<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu) › [Manvarthacandrika](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda) › 13

# Manava Dharmashastra 13: atha tṛtīyādhyāyaḥ

Manvarthacandrikā 13

- **Language:** Sanskrit

### atha tṛtīyādhyāyaḥ

### [13.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.1)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmacaryeṇaiva niṣṭhāṃsamāptimaraṇaṃ gato naiṣṭhikaiti samākhyayaiva gārhasthyanivṛttiḥsiddhā | upakurvāṇasya gārhasthyaṃ tadbrahmacaryasya kālavikalpaṃcāha ṣaṭtriṃśaditidvābhyāṃ | vedārthānuṣṭhāne saeva mukhyādhikārīti | mānaṃpūrvevedādītyuktamadhunā meyaṃ vaktavyamiti mānameyayoḥ saṃgatiḥ | traivedikaṃ trayāṇāṃvedānāṃsamāhārastrivedī tadgrahaṇaprayojanaṃ traivedikaṃ vrataṃ viśeṣyaṃ | ṣaṭtriṃśatsaṃvatsarairadṛṣṭārthavedatrayasya sarvaśākhāpratyayamekaṃ karmeti nyāyāt śākhātrayasyādhyayanamavaśyaṃbhāvīti medhāgatavaijātyāttadardhikamaṣṭādaśavarṣasādhyaṃ pādikaṃ navavarṣasādhyaṃ samaṃsyādaśrutatvādityādinyāyenavā pratiśākhaṃsvatantramadṛṣṭārthagṛhītepi vede vratamiti viśeṣaṇam | tathāca dvādaśaṣaṭtrīṇi varṣāṇi vedavratācaraṇaṃ ataevoktam | tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditairiti | durmedhasoniyamavyāvṛttimāha grahaṇāntikameveti etadvratajātaṃnirvighnatādhyayanasamāptyarthamiti bhaṭṭapādāḥ |

### [13.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.2)

( 4 ) rāghavānandaḥ | śākhāmatrādhyayanamavaśyaṃbhāvīti triṃśadadhikaikādaśaśataśākhānāṃvedacatuṣṭayaparimāṇatvāt puruṣāyuṣamadhyepyadhyetumaśakyatvāddbhedaśabdaḥ śākhāparaḥ | sarvaśākhāpratyayamekaṃkarmeti nyāyāt sarvaśākhāvidhitvaṃsiddhamadhyetṛbhedataiti bhaṭṭasvarasāt | anyathaikaikasya saṃpūrṇavedādhyayane punaranuvādaeva | vedādhyayanavidhirdhyāpanāṅgamivi guruḥ | arthāvabodhāṅkamiti bhaṭṭāḥ | akṣarāvāptiparamiti vedāntiprabhṛtayaḥ | etanmatamevasādhu | yonadhītyetyādinindārthavādenādhyayanasya nityatāvagamannataśca ṛgvedena hautraṃ kuryāt | yajurvedenādhvaryavam | sāmavedenodgātram | sadaivataṃtathaiva vidyayā sūktamadhyāyapyeveti smṛteḥ | tena brahmatvamityatovedatrayasādhyatvānsarvakarmaṇāmatona praveśotharvavedasya ataeva vedānadhītyeti yathākramaṃ svaśākhānukrameṇa | aviplutabrahmacaryaḥ akṣatabrahmacaryaḥ |

### [13.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.3)

( 4 ) rāghavānandaḥ | taṃbrahmacāriṇaṃ pratītasvadharmānuṣṭhānena khyātaṃ | brahmadāyaharaṃpituḥ pitṛtogṛhītavedam | athavā svadharmeṇaiva brahma vedaṃ pratītaṃprāptavantam | piturdāyaharaṃ naiṣṭhikavyāvṛttyarthaṃpiturdāyaharamityuktaṃ pitṛto'dhyayanasyānāvaśyakatvāt | khagviṇaṃsamalaṅkṛtaṃ | talpe śayyāyāṃgavā gomatā madhuparkeṇa pitā ācāryovā arhayet pūjayet |

### [13.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.4)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamupasaṃharati guruṇetidvābhyāṃ | samāvṛttaḥ samāvartanamauñjītyāgaprakriyā gṛhyoktā tayā yuktaḥ | dvijastraivarṇikaḥ savarṇāṃ samānajātiṃ | lakṣaṇā nvitāṃ vakṣyamāṇaguṇāṃ durlakṣaṇahīnāṃca |

### [13.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.5)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca asapiṇḍeti | asapiṇḍā | sapiṇḍatā tu puruṣe saptame nivartataiti | tena mātāmahakulajā na syāt | cakārānmātṛsagotrā ca | janmanāmnorvijñānetyājyānānyathā | tathāca | vyāsaḥ | sagotrāṃmāturapyeke necchantyudvāhakarmaṇi | janmanāmnoravijñāneudvahedaviśaṅkitaiti | vasiṣṭhādismṛtirapi etadanurodhena neyā | ūruvijahītāmityādiśrutyuktāpatyotpādakarmaṇi maithune mithunasādhyeagnyādhānādau ca |

