Manava Dharmashastra 16
Manvarthacandrikā 16
- Language
- Sanskrit
16.118
( 4 ) rāghavānandaḥ | ātmakāraṇāt svabhogahetoḥ ijyateayamiti devātithyādiryajñaḥ | satāṃ sādhūnāṃ | annaṃadanīyaṃ vidhīyate annasya rāgaviṣayatvepi evaṃkārakaṃ vidherviṣayaḥ |
16.119
( 4 ) rāghavānandaḥ | gṛhagatānāṃ pūjāprakāraṃ kathayaṃstatkālaviśeṣamāha rājeti | snātakonavoḍhāpatiḥ | priyojāmātā | parivatsarā nmadhuparkeṇa pūjayedityanvayaḥ | tadabhyantare madhuparkeṇa nārhaṇam |
16.120
( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣveva viśeṣamāha rājāceti | anayoryajñakarmaṇyāgamanesaṃvatsarepi madhuparkaḥ | tathā ca gautamaḥ ṛtvigācāryaśvaśuramātulādīnāmupasthāne madhuparkaḥsaṃvatsare punaryajñavivāhayorarvāgrājñaḥ śrotriyasya ceti | arvāk saṃvatsarāt | śrotriyotra pūrvoktaḥsnātakaḥ |
16.121
(4) rāghavānandaḥ | vaiśvadevasya siddhasyetyatra balikarmmatvāvacchede'dhikāritvena grāmaṃpatiṃparyudasyati sāyamiti | tathāca devatāmanasaivoddiśyetyāha patnyamantramiti| sāyaṃbalirmāstviti cennetyāha | vaiśvadevaiti |
16.122
( 4 ) rāghavānandaḥ | śrāddhakalpaṃca śāśvatamityuktam | tatra sāgnikasya kṛtyāntaramāha pitṛyajñaṃviti | pitṛyajñaṃ sāyānhe piṇḍapitṛyajñaiśvarantīti śrutyuktaṃkarma | candrakṣaye candrārambhakakalānāṃkṣayākrāntāntyakalāyāmamāvāsyāyāṃ nirvartya kṛtvā | sarvaśrāddhaprakṛtipārvaṇaśrāddhasya piṇḍapitṛyajñānantarabhāvitvaṃnāmnā prathayati piṇḍānvāhāryakamiti | piṇḍaṃ piṇḍapitṛyajñaṃ tadanu āhāryaṃ kartavyatā yasya tat | māsānumāsikaṃ māsamāsaṃ prati sādhyam |
16.123
( 4 ) rāghavānandaḥ | atrādau vakṣyamāṇapiṇḍakalpastadanu viprabhojanakalpaḥ idaṃtvabhimatojajīvatpitṛkasyāpi tena svakaṃpitara māśayediti vakṣyamāṇaṃsaṃgacchate | pārvaṇe tu viprabhojanānantaraṃpiṇḍakalpaucchiṣṭasaṃnidhau caitatparastātpiṇḍamiṣyataiti | medhātithistvetadevānuvadan tatra kartavyaṃvidhatte pitṛṇāmiti | praśastena pāṭhīnarohitādyāvityadivakṣyamāṇena |
16.124
( 4 ) rāghavānandaḥ | ekamapyāśayedvipramityatraikatvaviśiṣṭabrāhmaṇamātraṃprāptaṃ | śrāddhaviśeṣe tatpratyācakṣāṇaḥ pratijānīte tatreti | tatra piṇḍapitṛyajñe pārvaṇaśrāddhe ca | ye yatsvarūpāḥ | yāvantaḥ saṅkhyayāyairmundyannādyairityarthaḥ |
16.125
(4) rāghavānandaḥ | pratijñāṃvyākaroti dvāviti | pitṛkṛtye pituruddeśyakakṛtye | trīn pitṛpitāmahaprapitāmahān | pratyekaṃtānapratitrīṃstrīniti medhātithiḥ | tena nava | athavā pitṛkṛtyāvacchede trīn | taduktam | yathaikaḥpiṇḍaḥ sarvebhyona nirūpyate | tathaivaikabrāhmaṇopi na bhojanīyaḥ | mātāmahānāmapyevaṃ śrāddhaṃkuryādvicakṣaṇaityukteḥ | evaṃmātāmahapakṣe daive pi-
16.126
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva nindārthavādamāha satkriyāmiti | satkriyāṃ brāhmaṇapūjāṃ | deśaṃ dakṣiṇapravaṇādi | kālaṃ aparāhnādi | śaucaṃ tatkartṛbhoktroḥ snānādi | brāhmaṇasaṃpat guṇavadvipralābhaḥ | etānpañca vistaraḥ uktānāṃ bāhulyaṃ hantīti yojanā |
16.127
