Manava Dharmashastra 13: atha tṛtīyādhyāyaḥ
Manvarthacandrikā 13
- Language
- Sanskrit
atha tṛtīyādhyāyaḥ
13.1
( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmacaryeṇaiva niṣṭhāṃsamāptimaraṇaṃ gato naiṣṭhikaiti samākhyayaiva gārhasthyanivṛttiḥsiddhā | upakurvāṇasya gārhasthyaṃ tadbrahmacaryasya kālavikalpaṃcāha ṣaṭtriṃśaditidvābhyāṃ | vedārthānuṣṭhāne saeva mukhyādhikārīti | mānaṃpūrvevedādītyuktamadhunā meyaṃ vaktavyamiti mānameyayoḥ saṃgatiḥ | traivedikaṃ trayāṇāṃvedānāṃsamāhārastrivedī tadgrahaṇaprayojanaṃ traivedikaṃ vrataṃ viśeṣyaṃ | ṣaṭtriṃśatsaṃvatsarairadṛṣṭārthavedatrayasya sarvaśākhāpratyayamekaṃ karmeti nyāyāt śākhātrayasyādhyayanamavaśyaṃbhāvīti medhāgatavaijātyāttadardhikamaṣṭādaśavarṣasādhyaṃ pādikaṃ navavarṣasādhyaṃ samaṃsyādaśrutatvādityādinyāyenavā pratiśākhaṃsvatantramadṛṣṭārthagṛhītepi vede vratamiti viśeṣaṇam | tathāca dvādaśaṣaṭtrīṇi varṣāṇi vedavratācaraṇaṃ ataevoktam | tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditairiti | durmedhasoniyamavyāvṛttimāha grahaṇāntikameveti etadvratajātaṃnirvighnatādhyayanasamāptyarthamiti bhaṭṭapādāḥ |
13.2
( 4 ) rāghavānandaḥ | śākhāmatrādhyayanamavaśyaṃbhāvīti triṃśadadhikaikādaśaśataśākhānāṃvedacatuṣṭayaparimāṇatvāt puruṣāyuṣamadhyepyadhyetumaśakyatvāddbhedaśabdaḥ śākhāparaḥ | sarvaśākhāpratyayamekaṃkarmeti nyāyāt sarvaśākhāvidhitvaṃsiddhamadhyetṛbhedataiti bhaṭṭasvarasāt | anyathaikaikasya saṃpūrṇavedādhyayane punaranuvādaeva | vedādhyayanavidhirdhyāpanāṅgamivi guruḥ | arthāvabodhāṅkamiti bhaṭṭāḥ | akṣarāvāptiparamiti vedāntiprabhṛtayaḥ | etanmatamevasādhu | yonadhītyetyādinindārthavādenādhyayanasya nityatāvagamannataśca ṛgvedena hautraṃ kuryāt | yajurvedenādhvaryavam | sāmavedenodgātram | sadaivataṃtathaiva vidyayā sūktamadhyāyapyeveti smṛteḥ | tena brahmatvamityatovedatrayasādhyatvānsarvakarmaṇāmatona praveśotharvavedasya ataeva vedānadhītyeti yathākramaṃ svaśākhānukrameṇa | aviplutabrahmacaryaḥ akṣatabrahmacaryaḥ |
13.3
( 4 ) rāghavānandaḥ | taṃbrahmacāriṇaṃ pratītasvadharmānuṣṭhānena khyātaṃ | brahmadāyaharaṃpituḥ pitṛtogṛhītavedam | athavā svadharmeṇaiva brahma vedaṃ pratītaṃprāptavantam | piturdāyaharaṃ naiṣṭhikavyāvṛttyarthaṃpiturdāyaharamityuktaṃ pitṛto'dhyayanasyānāvaśyakatvāt | khagviṇaṃsamalaṅkṛtaṃ | talpe śayyāyāṃgavā gomatā madhuparkeṇa pitā ācāryovā arhayet pūjayet |
13.4
( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamupasaṃharati guruṇetidvābhyāṃ | samāvṛttaḥ samāvartanamauñjītyāgaprakriyā gṛhyoktā tayā yuktaḥ | dvijastraivarṇikaḥ savarṇāṃ samānajātiṃ | lakṣaṇā nvitāṃ vakṣyamāṇaguṇāṃ durlakṣaṇahīnāṃca |
13.5
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca asapiṇḍeti | asapiṇḍā | sapiṇḍatā tu puruṣe saptame nivartataiti | tena mātāmahakulajā na syāt | cakārānmātṛsagotrā ca | janmanāmnorvijñānetyājyānānyathā | tathāca | vyāsaḥ | sagotrāṃmāturapyeke necchantyudvāhakarmaṇi | janmanāmnoravijñāneudvahedaviśaṅkitaiti | vasiṣṭhādismṛtirapi etadanurodhena neyā | ūruvijahītāmityādiśrutyuktāpatyotpādakarmaṇi maithune mithunasādhyeagnyādhānādau ca |
13.6