### [13.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.6)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca bhāryāmityanena prāptāni kanyotpādakakulāni varjanīyatayāha mahāntītidvābhyāṃ | dhānyataḥ dhānyādibhiḥ samṛddhāniyuktāni | avirmeṣaḥ | strīsambandhe strīkarmakavivāhe |  
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati dampatyoḥsnehamalaṅkaroti | saṃtuṣṭaiti tribhiḥ | bhartrā bhāryā saṃtoṣintā yasmin tatra kule etattayoḥsaṃtoṣarūpam |  
60 ||

### [13.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.7)

( 4 ) rāghavānandaḥ | hīnakriyaṃpitrāderjātakarmārdirahityaṃ yatra | niṣpuruṣaṃ strījananapradhānaṃ | niśchandovedādhyayanaśūnyaṃ | romaśaṃ bahudīrgharomayuktaṃ | arśasaṃ arśorogayuktaṃ | kṣayorājayakṣmā kāsaḥ tadyuktaṃ | āmayāvi nityamandānalayuktaṃ | apasmārovāyuviśeṣastadyuktaṃ | śvitri śvetatvagviśeṣayuktam |

### [13.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.8)

( 4 ) rāghavānandaḥ | varjanārthaṃ kanyāṃ viśinaṣṭi neti dvābhyāṃ | kapilāṃkapilakeśāṃ varṇatovā | nādhikāṅgīṃ ṣaḍaṅgulādikāṃ | nyūnāṅgīṃcaturaṅgulādikāṃ | na vācāṭāṃ na bahubhāṣiṇīṃ | na piṅgalāṃ cakṣuṣoḥ mārjāracakṣuṣīmityarthaḥ |

### [13.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.9)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nakṣatrekṣeti | tārā aśvinī āmalakī harītakī nadīṣaḍvarta ityādināmnīm | antyomlecchaḥtena yavanī mleccheti | parvatanāmikāṃ śilāmayīṃ | pakṣigaruḍā | ahiḥ pannagī | preṣyāamukadāsī | bhīṣaṇanāmikāṃ ugretyādikām | |

### [13.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.10)

( 4 ) rāghavānandaḥ | udvahanayogyāmāha | avyaṅgeti | nyūnādhikakubjādyaṅgarahitāṃ | saumyanāmnīṃ śaśinīcandri-

### [13.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.11)

( 4 ) rāghavānandaḥ | punarayogyāṃtāmāha yasyāstviti | na jñāyate pitā prasiddhitoddhadayatovā tatra hetuḥputriketi | putrikātvena manasāniyuktāathavāniḥśaṅkāmājñaḥtapitṛkatvena jārajamaghapajādyadharmaśaṅkeyeti | putrikā ca adharmaśca tayoḥśaṅkayāvā |

### [13.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.12)

( 4 ) rāghavānandaḥ | traivarṇikasya savarṇāvarṇabhedenodvāhasyānekatvātkramākāṅkṣāyāṃtamāha savarṇeti | dārakarma ṇidārasādhye apatyotpattau dharmādau ca | imāḥ sācetyādinā vakṣyamāṇāstisraḥ | avarānikṛṣṭāḥ agrekṛtasavarṇāyāmarucāvāha kāmataiti na kramavaiparītyaparam |

### [13.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.13)

( 4 ) rāghavānandaḥ śūdrasyāpi tathātve rāgataḥ prāpte paricaṣṭe | śūdraiveti | sā śūdrā svā vaiśyā | tecaśūdrāvaiśyeca svā kṣatriyācatisrorājñaḥ | tāśca śūdrāvaiśyāścakṣatriyāḥ svāca brāhmaṇī agrajanmano brāhmaṇasya |

### [13.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.14)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇāditrayāṇāṃrāgataḥśūdrodvāhamanūdya brāhmaṇakṣatriyayorniṣedhati netidvābhyāṃ | vṛttānte itihāsādau |

### [13.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.15)

( 4 ) rāghavānandaḥ | hīnajātiṃśūdrāṃ | tadutpannaputrapautrādinā śūdratāṃnayantītikullūkaḥ | medhātithistu sarvatropadeśānarthakyādvikalpaiti | kecidimaṃniṣedhaṃkramavaiparītyamiti vyācakṣate tanna vakṣyamāṇamatabhedenopapatteḥ |

### [13.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.16)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tadevamatabhedenāha śūdrāvedīti | śūdrāṃvindate pariṇayate iti śūdrāvedī atreḥ utathyatanayasya gautamasya ca mate vivāhamātreṇa patati | śaunakasya tu mate sutotpattyā | ataeva daivājjātaśūdrāvivāhe ṝtau nopeyāditi vacanaṃ saṃgataṃ | tataevarṣetuḥ śūdrāyāṃjātamapatya sāmānyaṃcāsya ataidamapi vakṣyamāṇaṃsaṃgacchate | janayitvā sutaṃtasyāṃ brāhmaṇyādevahīyataiti | tadapatyatayā śūdrāpatyāpatyatveneti bhṛgormataṃ | uditānuditahomavat viprarājanyaviśāṃthākramaṃvyavasthitasaṃbandhaiti kecit | tanna uttaratra vipraviṣayaeva nindārthavādānāṃdṛṣṭeḥ |

### [13.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.17)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tānevāha śūdrāmiti tribhiḥ |

### [13.18](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.18)

( 4 ) rāghavānandaḥ | daivaṃhomādi | pitryaṃśrāddhādi | śūdrāṣṭāmṛtāśca pradhānatayā yeṣutānīti naca svargaṃ brāhmaṇyābhāvena svargasādhanakarmābhāvāt |

### [13.19](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.19)

( 4 ) rāghavānandaḥ kiṃca vṛṣalīphenapītasya śūdrādharasudhāpāyinaḥ cumbanena bhogakāle | tanniḥśvāsenopahṛtaṃ spṛṣṭaṃśarīraṃyasya tasya | prasūtasya svayamevāpatyatayā jātasya | niṣkṛtiḥ śuddhiḥ | aihikāmuṣmikayoḥkarmaṇornādhikāraiti bhāvaḥ |

### [13.20](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.20)

( 4 ) rāghavānandaḥ | viprādīnāṃ tānevodvāhānaṣṭasaṃkhyākān brāhmadīnāha caturṇāmapīti dvābhyāṃ | hitāhitāntsvarga narakasādhanāt strīvivāhān strīkarmakān | anena svayaṃvaravivāhonāṣṭasu gaṇayataitibhāvaḥ |

### [13.21](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.21)

( 4 ) rāghavanndaḥ | teṣāṃsaṃjñāmāha brāhmaityādi |

### [13.22](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.22)

( 4 ) rāghavanndaḥ | yasya varṇasya viprāderyo vivāhaḥ yāvatsaṃkhyayovihitoyasmiṃśca yodoṣastaṃbrūne yaditi pañcabhiḥ | yasya vivāhasya prasavetduditāpatye |

### [13.23](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.23)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ṣaḍiti gāndharvaparyantān | avarānāsurādipiśācāntān caturaḥ tānevāsurādīn rākṣasavarjayitvā tānāsuragandharvapaiśācān | tena viṭśūdrayostrīn |

### [13.24](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.24)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva praśastānāha catura iti | caturaḥ prājāpatyāntān | kavayaḥ krāntadarśinaḥ | ekaṃ pradhānapraśastam | evamāsuraṃvaiśyaśūdrayoḥ praśastamityarthaḥ |

### [13.25](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.25)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pañcānāṃprājāpatyādīnāṃmadhye trayodharmyādharmādanapetāḥ | prājāpatyagāndharvarākṣasā yathoktakālābhe viprakṣatriyayorapi dvāvadharmyau dharmādapetau paiśācāsurau na kāryāviti tātparyam | tatra kṣatriyavṛttisthasya viprasya rākṣasaḥ | āsurapaiśācau śūdraviśorvikalpitau | brāhmastubrāhmaṇasyaiveti bhāvaḥ |

### [13.26](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.26)

( 4 ) rāghavānandaḥ | rākṣasaṃsaṃkṣatriyasyetyuktatvādanuvādomiśrāviti | varakanyayoḥ pūrvaṃparasparasaṃvāde sati paripanthinovijityodvahanātaugāndharvarākṣasau miśrau bhavataḥ | yathārukmiṇīvivāhaḥ |

### [13.27](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.27)

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktavivāhānāṃ lakṣaṇānyāha ācchādyeti | vāsolaṅkārābhyāṃkanyāmācchādya arcayitvā ca varamiti brāhme ca dhanādibhirabhisandhitvādbrāhmaḥ dharmodharmaikahetutvāt evamuttaratra |

### [13.28](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.28)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vitate kartavyatayā prārabdhe | alaṅkṛtyetyanuvādaḥ | alaṅkṛtāṃvivāhayediti sāmānyokteḥ | daivaṃdevakarmasambandhitvāt devoddeśyatvādvā |

### [13.29](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.29)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣaṃlakṣayati ekamiti | goyugaṃstrīpuṃsomithunaṃdveiti strīpuṃgocatuṣṭayaṃ varādgrahītrādādāya kanyāyāḥ saundaryādiguṇadoṣānapekṣyaniyatāpaṇatvena gṛhītvā | pūrvamṛṣibhirācaritatvādārṣam | ṛpigatāviti dhātorevaṃgatāktikatvādvā | dharmaevāyaṃnātra vyatikramaiti medhokteḥ | tatrālapaṃvā bahuveti vikrayastāvadevatviti manūkteḥ |

### [13.30](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.30)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pradānakāle vacasā dharmaṃcaratāmiti pūrvaniyamya abhyarcya satkṛtya gandhādinā kanyāvaraviśeṣaḥ | vastrādiranāvaśyakatvādbrāhmāderbhedaḥ | prajāmātroddeśyatvāt prajāpatirdevatyādvā prājāpatyaḥ |

### [13.31](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.31)

( 4 ) rāghavānandaḥ | āsuraṃlakṣayati jñātibhyaiti | jñātibhyaḥ kanyāyāḥpitrādibhyaḥ draviṇaṃdhanaṃ | paṇasaṅkhyā-