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca bhāryāmityanena prāptāni kanyotpādakakulāni varjanīyatayāha mahāntītidvābhyāṃ | dhānyataḥ dhānyādibhiḥ samṛddhāniyuktāni | avirmeṣaḥ | strīsambandhe strīkarmakavivāhe |
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati dampatyoḥsnehamalaṅkaroti | saṃtuṣṭaiti tribhiḥ | bhartrā bhāryā saṃtoṣintā yasmin tatra kule etattayoḥsaṃtoṣarūpam |
60 ||
13.7
( 4 ) rāghavānandaḥ | hīnakriyaṃpitrāderjātakarmārdirahityaṃ yatra | niṣpuruṣaṃ strījananapradhānaṃ | niśchandovedādhyayanaśūnyaṃ | romaśaṃ bahudīrgharomayuktaṃ | arśasaṃ arśorogayuktaṃ | kṣayorājayakṣmā kāsaḥ tadyuktaṃ | āmayāvi nityamandānalayuktaṃ | apasmārovāyuviśeṣastadyuktaṃ | śvitri śvetatvagviśeṣayuktam |
13.8
( 4 ) rāghavānandaḥ | varjanārthaṃ kanyāṃ viśinaṣṭi neti dvābhyāṃ | kapilāṃkapilakeśāṃ varṇatovā | nādhikāṅgīṃ ṣaḍaṅgulādikāṃ | nyūnāṅgīṃcaturaṅgulādikāṃ | na vācāṭāṃ na bahubhāṣiṇīṃ | na piṅgalāṃ cakṣuṣoḥ mārjāracakṣuṣīmityarthaḥ |
13.9
( 4 ) rāghavānandaḥ | nakṣatrekṣeti | tārā aśvinī āmalakī harītakī nadīṣaḍvarta ityādināmnīm | antyomlecchaḥtena yavanī mleccheti | parvatanāmikāṃ śilāmayīṃ | pakṣigaruḍā | ahiḥ pannagī | preṣyāamukadāsī | bhīṣaṇanāmikāṃ ugretyādikām | |
13.10
( 4 ) rāghavānandaḥ | udvahanayogyāmāha | avyaṅgeti | nyūnādhikakubjādyaṅgarahitāṃ | saumyanāmnīṃ śaśinīcandri-
13.11
( 4 ) rāghavānandaḥ | punarayogyāṃtāmāha yasyāstviti | na jñāyate pitā prasiddhitoddhadayatovā tatra hetuḥputriketi | putrikātvena manasāniyuktāathavāniḥśaṅkāmājñaḥtapitṛkatvena jārajamaghapajādyadharmaśaṅkeyeti | putrikā ca adharmaśca tayoḥśaṅkayāvā |
13.12
( 4 ) rāghavānandaḥ | traivarṇikasya savarṇāvarṇabhedenodvāhasyānekatvātkramākāṅkṣāyāṃtamāha savarṇeti | dārakarma ṇidārasādhye apatyotpattau dharmādau ca | imāḥ sācetyādinā vakṣyamāṇāstisraḥ | avarānikṛṣṭāḥ agrekṛtasavarṇāyāmarucāvāha kāmataiti na kramavaiparītyaparam |
13.13
( 4 ) rāghavānandaḥ śūdrasyāpi tathātve rāgataḥ prāpte paricaṣṭe | śūdraiveti | sā śūdrā svā vaiśyā | tecaśūdrāvaiśyeca svā kṣatriyācatisrorājñaḥ | tāśca śūdrāvaiśyāścakṣatriyāḥ svāca brāhmaṇī agrajanmano brāhmaṇasya |
13.14
( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇāditrayāṇāṃrāgataḥśūdrodvāhamanūdya brāhmaṇakṣatriyayorniṣedhati netidvābhyāṃ | vṛttānte itihāsādau |
13.15
( 4 ) rāghavānandaḥ | hīnajātiṃśūdrāṃ | tadutpannaputrapautrādinā śūdratāṃnayantītikullūkaḥ | medhātithistu sarvatropadeśānarthakyādvikalpaiti | kecidimaṃniṣedhaṃkramavaiparītyamiti vyācakṣate tanna vakṣyamāṇamatabhedenopapatteḥ |
13.16
( 4 ) rāghavānandaḥ | tadevamatabhedenāha śūdrāvedīti | śūdrāṃvindate pariṇayate iti śūdrāvedī atreḥ utathyatanayasya gautamasya ca mate vivāhamātreṇa patati | śaunakasya tu mate sutotpattyā | ataeva daivājjātaśūdrāvivāhe ṝtau nopeyāditi vacanaṃ saṃgataṃ | tataevarṣetuḥ śūdrāyāṃjātamapatya sāmānyaṃcāsya ataidamapi vakṣyamāṇaṃsaṃgacchate | janayitvā sutaṃtasyāṃ brāhmaṇyādevahīyataiti | tadapatyatayā śūdrāpatyāpatyatveneti bhṛgormataṃ | uditānuditahomavat viprarājanyaviśāṃthākramaṃvyavasthitasaṃbandhaiti kecit | tanna uttaratra vipraviṣayaeva nindārthavādānāṃdṛṣṭeḥ |
13.17