### [13.32](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.32)

( 4 ) rāghavānandaḥ | gāndharvalakṣayati | maithunyaḥ mithunasya hitaḥ | kāmasambhavaḥ tayoḥ kāmaicchā tataeva bhavati | nāntarīyikā putrotpattiḥgāndharvaḥ gandharverācaritatvāt |

### [13.33](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.33)

( 4 ) rāghavānandaḥ | rākṣasamāha hatveti | prasahya balātkāreṇa kanyāharaṇaṃ rākṣasaḥ | rākṣasabhayaṃsvabhāvovidhiḥ prakārovā | hatvetyādyupalakṣaṇaṃ tadabhāve balāddharaṇepi syāt | tatra hatveti daṇḍapātena | chitveti khaḍgena | bhitveti śareṇa |

### [13.34](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.34)

( 4 ) rāghavānandaḥ | paiśācamāha suptāmiti | mattāṃ madyamadavihvalām | pramattāṃ śīlarakṣaṇe anavahitām | mātrādyaśikṣitatvena | rahasi vijane deśaupagacchati maithunamācarati sapāpiṣṭhaḥ | pāpahetutvāttadvivāhasya paiśācaḥ piśācaḥ pretastadācaritavān |

### [13.35](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.35)

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati tattaddānaprakāramāha adbhiriti | adbhirevetyavadhāraṇādhārṣādivyāvṛttyarthaṃ | na tatra kevalamāpaḥ gavāderapi praveśāt | vināpyudakaṃvāgdātreṇāpi |

### [13.36](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.36)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prasave ca guṇāguṇānityuktaṃtadguṇānāha yadititribhiḥ | mama mattaḥ |

### [13.37](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.37)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vaṃśyān svavaṃśajātān | parān putrādīn | tadvaṃśyānāṃpāpāyogitvaṃsūcitam | sukṛtakṛt śrāddhādikartā cet prajāmātreṇeti dhvaniḥ |

### [13.38](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.38)

( 4 ) rāghavānandaḥ| daivoḍhājaḥ daivavivāhājātaḥ | trīniti | gośulkagrahaṇāparādhāt | kāyoḍhajaḥ kasyaprajāpaterayaṃvivāhaḥ | kāyoḍhastasmājjātaḥ prājāpatyajaityarthaḥ |

### [13.39](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.39)

( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣveva guṇāntaramāhabrāhmādiṣviti dvābhyām | brahmavarcasinaḥ vedādhyayanajavīryayuktāḥ |

### [13.40](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.40)

( 4 ) rāghavānandaḥ | sattvaguṇādvādaśādhyāye vakṣyamāṇāḥ | rūpaṃsaundaryaṃ sattvaṃbalaṃ vā paryāptabhogāiti bhoginaḥ | bhogyopasthitāvapi duṣkṛtināṃ na bhogasiddhiḥ |

### [13.41](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.41)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmādaivārṣaprājāpatyabhinneṣu doṣānāha itareṣviti | śiṣṭeṣvavaśiṣṭeṣu | nṛśaṃsāḥ krūrāḥ | tatkarmāṇo vā | brahma vedaḥ | brāhmaṇajātirvā | dharmaścāgnihotrādistaddviṣaḥ |

### [13.42](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.42)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nagirāgireti nyāyena ninditavivāhāniṣedhati aninditairiti | eṃraṃkṛtvodvāhayatīti vidhauyaātmānaṃgiledityādyarthavādastathāaninditavivāhaḥkāryaityatra ninditavivāhaniṣedhārthavādaḥ |

### [13.43](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.43)

( 4 ) rāghavānandaḥ | asavarṇāsu pāṇigrahaṇābhāvena prakārāntaraṃvaktuṃsavarṇāsveva gṛbhṇāmi te saubhagatvāyeti pāṇigrahaṇaṃvidhatte pāṇīti dvābhyāṃ | ayaṃvakṣyamāṇaḥ śaraityādiḥ |

### [13.44](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.44)

( 4 ) rāghavānandaḥ | śaraḥ pāṇinā kṣatriyayā gṛhītoyastaṃpāṇisthānīyavipro gṛhṇīyānna tu viprahastasthaḥ śaraḥ | kṣatriyaviṣayaitikanyāpāṇisthāne śarasya vidhānāt | anyathā mantraliṅgavirodhaḥ | ataḥ kṣatriyayā śarobrāhmaṇyā pāṇiḥ paragṛhīto grāhyaḥ itimedhātithiḥpralāpaḥ evaṃpratodādiṣu pratodobalīvardādicālanasādhanaḥ | utkṛṣṭavedane dvijādikartṛka vivāhe |

### [13.45](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.45)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tasyaiva kṛtadārasya niyamavadannādau strīviṣayaṃtamāha | ṛtukāleti ṣaddhiḥ | tadvrataḥ bhāryāprītivrataṃyasya ataevāha ratikāmyā |

### [13.46](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.46)

( 4 ) rāghavandiḥ | ṛtoravadhimāha ṛturiti | svābhāvikaḥ autsargikaḥ rogabhogādinā nyūnādhikasaṃbhavāt | śoṇitopalakṣitaśarīrāvasthāviśeṣogarbhagrahaṇasamartha ṛcustaddarśanāt | sadgarhitaiścaturbhirahorātraiḥ sahaavigarhitā dvādaśarātrayaiti ṣoḍaśa | svīkṛtabhāryasya tadahastasyāṃgamanaprasaktau ṛtvavadhikaraṇaṃrātrādipālanārtham | tathācāśvalāyanasūtram | ataūrdhvamakṣāralavaṇāśinau syātāṃrātryāṃ dvādaśarātraṃsaṃvatsaraṃveti |

### [13.47](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.47)

( 4 ) rāghavānandaḥ | varjyamāha tāsāmiti | sandhirārṣaḥ || ekādaśī tu daśadināpekṣayā tathātrayodaśīca daśadinānyavaśiṣṭāni |

### [13.48](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.48)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva prāsaṃgikadṛṣṭaphalamāha yugmāsviti | striyo'yugmāsviticchedaḥ | viśenniviṣṭamanāgacchet | anyathāṅgavaikalyādistpādapatyasya |

### [13.49](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.49)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pumāniti yugmāsvapi bhavatyadhike rajasistrībhavedadhike striyāiti rajasītiśeṣaḥ | apumānnapuṃsakaṃ puṃstriyau pumāṃsau striyau strīpumāṃsau ceti svarasatodṛṣṭatvāt | kṣīṇe niḥsāre alpe ca viparyayo'patyābhāvaḥ |

### [13.50](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.50)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ninditāekādaśī trayodaśī ādyāścatastraiti ṣaṭsu aṣṭāsu ca aninditāsu niśāsvevaṃrātridvayamavaśiṣyate tayorgacchanbrahmacāryeva bhavatītyarthavādaiti medhātithiḥ| govindarājastu ṛtāvupeyādeva anyabhāryāṃna vrajet anṛtāvapi bhāryāprītaye vrajediti | parvavarjamityubhayatra saṃbadhyate | ataeva gautamaḥ | ṛtāvupeyādanṛtau ca pratiṣiddhavarjaṃ | yājñavalkyopi | yathākāmībhavedvāpi strīṇāṃvaramanusmaran | santatyabhāveāśramāntarayoḥ kuṭīcakavānaprasthayorapi yatra tatrāśrame vasanniti tvarasāttādṛśadinadvaye gamanaṃyuktam | taddinadvayamaṣṭamīṃ vā caturdaśīmityādyaparvokteriti pañcāduttaraṃvannapratibhāryāsaha gamanavidhānena striyāḥputrotpādanayogyakālatvātputrārthī saṃviśedārtave striyamiti sādhāraṇyācca yattu gṛhasthaevaiṣāṃyoniriti gautamasūtraṃvyākhyātaṃ ca haradattenetyeṣāmapatyaṃcaṇḍālaiti tadaprāptapatnīviṣayam | svapatnyāṃ doṣonathāyatra tatreti manuvacanavirodhaḥ | kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāiti śrīkṛṣṇokteḥ | nāpyarthavādodravyasaṃskārāṅga  
( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣāsurodvāhayoḥśulkadānamuktaṃtatsvamatena dūṣayati netitribhiḥ | śulkaṃ kanyāmūlyam | lobhena tatkurvannapatyavikrayī upapātakī syāt | govadhaityapatyavikrayasyaupapātakatvena āmnānāt |

### [13.52](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.52)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca strīti | strīdhanānīti kaimutyanyāyena prāsaṃgikaṃ | bāndhavāḥ patiputrādayaḥ | nārīyānānītikanyāyai caiva śaktirityuktatvāt vibhavesatīti śeṣaḥ |

### [13.53](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.53)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ārṣe gomithunaṃyacchulkaṃ | alpatvamahattvayoraprayojakatvena tāvataiva vikrayāditi kecidācāryāāhustanmṛṣaiva | ārṣalakṣaṇe dharmataityukteriti śāstroktaṃ viruddhaṃ na bhavatītyarthaḥ | medhātithistu | pūrvāparaviruddhaevetyāha | atogomithunadvayasya dharmārthataiva | tatotireke vikrayaḥ | icchāvikraye nyūnādhikyaṃ prayojakaṃ anyathodvāhānāmaṣṭadhātvavirodhaḥ | niyamavidhau ca duradṛṣṭāddhyeriti tadayam |

### [13.54](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.54)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva vyatirekamāha yāsāmiti | yacca kanyāyai caiva śaktiityuktaṃ tadapi na śulkamatyāha arhaṇamiti | ānṛśaṃsyaṃ vakṣyamāṇastrī krūratvanivṛttyartham |

### [13.55](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.55)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prasaṃgātprakārāntareṇa tāsāmarhaṇamāha pitṛbhiriti | pūjyāḥsatkartavyāvācā | bhūṣayitavyā vastrāllaṅgarādibhiḥ | bhartrā bhāryāpi saṃtoṣi tā kalyāṇadā bhavati | bahukalyāṇamīpsubhiraparyāmamaṅgalākāṅkṣibhiḥ |