( 4 ) rāghavānandaḥ | tānevāha śūdrāmiti tribhiḥ |
13.18
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivaṃhomādi | pitryaṃśrāddhādi | śūdrāṣṭāmṛtāśca pradhānatayā yeṣutānīti naca svargaṃ brāhmaṇyābhāvena svargasādhanakarmābhāvāt |
13.19
( 4 ) rāghavānandaḥ kiṃca vṛṣalīphenapītasya śūdrādharasudhāpāyinaḥ cumbanena bhogakāle | tanniḥśvāsenopahṛtaṃ spṛṣṭaṃśarīraṃyasya tasya | prasūtasya svayamevāpatyatayā jātasya | niṣkṛtiḥ śuddhiḥ | aihikāmuṣmikayoḥkarmaṇornādhikāraiti bhāvaḥ |
13.20
( 4 ) rāghavānandaḥ | viprādīnāṃ tānevodvāhānaṣṭasaṃkhyākān brāhmadīnāha caturṇāmapīti dvābhyāṃ | hitāhitāntsvarga narakasādhanāt strīvivāhān strīkarmakān | anena svayaṃvaravivāhonāṣṭasu gaṇayataitibhāvaḥ |
13.21
( 4 ) rāghavanndaḥ | teṣāṃsaṃjñāmāha brāhmaityādi |
13.22
( 4 ) rāghavanndaḥ | yasya varṇasya viprāderyo vivāhaḥ yāvatsaṃkhyayovihitoyasmiṃśca yodoṣastaṃbrūne yaditi pañcabhiḥ | yasya vivāhasya prasavetduditāpatye |
13.23
( 4 ) rāghavānandaḥ | ṣaḍiti gāndharvaparyantān | avarānāsurādipiśācāntān caturaḥ tānevāsurādīn rākṣasavarjayitvā tānāsuragandharvapaiśācān | tena viṭśūdrayostrīn |
13.24
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva praśastānāha catura iti | caturaḥ prājāpatyāntān | kavayaḥ krāntadarśinaḥ | ekaṃ pradhānapraśastam | evamāsuraṃvaiśyaśūdrayoḥ praśastamityarthaḥ |
13.25
( 4 ) rāghavānandaḥ | pañcānāṃprājāpatyādīnāṃmadhye trayodharmyādharmādanapetāḥ | prājāpatyagāndharvarākṣasā yathoktakālābhe viprakṣatriyayorapi dvāvadharmyau dharmādapetau paiśācāsurau na kāryāviti tātparyam | tatra kṣatriyavṛttisthasya viprasya rākṣasaḥ | āsurapaiśācau śūdraviśorvikalpitau | brāhmastubrāhmaṇasyaiveti bhāvaḥ |
13.26
( 4 ) rāghavānandaḥ | rākṣasaṃsaṃkṣatriyasyetyuktatvādanuvādomiśrāviti | varakanyayoḥ pūrvaṃparasparasaṃvāde sati paripanthinovijityodvahanātaugāndharvarākṣasau miśrau bhavataḥ | yathārukmiṇīvivāhaḥ |
13.27
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktavivāhānāṃ lakṣaṇānyāha ācchādyeti | vāsolaṅkārābhyāṃkanyāmācchādya arcayitvā ca varamiti brāhme ca dhanādibhirabhisandhitvādbrāhmaḥ dharmodharmaikahetutvāt evamuttaratra |
13.28
( 4 ) rāghavānandaḥ | vitate kartavyatayā prārabdhe | alaṅkṛtyetyanuvādaḥ | alaṅkṛtāṃvivāhayediti sāmānyokteḥ | daivaṃdevakarmasambandhitvāt devoddeśyatvādvā |
13.29
( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣaṃlakṣayati ekamiti | goyugaṃstrīpuṃsomithunaṃdveiti strīpuṃgocatuṣṭayaṃ varādgrahītrādādāya kanyāyāḥ saundaryādiguṇadoṣānapekṣyaniyatāpaṇatvena gṛhītvā | pūrvamṛṣibhirācaritatvādārṣam | ṛpigatāviti dhātorevaṃgatāktikatvādvā | dharmaevāyaṃnātra vyatikramaiti medhokteḥ | tatrālapaṃvā bahuveti vikrayastāvadevatviti manūkteḥ |
13.30
( 4 ) rāghavānandaḥ | pradānakāle vacasā dharmaṃcaratāmiti pūrvaniyamya abhyarcya satkṛtya gandhādinā kanyāvaraviśeṣaḥ | vastrādiranāvaśyakatvādbrāhmāderbhedaḥ | prajāmātroddeśyatvāt prajāpatirdevatyādvā prājāpatyaḥ |
13.31
( 4 ) rāghavānandaḥ | āsuraṃlakṣayati jñātibhyaiti | jñātibhyaḥ kanyāyāḥpitrādibhyaḥ draviṇaṃdhanaṃ | paṇasaṅkhyā-
13.32
( 4 ) rāghavānandaḥ | gāndharvalakṣayati | maithunyaḥ mithunasya hitaḥ | kāmasambhavaḥ tayoḥ kāmaicchā tataeva bhavati | nāntarīyikā putrotpattiḥgāndharvaḥ gandharverācaritatvāt |
13.33
( 4 ) rāghavānandaḥ | rākṣasamāha hatveti | prasahya balātkāreṇa kanyāharaṇaṃ rākṣasaḥ | rākṣasabhayaṃsvabhāvovidhiḥ prakārovā | hatvetyādyupalakṣaṇaṃ tadabhāve balāddharaṇepi syāt | tatra hatveti daṇḍapātena | chitveti khaḍgena | bhitveti śareṇa |
13.34
( 4 ) rāghavānandaḥ | paiśācamāha suptāmiti | mattāṃ madyamadavihvalām | pramattāṃ śīlarakṣaṇe anavahitām | mātrādyaśikṣitatvena | rahasi vijane deśaupagacchati maithunamācarati sapāpiṣṭhaḥ | pāpahetutvāttadvivāhasya paiśācaḥ piśācaḥ pretastadācaritavān |
13.35
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati tattaddānaprakāramāha adbhiriti | adbhirevetyavadhāraṇādhārṣādivyāvṛttyarthaṃ | na tatra kevalamāpaḥ gavāderapi praveśāt | vināpyudakaṃvāgdātreṇāpi |
13.36
( 4 ) rāghavānandaḥ | prasave ca guṇāguṇānityuktaṃtadguṇānāha yadititribhiḥ | mama mattaḥ |
13.37
( 4 ) rāghavānandaḥ | vaṃśyān svavaṃśajātān | parān putrādīn | tadvaṃśyānāṃpāpāyogitvaṃsūcitam | sukṛtakṛt śrāddhādikartā cet prajāmātreṇeti dhvaniḥ |
13.38
( 4 ) rāghavānandaḥ| daivoḍhājaḥ daivavivāhājātaḥ | trīniti | gośulkagrahaṇāparādhāt | kāyoḍhajaḥ kasyaprajāpaterayaṃvivāhaḥ | kāyoḍhastasmājjātaḥ prājāpatyajaityarthaḥ |
13.39
( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣveva guṇāntaramāhabrāhmādiṣviti dvābhyām | brahmavarcasinaḥ vedādhyayanajavīryayuktāḥ |
13.40
( 4 ) rāghavānandaḥ | sattvaguṇādvādaśādhyāye vakṣyamāṇāḥ | rūpaṃsaundaryaṃ sattvaṃbalaṃ vā paryāptabhogāiti bhoginaḥ | bhogyopasthitāvapi duṣkṛtināṃ na bhogasiddhiḥ |
13.41
( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmādaivārṣaprājāpatyabhinneṣu doṣānāha itareṣviti | śiṣṭeṣvavaśiṣṭeṣu | nṛśaṃsāḥ krūrāḥ | tatkarmāṇo vā | brahma vedaḥ | brāhmaṇajātirvā | dharmaścāgnihotrādistaddviṣaḥ |
13.42
( 4 ) rāghavānandaḥ | nagirāgireti nyāyena ninditavivāhāniṣedhati aninditairiti | eṃraṃkṛtvodvāhayatīti vidhauyaātmānaṃgiledityādyarthavādastathāaninditavivāhaḥkāryaityatra ninditavivāhaniṣedhārthavādaḥ |
13.43
( 4 ) rāghavānandaḥ | asavarṇāsu pāṇigrahaṇābhāvena prakārāntaraṃvaktuṃsavarṇāsveva gṛbhṇāmi te saubhagatvāyeti pāṇigrahaṇaṃvidhatte pāṇīti dvābhyāṃ | ayaṃvakṣyamāṇaḥ śaraityādiḥ |
13.44
( 4 ) rāghavānandaḥ | śaraḥ pāṇinā kṣatriyayā gṛhītoyastaṃpāṇisthānīyavipro gṛhṇīyānna tu viprahastasthaḥ śaraḥ | kṣatriyaviṣayaitikanyāpāṇisthāne śarasya vidhānāt | anyathā mantraliṅgavirodhaḥ | ataḥ kṣatriyayā śarobrāhmaṇyā pāṇiḥ paragṛhīto grāhyaḥ itimedhātithiḥpralāpaḥ evaṃpratodādiṣu pratodobalīvardādicālanasādhanaḥ | utkṛṣṭavedane dvijādikartṛka vivāhe |
13.45
( 4 ) rāghavānandaḥ | tasyaiva kṛtadārasya niyamavadannādau strīviṣayaṃtamāha | ṛtukāleti ṣaddhiḥ | tadvrataḥ bhāryāprītivrataṃyasya ataevāha ratikāmyā |
13.46
( 4 ) rāghavandiḥ | ṛtoravadhimāha ṛturiti | svābhāvikaḥ autsargikaḥ rogabhogādinā nyūnādhikasaṃbhavāt | śoṇitopalakṣitaśarīrāvasthāviśeṣogarbhagrahaṇasamartha ṛcustaddarśanāt | sadgarhitaiścaturbhirahorātraiḥ sahaavigarhitā dvādaśarātrayaiti ṣoḍaśa | svīkṛtabhāryasya tadahastasyāṃgamanaprasaktau ṛtvavadhikaraṇaṃrātrādipālanārtham | tathācāśvalāyanasūtram | ataūrdhvamakṣāralavaṇāśinau syātāṃrātryāṃ dvādaśarātraṃsaṃvatsaraṃveti |