### [13.56](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.56)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tāsāṃpūjanamevāha yatretipañcabhiḥ | devatālakṣmyādayaḥ kalahaśūnyatvāt aphalāḥ kriyāḥ | yatkartavyaṃ tadanayāsaheti vacanāt tāsāṃsāhityabodhanena nityamaparitoṣācchraddhākṛtatvena phalarāhityamiti |

### [13.57](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.57)

( 4 ) rāghavānandaḥ | jāmayaḥ bhrātṛpatnīsvasṛpatnīduhitṛsnuṣādyāḥ sabhartṛkāḥparibhavādinā duḥkhitāḥśocanti aśrūṇi muñcanti | vyatireke guṇamāha naiti tatkulam |

### [13.58](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.58)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca jāmayadi kṛtyāabhicārāstābhirhatānīva |

### [13.59](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.59)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tasmādetājāmayobhūtikāmaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiḥaiaiaiaiaiaiaiśaiśvaryakāṅkṣibhiḥ | satkāreṣu bāndhavādīnāṃpūjāsūtsaveṣu vivāhā-diṣu |

### [13.61](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.61)

( 4 ) rāghavānandaḥ | strī na roceta bhartreiti śeṣaḥ | prajanaḥ putraḥ | arucyā tasyāmagamanāt |

### [13.62](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.62)

( 4 ) rāghavānandaḥ | atrārthavādaḥ striyāmiti | sarvaṃprajanapramodādi |

### [13.63](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.63)

( 4 ) rāghavānandaḥ | śulkadānena udrāhanindanaṃ prakṛtaṃ tatraiva prāsaṃgikamāha kuvivāhairiti tribhiḥ | āsurarākṣasādivivāhaiḥ | kriyālopaiśca kriyā jātakarmādi | brāhmaṇānāmatikrameṇa tiraskārādinā | akulatāṃ apraśasta kulatām |

### [13.64](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.64)

( 4 ) rāghavānandaḥ | śilpena citrakarmādinā | vyavahāreṇa krayavikrayaṛṇādidānena | śūdrāpatyairitipūrvaniṣedhānuvādaḥ | svaputrābhāvāddāsadāsīputrairvā | kevalaśabdaprayogāt gobhirityādibhirvikrītaiḥ anupayuktairvā | kṛṣyā kevalayā | rājopasevayā satatamiti śeṣaḥ |

### [13.65](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.65)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nāstikyenāśraddhayā | karmaṇāṃ śrautasmārtānāṃ tyāgena | mantrata āvaśyakakarmopayuktagāyatryādi mantrairhīnāni |

### [13.66](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.66)

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktavaiparītye guṇamāha mantratastviti | samṛddhānimantratadarthajñānādiyuktāni | kulasaṅkhyāṃmahatkulatvena saṅkhyāyante | aniyatāṃ karṣantiarjayanti |

### [13.67](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.67)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vivāhasya prāsaṃgikamuktvā yaduddiśya kṛtastadāha vaivāhikaiti | vivāhakālebhavovaivāhikaḥ āvasathyākhyaḥ tasmin | gṛhyaṃ sāyaṃ prātarhomāṣṭakāpārvaṇaśrāddhādihomaṃca | vivāhottarakālīnobhinnaḥ śrautaḥ jātaputraḥ kṛṣṇakeśognīnādadhīteti śruteḥ | paścayajñānāṃtarpaṇādīnāṃ yadekadeśovaiśrvadevākhyastasyaivavidhānamanuṣṭhānārakhyaṃ taddmau kurvīta | paṃkti pākaṃ | anvāhikīṃ pratidinaniṣpādyām |

### [13.68](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.68)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yaduddiśya pañcayajñāstannāmasaṅkhyāmāha pañcasūneti dvābhyāṃ | sūnā hiṃsā tayogāccullyādayaḥ | tatrokhā cullī tathā peṣaṇī saputrāśilā | upaskaraḥ saṃmārjanyādiḥ | kaṇḍanī ulūkhalamusalādi | udakumpojalapūrṇakalaśādiḥ | vāhayansvakāryeṇaitāyojayan badhyate saṃbadhyate | prāṇivadheneti śeṣaḥ | badhyate janturiti vā |

### [13.69](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.69)

( 4 ) rāghavānandaḥ| krameṇa yathāsaṃkhyaṃ saṃkhyānatikrameṇa| niṣkṛtyarthaṃ tadutpannapāpanāśārthaṃ| gṛhamedhināṃ medhā gṛhotpannā hiṃsā tayā yuktānāṃ klṛptāḥ kartavyatayeti śeṣaḥ |

### [13.70](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.70)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tānallakṣaṇān mahāyajñānāha | adhyāpanaṃ adhyayanaṃ ca lakṣaṇyā vedābhyāsasyaiva nityatvāt | homogṛhyāgnau baliḥbhūtoddeśena ulūkhalādau homaiti medhātithiḥ |

### [13.71](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.71)

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktāṃnāṃstutinindābhyāṃnityatvakhyāpanārthamāha pañcaitāniti dvābhyāṃ | na hāpayati natyajati |