13.47
( 4 ) rāghavānandaḥ | varjyamāha tāsāmiti | sandhirārṣaḥ || ekādaśī tu daśadināpekṣayā tathātrayodaśīca daśadinānyavaśiṣṭāni |
13.48
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva prāsaṃgikadṛṣṭaphalamāha yugmāsviti | striyo'yugmāsviticchedaḥ | viśenniviṣṭamanāgacchet | anyathāṅgavaikalyādistpādapatyasya |
13.49
( 4 ) rāghavānandaḥ | pumāniti yugmāsvapi bhavatyadhike rajasistrībhavedadhike striyāiti rajasītiśeṣaḥ | apumānnapuṃsakaṃ puṃstriyau pumāṃsau striyau strīpumāṃsau ceti svarasatodṛṣṭatvāt | kṣīṇe niḥsāre alpe ca viparyayo'patyābhāvaḥ |
13.50
( 4 ) rāghavānandaḥ | ninditāekādaśī trayodaśī ādyāścatastraiti ṣaṭsu aṣṭāsu ca aninditāsu niśāsvevaṃrātridvayamavaśiṣyate tayorgacchanbrahmacāryeva bhavatītyarthavādaiti medhātithiḥ| govindarājastu ṛtāvupeyādeva anyabhāryāṃna vrajet anṛtāvapi bhāryāprītaye vrajediti | parvavarjamityubhayatra saṃbadhyate | ataeva gautamaḥ | ṛtāvupeyādanṛtau ca pratiṣiddhavarjaṃ | yājñavalkyopi | yathākāmībhavedvāpi strīṇāṃvaramanusmaran | santatyabhāveāśramāntarayoḥ kuṭīcakavānaprasthayorapi yatra tatrāśrame vasanniti tvarasāttādṛśadinadvaye gamanaṃyuktam | taddinadvayamaṣṭamīṃ vā caturdaśīmityādyaparvokteriti pañcāduttaraṃvannapratibhāryāsaha gamanavidhānena striyāḥputrotpādanayogyakālatvātputrārthī saṃviśedārtave striyamiti sādhāraṇyācca yattu gṛhasthaevaiṣāṃyoniriti gautamasūtraṃvyākhyātaṃ ca haradattenetyeṣāmapatyaṃcaṇḍālaiti tadaprāptapatnīviṣayam | svapatnyāṃ doṣonathāyatra tatreti manuvacanavirodhaḥ | kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāiti śrīkṛṣṇokteḥ | nāpyarthavādodravyasaṃskārāṅga
( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣāsurodvāhayoḥśulkadānamuktaṃtatsvamatena dūṣayati netitribhiḥ | śulkaṃ kanyāmūlyam | lobhena tatkurvannapatyavikrayī upapātakī syāt | govadhaityapatyavikrayasyaupapātakatvena āmnānāt |
13.52
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca strīti | strīdhanānīti kaimutyanyāyena prāsaṃgikaṃ | bāndhavāḥ patiputrādayaḥ | nārīyānānītikanyāyai caiva śaktirityuktatvāt vibhavesatīti śeṣaḥ |
13.53
( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣe gomithunaṃyacchulkaṃ | alpatvamahattvayoraprayojakatvena tāvataiva vikrayāditi kecidācāryāāhustanmṛṣaiva | ārṣalakṣaṇe dharmataityukteriti śāstroktaṃ viruddhaṃ na bhavatītyarthaḥ | medhātithistu | pūrvāparaviruddhaevetyāha | atogomithunadvayasya dharmārthataiva | tatotireke vikrayaḥ | icchāvikraye nyūnādhikyaṃ prayojakaṃ anyathodvāhānāmaṣṭadhātvavirodhaḥ | niyamavidhau ca duradṛṣṭāddhyeriti tadayam |
13.54
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva vyatirekamāha yāsāmiti | yacca kanyāyai caiva śaktiityuktaṃ tadapi na śulkamatyāha arhaṇamiti | ānṛśaṃsyaṃ vakṣyamāṇastrī krūratvanivṛttyartham |
13.55
( 4 ) rāghavānandaḥ | prasaṃgātprakārāntareṇa tāsāmarhaṇamāha pitṛbhiriti | pūjyāḥsatkartavyāvācā | bhūṣayitavyā vastrāllaṅgarādibhiḥ | bhartrā bhāryāpi saṃtoṣi tā kalyāṇadā bhavati | bahukalyāṇamīpsubhiraparyāmamaṅgalākāṅkṣibhiḥ |