### [13.72](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.72)

( 4 ) rāghavānandaḥ | bhṛtyānāṃ bhūtānāṃ baliṃ | ātmanaścādhyayanamiti śeṣaḥ | na nirvapati naitebhyodadāti | bhastrādivat śvāsañjīvannapi na jīvati jīvanocitakāryābhāvāt |

### [13.73](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.73)

( 4 ) rāghavānandaḥ | etāneva śāstrāntarapraṇītanāmabhedena kīrtayati ahutaṃ ceti | saṃjñābhedepi na padārthabhedaityāha pañcayajñāniti |

### [13.74](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.74)

( 4 ) rāghavānandaḥ | etadvyanakti japaiti | ahutaiti cchedaḥ | yoyaṃ pūrvamahutamityuktaḥ sajapaḥ svādhyāyoveditavya ityanvayaḥ | evamuttaratra | brāhmaṃ brahma brāhmaṇajñātistasyedaṃ tasyaivātithi Politictvāt brāhmaṃ hutaṃ tacca dvijāgryārcaityanvayaḥ | pitṛtarpaṇaṃ nityaśrāddhasyāpyupalakṣaṇam |

### [13.75](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.75)

( 4 ) rāghavānandaḥ | dāridryavaśāt pañcānāmaśaktau dvayamāvaśyakamityāha svādhyāyeti | daive home devakarmaṇaḥ phalātiśayārthaṃ tatstauti | devadveti |

### [13.76](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.76)

( 4 ) rāghavānandaḥ | bibhartīdimatyuktaṃ tadeva kutastatrāha agnāviti | adhikāriṇā agnauhutāhutiḥ sūkṣmātmanā ādityamupatiṣṭhate ityāhutyapūrvasādhyaṃjagaditibhāvaḥ |

### [13.77](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.77)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yathā vai kṣuṣitābālāmātaraṃ paryupāsate | evaṃsarvāṇi bhūtāni agnihotramupāsataiti śrutyā atrāgnihotropalakṣitaṃ gṛhasthāśramaṃprākaraṇikatvātstauti yatheti | vāyuṃ prāṇam | taddattabhikṣopajīvitvāt brahmacārisaṃnyāsinām | vānaprasthasyāviraktasya pūrvagṛhasthavidyādyupayogitvāt viraktasyatu gṛhemedheṣu cetyādi vakṣyamāṇarītyā gṛhasthopajīvitvācca |

### [13.78](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.78)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tameva punaḥ śreṣṭhatvena stauti yasmāditi | jñānena vedavidyopādanena | trayopi brahmacārivāna prasthasaṃnyāsinaḥ | śreṣṭhetijyeṣṭhetivā'tiśayoktiḥ sarvādhikārārthamatraiṣāṃparasparopakārakatā nirastā |

### [13.79](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.79)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ataeva gārhasthyāśrame yatna āstheyaityāha saiti | sagārhasthyadharmaḥ saṃdhāryo'nuṣṭheyaḥ | akṣayamicchatā yatkartavyaṃ tadanayā sahatyukteḥ ihaca sukhaṃratyadhīnamityanubhavasiddham | adhāryaiticchedaḥ | durbalendriyaiḥ asaṃyatendriyaiḥ |

### [13.80](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.80)

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktānuvādapuraḥsaraṃpañcayajñopajīvakānāha ṛṣayaititribhiḥ | āśāsate vedādhyayanaśrāddhādikamākāṃkṣante | kuṭumbibhyaḥ gṛhasthebhyaḥ | āśāsānebhyastebhyovijānatā gṛhasthena kāryakartavyaṃ | yattūttaraślokevakṣyamāṇavedādhyayanādi |

### [13.81](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.81)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tadevasaṃsapradānakamāhasvādhyāyeneti | arcayetprīṇayet | śrāddheneti tarpaṇasyāpyupalakṣaṇam | balikarmaṇā bhūtebhyodattenānnena |

### [13.82](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.82)

( 4 ) rāghavānandaḥ | aharahaḥ śrāddhaṃ nityaśrāddham | yadannaḥ puruṣorājan tadannāḥ pitṛdevatāiti nyāyamāśrityāha udakenetyādi | payodugdhaṃ prītiṃ śraddhāmāvahan |

### [13.83](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.83)

( 4 ) rāghavānandaḥ | śrāddhaṃhi brāhmaṇabhojanātmakaṃ tatra kati brāhmaṇābhojanīyāityapekṣāyāmāha ekamiti | pāñcayajñike pañcayajñāntargate nitye śrāddhe | āśayet bhojayet pārvaṇadharmatvādasya devabrāhmaṇaprasaktau niṣedhati na ceti |

### [13.84](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.84)

( 4 ) rāghavānandaḥ | samprati vaiśvadevavidhimāhavaiśvadevetinavabhiḥ | siddhasyapakvasya | haviṣyasyeti śeṣaḥ | ābhyo vakṣyamāṇābhyaḥ | brāhmaṇodvijātiḥ |

### [13.85](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.85)

( 4 ) rāghavānandaḥ | agnerityādiṣaṣṭhī caturthyarthe | tayoragnīṣomayoḥ | svāhākārapradhānohomaiti kātyāyanokterayaṃprayogaḥ | agnaye svāhā evaṃ somāyāgnīṣomābhyāṃviśvebhyodevebhyaḥdhanvantaraye |

### [13.86](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.86)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kuhvai anumatyai prajāpataye dyāvāpṛthivībhyāmagnaye sviṣṭakṛte itipāṭhakramādevāntatvaprāpte antapadaṃsmṛtyantarahomasamuccayenasviṣṭakṛtontatvakhyāpanārtham | saheti dyāvāpṛthivībhyāmekaprayogasūcanārthaṃbahvṛcagṛhye indrāyetyādiprayoga darśanāt |

### [13.87](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.87)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca indreti | indrāya indrapuruṣebhyaḥ prācyām | antakojatra yamaḥ yamāya yamapuruṣebhyaiti dakṣiṇasyām | appatirvaruṇaḥ | evaṃ varuṇāya varuṇapuruṣebhyaiti paścimāyām | uttarasyāṃ somāya somapuruṣebhyaiti paścadaśāhutayaḥ | śūdrapakṣe namontāḥ | namaskāreṇa mantreṇa paścayajñānna hāpayediti smaraṇāt |

### [13.88](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.88)

( 4 ) rāghavānandaḥ | musalolūkhalaiti dvandvanirdeśādvanaspatīnāmekaṃsthānam |

### [13.89](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.89)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ucchīrṣake vāstupuruṣasya śiraḥpradeśe uttarapūrvasyāṃdiśi | pādataiti nairṛtyāṃ | gṛhasthaśayanasya śiraḥpādyorityapare tannucchaṃ | śayanasyāniyatatvāt uttaratravāstuśravaṇāt | brahmaṇe vāstoṣpataye ca |

### [13.90](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.90)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ākāśe antarikṣe | kṣipedūrdhvaṃkṣipet |

### [13.91](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.91)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pṛṣṭhavāstuni vāyavyakoṇe saeva vāstoḥpṛṣṭhadeśaḥ | gṛhasyopari yaduccaṃtasminniti kecit |

### [13.92](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.92)

( 4 ) rāghavānandaḥ | annāntaramādāya pāparogiṇāṃ kuṣṭhakṣayādiyuktānāṃ | nivapet dadyāt | granthāntarasvarasāccaturdaśabalīnāmeva nityatvam |

### [13.93](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.93)

( 4 ) rāghavānandaḥ | sārthavādaṃbalimupasaṃharati evamiti | paraṃbhuvarlokāt ṛjunā avakreṇa | uttaramārgeṇeti kecit | tanna vidyākarmasādhyatvāttasya | kiṃtudhūmamārgeṇātra saṃvatsarāpraveśādṛjutvaṃstutiḥ | athayaime grāme iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisaṃbhavanti | tathākarmaṇā pitṛloke na tatra dakṣiṇāyanino vidvāṃsastapasvinaityādi śrutervirodhaḥ | brāhmaṇaityupalakṣaṇamanyeṣām | yadvā brāhmaṇo brahmabubhūṣuḥ nityakarmaṇā śuddhidvārā cāturvarṇyamokṣahetutvāt | tathāṛjuneti bhūtārthavādaḥ |

### [13.94](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.94)

( 4 ) rāghavānandaḥ | adhunā balimanuvadan nṛyajñavidheḥ kālamāha kṛtveti | pūrvaṃsvabhojanāt brahmacārī gṛhī vānaprasthobhikṣuriti smaraṇāt bhikṣuḥ saṃnyāsī tasmai brahmacāriṇe ca vidhivat grāsamātrābhavedbhikṣeti śātātapokte statparimāṇadā nasyānaśyakatvāt |

### [13.95](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.95)

( 4 ) rāghavānandaḥ | bhikṣādāne atiśayaphalamāha yaditi | dvijaiti traivarṇikaḥ | teṣāṃ pakvānnasya grāhyatvāt

### [13.96](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.96)

( 4 ) rāghavānandaḥ | viśiṣṭapātre tasyāvaśyakatvamāha bhikṣāmiti | satkṛtya pañcayajñāsābhāve grāsamātramapi vyañjanaiḥ saṃskṛtya deyam | tadabhāve udakamātraṃvā phalādibhiḥ satkṛtya vedatattvārthaviduṣe vedasya tattvārthobādhāpratiyogi brahma tadvide | taduktam | ekopi brahmavidvidvān jagattarpayatekhilam | tasmādbrahmavide deyaṃyadasti vasu kiṃcaneti |

### [13.97](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13.97)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vidvatpraśaṃsāthamanyanindāmāha naśyantīti | phalamadatvā naśyanti | avijānatāṃ pātramiti śeṣaḥ | bhasmībhūteṣu vedatadarthajñānaśūnyatayā tādṛśaphalaajanakatvānannindāmātram | atādṛśeṣvapideyam anyathā annasya kṣudhitapātramiti vacanavirodhaḥ |

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.13) · Pramāṇa