13.56
( 4 ) rāghavānandaḥ | tāsāṃpūjanamevāha yatretipañcabhiḥ | devatālakṣmyādayaḥ kalahaśūnyatvāt aphalāḥ kriyāḥ | yatkartavyaṃ tadanayāsaheti vacanāt tāsāṃsāhityabodhanena nityamaparitoṣācchraddhākṛtatvena phalarāhityamiti |
13.57
( 4 ) rāghavānandaḥ | jāmayaḥ bhrātṛpatnīsvasṛpatnīduhitṛsnuṣādyāḥ sabhartṛkāḥparibhavādinā duḥkhitāḥśocanti aśrūṇi muñcanti | vyatireke guṇamāha naiti tatkulam |
13.58
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca jāmayadi kṛtyāabhicārāstābhirhatānīva |
13.59
( 4 ) rāghavānandaḥ | tasmādetājāmayobhūtikāmaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiḥaiaiaiaiaiaiaiśaiśvaryakāṅkṣibhiḥ | satkāreṣu bāndhavādīnāṃpūjāsūtsaveṣu vivāhā-diṣu |
13.61
( 4 ) rāghavānandaḥ | strī na roceta bhartreiti śeṣaḥ | prajanaḥ putraḥ | arucyā tasyāmagamanāt |
13.62
( 4 ) rāghavānandaḥ | atrārthavādaḥ striyāmiti | sarvaṃprajanapramodādi |
13.63
( 4 ) rāghavānandaḥ | śulkadānena udrāhanindanaṃ prakṛtaṃ tatraiva prāsaṃgikamāha kuvivāhairiti tribhiḥ | āsurarākṣasādivivāhaiḥ | kriyālopaiśca kriyā jātakarmādi | brāhmaṇānāmatikrameṇa tiraskārādinā | akulatāṃ apraśasta kulatām |
13.64
( 4 ) rāghavānandaḥ | śilpena citrakarmādinā | vyavahāreṇa krayavikrayaṛṇādidānena | śūdrāpatyairitipūrvaniṣedhānuvādaḥ | svaputrābhāvāddāsadāsīputrairvā | kevalaśabdaprayogāt gobhirityādibhirvikrītaiḥ anupayuktairvā | kṛṣyā kevalayā | rājopasevayā satatamiti śeṣaḥ |
13.65
( 4 ) rāghavānandaḥ | nāstikyenāśraddhayā | karmaṇāṃ śrautasmārtānāṃ tyāgena | mantrata āvaśyakakarmopayuktagāyatryādi mantrairhīnāni |
13.66
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktavaiparītye guṇamāha mantratastviti | samṛddhānimantratadarthajñānādiyuktāni | kulasaṅkhyāṃmahatkulatvena saṅkhyāyante | aniyatāṃ karṣantiarjayanti |
13.67
( 4 ) rāghavānandaḥ | vivāhasya prāsaṃgikamuktvā yaduddiśya kṛtastadāha vaivāhikaiti | vivāhakālebhavovaivāhikaḥ āvasathyākhyaḥ tasmin | gṛhyaṃ sāyaṃ prātarhomāṣṭakāpārvaṇaśrāddhādihomaṃca | vivāhottarakālīnobhinnaḥ śrautaḥ jātaputraḥ kṛṣṇakeśognīnādadhīteti śruteḥ | paścayajñānāṃtarpaṇādīnāṃ yadekadeśovaiśrvadevākhyastasyaivavidhānamanuṣṭhānārakhyaṃ taddmau kurvīta | paṃkti pākaṃ | anvāhikīṃ pratidinaniṣpādyām |
13.68
( 4 ) rāghavānandaḥ | yaduddiśya pañcayajñāstannāmasaṅkhyāmāha pañcasūneti dvābhyāṃ | sūnā hiṃsā tayogāccullyādayaḥ | tatrokhā cullī tathā peṣaṇī saputrāśilā | upaskaraḥ saṃmārjanyādiḥ | kaṇḍanī ulūkhalamusalādi | udakumpojalapūrṇakalaśādiḥ | vāhayansvakāryeṇaitāyojayan badhyate saṃbadhyate | prāṇivadheneti śeṣaḥ | badhyate janturiti vā |
13.69
( 4 ) rāghavānandaḥ| krameṇa yathāsaṃkhyaṃ saṃkhyānatikrameṇa| niṣkṛtyarthaṃ tadutpannapāpanāśārthaṃ| gṛhamedhināṃ medhā gṛhotpannā hiṃsā tayā yuktānāṃ klṛptāḥ kartavyatayeti śeṣaḥ |
13.70
( 4 ) rāghavānandaḥ | tānallakṣaṇān mahāyajñānāha | adhyāpanaṃ adhyayanaṃ ca lakṣaṇyā vedābhyāsasyaiva nityatvāt | homogṛhyāgnau baliḥbhūtoddeśena ulūkhalādau homaiti medhātithiḥ |
13.71
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktāṃnāṃstutinindābhyāṃnityatvakhyāpanārthamāha pañcaitāniti dvābhyāṃ | na hāpayati natyajati |
13.72
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhṛtyānāṃ bhūtānāṃ baliṃ | ātmanaścādhyayanamiti śeṣaḥ | na nirvapati naitebhyodadāti | bhastrādivat śvāsañjīvannapi na jīvati jīvanocitakāryābhāvāt |
13.73
( 4 ) rāghavānandaḥ | etāneva śāstrāntarapraṇītanāmabhedena kīrtayati ahutaṃ ceti | saṃjñābhedepi na padārthabhedaityāha pañcayajñāniti |
13.74
( 4 ) rāghavānandaḥ | etadvyanakti japaiti | ahutaiti cchedaḥ | yoyaṃ pūrvamahutamityuktaḥ sajapaḥ svādhyāyoveditavya ityanvayaḥ | evamuttaratra | brāhmaṃ brahma brāhmaṇajñātistasyedaṃ tasyaivātithi Politictvāt brāhmaṃ hutaṃ tacca dvijāgryārcaityanvayaḥ | pitṛtarpaṇaṃ nityaśrāddhasyāpyupalakṣaṇam |
13.75
( 4 ) rāghavānandaḥ | dāridryavaśāt pañcānāmaśaktau dvayamāvaśyakamityāha svādhyāyeti | daive home devakarmaṇaḥ phalātiśayārthaṃ tatstauti | devadveti |
13.76
( 4 ) rāghavānandaḥ | bibhartīdimatyuktaṃ tadeva kutastatrāha agnāviti | adhikāriṇā agnauhutāhutiḥ sūkṣmātmanā ādityamupatiṣṭhate ityāhutyapūrvasādhyaṃjagaditibhāvaḥ |
13.77
( 4 ) rāghavānandaḥ | yathā vai kṣuṣitābālāmātaraṃ paryupāsate | evaṃsarvāṇi bhūtāni agnihotramupāsataiti śrutyā atrāgnihotropalakṣitaṃ gṛhasthāśramaṃprākaraṇikatvātstauti yatheti | vāyuṃ prāṇam | taddattabhikṣopajīvitvāt brahmacārisaṃnyāsinām | vānaprasthasyāviraktasya pūrvagṛhasthavidyādyupayogitvāt viraktasyatu gṛhemedheṣu cetyādi vakṣyamāṇarītyā gṛhasthopajīvitvācca |
13.78
( 4 ) rāghavānandaḥ | tameva punaḥ śreṣṭhatvena stauti yasmāditi | jñānena vedavidyopādanena | trayopi brahmacārivāna prasthasaṃnyāsinaḥ | śreṣṭhetijyeṣṭhetivā'tiśayoktiḥ sarvādhikārārthamatraiṣāṃparasparopakārakatā nirastā |
13.79
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataeva gārhasthyāśrame yatna āstheyaityāha saiti | sagārhasthyadharmaḥ saṃdhāryo'nuṣṭheyaḥ | akṣayamicchatā yatkartavyaṃ tadanayā sahatyukteḥ ihaca sukhaṃratyadhīnamityanubhavasiddham | adhāryaiticchedaḥ | durbalendriyaiḥ asaṃyatendriyaiḥ |
13.80
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktānuvādapuraḥsaraṃpañcayajñopajīvakānāha ṛṣayaititribhiḥ | āśāsate vedādhyayanaśrāddhādikamākāṃkṣante | kuṭumbibhyaḥ gṛhasthebhyaḥ | āśāsānebhyastebhyovijānatā gṛhasthena kāryakartavyaṃ | yattūttaraślokevakṣyamāṇavedādhyayanādi |
13.81
( 4 ) rāghavānandaḥ | tadevasaṃsapradānakamāhasvādhyāyeneti | arcayetprīṇayet | śrāddheneti tarpaṇasyāpyupalakṣaṇam | balikarmaṇā bhūtebhyodattenānnena |
13.82
( 4 ) rāghavānandaḥ | aharahaḥ śrāddhaṃ nityaśrāddham | yadannaḥ puruṣorājan tadannāḥ pitṛdevatāiti nyāyamāśrityāha udakenetyādi | payodugdhaṃ prītiṃ śraddhāmāvahan |
13.83
( 4 ) rāghavānandaḥ | śrāddhaṃhi brāhmaṇabhojanātmakaṃ tatra kati brāhmaṇābhojanīyāityapekṣāyāmāha ekamiti | pāñcayajñike pañcayajñāntargate nitye śrāddhe | āśayet bhojayet pārvaṇadharmatvādasya devabrāhmaṇaprasaktau niṣedhati na ceti |
13.84
( 4 ) rāghavānandaḥ | samprati vaiśvadevavidhimāhavaiśvadevetinavabhiḥ | siddhasyapakvasya | haviṣyasyeti śeṣaḥ | ābhyo vakṣyamāṇābhyaḥ | brāhmaṇodvijātiḥ |
13.85
( 4 ) rāghavānandaḥ | agnerityādiṣaṣṭhī caturthyarthe | tayoragnīṣomayoḥ | svāhākārapradhānohomaiti kātyāyanokterayaṃprayogaḥ | agnaye svāhā evaṃ somāyāgnīṣomābhyāṃviśvebhyodevebhyaḥdhanvantaraye |
13.86
( 4 ) rāghavānandaḥ | kuhvai anumatyai prajāpataye dyāvāpṛthivībhyāmagnaye sviṣṭakṛte itipāṭhakramādevāntatvaprāpte antapadaṃsmṛtyantarahomasamuccayenasviṣṭakṛtontatvakhyāpanārtham | saheti dyāvāpṛthivībhyāmekaprayogasūcanārthaṃbahvṛcagṛhye indrāyetyādiprayoga darśanāt |
13.87
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca indreti | indrāya indrapuruṣebhyaḥ prācyām | antakojatra yamaḥ yamāya yamapuruṣebhyaiti dakṣiṇasyām | appatirvaruṇaḥ | evaṃ varuṇāya varuṇapuruṣebhyaiti paścimāyām | uttarasyāṃ somāya somapuruṣebhyaiti paścadaśāhutayaḥ | śūdrapakṣe namontāḥ | namaskāreṇa mantreṇa paścayajñānna hāpayediti smaraṇāt |
13.88
( 4 ) rāghavānandaḥ | musalolūkhalaiti dvandvanirdeśādvanaspatīnāmekaṃsthānam |
13.89
( 4 ) rāghavānandaḥ | ucchīrṣake vāstupuruṣasya śiraḥpradeśe uttarapūrvasyāṃdiśi | pādataiti nairṛtyāṃ | gṛhasthaśayanasya śiraḥpādyorityapare tannucchaṃ | śayanasyāniyatatvāt uttaratravāstuśravaṇāt | brahmaṇe vāstoṣpataye ca |
13.90
( 4 ) rāghavānandaḥ | ākāśe antarikṣe | kṣipedūrdhvaṃkṣipet |
13.91
( 4 ) rāghavānandaḥ | pṛṣṭhavāstuni vāyavyakoṇe saeva vāstoḥpṛṣṭhadeśaḥ | gṛhasyopari yaduccaṃtasminniti kecit |
13.92
( 4 ) rāghavānandaḥ | annāntaramādāya pāparogiṇāṃ kuṣṭhakṣayādiyuktānāṃ | nivapet dadyāt | granthāntarasvarasāccaturdaśabalīnāmeva nityatvam |
13.93
( 4 ) rāghavānandaḥ | sārthavādaṃbalimupasaṃharati evamiti | paraṃbhuvarlokāt ṛjunā avakreṇa | uttaramārgeṇeti kecit | tanna vidyākarmasādhyatvāttasya | kiṃtudhūmamārgeṇātra saṃvatsarāpraveśādṛjutvaṃstutiḥ | athayaime grāme iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisaṃbhavanti | tathākarmaṇā pitṛloke na tatra dakṣiṇāyanino vidvāṃsastapasvinaityādi śrutervirodhaḥ | brāhmaṇaityupalakṣaṇamanyeṣām | yadvā brāhmaṇo brahmabubhūṣuḥ nityakarmaṇā śuddhidvārā cāturvarṇyamokṣahetutvāt | tathāṛjuneti bhūtārthavādaḥ |
13.94
( 4 ) rāghavānandaḥ | adhunā balimanuvadan nṛyajñavidheḥ kālamāha kṛtveti | pūrvaṃsvabhojanāt brahmacārī gṛhī vānaprasthobhikṣuriti smaraṇāt bhikṣuḥ saṃnyāsī tasmai brahmacāriṇe ca vidhivat grāsamātrābhavedbhikṣeti śātātapokte statparimāṇadā nasyānaśyakatvāt |
13.95
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhikṣādāne atiśayaphalamāha yaditi | dvijaiti traivarṇikaḥ | teṣāṃ pakvānnasya grāhyatvāt
13.96
( 4 ) rāghavānandaḥ | viśiṣṭapātre tasyāvaśyakatvamāha bhikṣāmiti | satkṛtya pañcayajñāsābhāve grāsamātramapi vyañjanaiḥ saṃskṛtya deyam | tadabhāve udakamātraṃvā phalādibhiḥ satkṛtya vedatattvārthaviduṣe vedasya tattvārthobādhāpratiyogi brahma tadvide | taduktam | ekopi brahmavidvidvān jagattarpayatekhilam | tasmādbrahmavide deyaṃyadasti vasu kiṃcaneti |
13.97
( 4 ) rāghavānandaḥ | vidvatpraśaṃsāthamanyanindāmāha naśyantīti | phalamadatvā naśyanti | avijānatāṃ pātramiti śeṣaḥ | bhasmībhūteṣu vedatadarthajñānaśūnyatayā tādṛśaphalaajanakatvānannindāmātram | atādṛśeṣvapideyam anyathā annasya kṣudhitapātramiti vacanavirodhaḥ |