(4) rāghavānandaḥ | śrāddhasya saṃjñāntaraṃkurvaṃstatkartṛrānṛṇyamāha prathiteti | prathitā prakhyātā pretakṛtyā pitṛpakārārthā kriyā | vidhukṣaye amāvāsyāyāṃ laukikī smārtā | tasminyuktasya śraddadhānasya nityaṃ putrapautrādiphalaprabandhena śraddadhānaṃ kartāraṃpratyetītyarthaḥ |
16.128
(4) rāghava़ānandaḥ | yāvantaityuktvā ye bhojanīyā ityuktaṃ tānāha śrotriyāyeti | vedādhyāyī śrotriyaḥ | havyaṃ homauttarāpratipattiryasya tadupalakṣitaṃ devadeyaṃ | kavyaṃ kaveḥputrāhaviṣmantaḥśrāddhadevāstadupalakṣitaṃ pitṛdeyaṃ | śrotriyaeva śrutācārādisaṃpannorhattamaḥ |
16.129
(4) rāghava़ānandaḥ | evaṃvidhānāmasaṃpattāvekopi mahāphaladaityāha ekaikamiti | vidvāṃsaṃ gāyatryarthavidamityuktaṃ | viduṣaalābhe pratitrikaṃ vyāvartayati natvekaikamiti bhāvaḥ | amantrajñānaviduṣaḥ |
16.130
( 4 ) rāghavānandaḥ | chandomātrādhyāyī pitṛpitāmahataḥ saṃbhāvita doṣona grāhyaityāha | dūrāditiparīkṣeta parīkṣaṇaṃ doṣābhāvopalakṣitācārāderīkṣaṇam | tīrthaṃ pātraṃ tatra havyaṃcaturavataṃjuhotīti | kavyaṃ kavirnāma pitṛṇāṃ janakastasmai | arhati kavirupalakṣaṇaṃ | marīcyādīnām | tasyaiva kāryāntarārthaṃ | dharmāntaramāha saiti pradāne śrāddhasyeti śeṣaḥetenātithyarcāphalamapyasūci |
16.131
( 4 ) rāghavānandaḥ | śrāddhe vedapāragaṃ vidadhatphalataḥ anūcāṃdaśalakṣatastasyādhikyamāha sahasramiti | arhati daśalakṣa brāhmaṇabhojanajanyaphaladaityarthaḥ | dharmataḥ adṛṣṭabalataḥ prītaḥśrāddhena tuṣṭaḥ |
16.132
( 4 ) rāghavānandaḥ | anūcāṃphalarahityaṃdṛṣṭāntena vadanvedajñamanuvadati jñāneti | jñānaṃvedārthajñānamutkṛṣṭoyasya tasmai | kavyāni pitṛdeyāni havīṃṣi devadeyāni asṛgdigdhau rudhiraliptau rudhireṇa na śudhyatyaevamajño'phaladaiti bhāvaḥ |
16.133
( 4 ) rāghavānandaḥ | na kevala mevaṃ pratyavāyopi syādityāha yāvataiti | yāvatoyāvatsaṅkhyākān piṇḍākārān grāsān | amantravidvedādhyāyī bhuṅkte tāvataḥ śūlarṣṭyayoguḍān śūlākārā ṛṣṭirasraṃ tayā yuktān lohamayān guḍān guḍapiṇḍākārān grāsān tāvataḥ tāvatsaṅkhyākān pretya śrāddhakarteti śeṣaḥ | tathā vyāsaḥ grasate yāvataḥ piṇḍān yasya vai haviṣo'nṛcaḥ | grasate tāvataḥ śūlān gatvā vaivasvatakṣayamiti || yattadornityasaṃbandhāt |
16.134
( 4 ) rāghavandiḥ | jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi cetyuktam | tatraiva vyavasthitaviṣayārthatatpātrā ṇyanuvadanvyavasthitimāha jñānaniṣṭhāitidvābhyāṃ | jñānamadhyātmaṃ tapaścāndrāyaṇādi svādhyāyovedābhyāsaḥ | karmāgnihotrādi tanniṣṭhāstadekaśaraṇāḥ |
16.135
( 4 ) rāghavandiḥ | pratiṣṭhāpyāni deyāni | yathānyāyaṃ pūrvapūrvālābhe uttarottarasya grāhyateti |
16.136
( 4 ) rāghavandiḥ | tatraiva prāsaṅgikaṃviśeṣamāha aśrotriyaitidvābhyāṃ | vedapāragaḥ śākhādhyāyī |
16.137
( 4 ) rāghavānandaḥ | anayoraśrotriyaśrotriyaputrayoḥ | mantrovedastasya saṃpūjanameva aśrotriyaputrapūjā | ataḥśrotriyaputrasyaiva pātratā | etasyaiva viśiṣṭasaṃskāravatvādityarthaḥ |
16.138
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatpratiyoginaṃ nivedayannāha neti | asya mitrasyadhanaiḥ śrāddhadravyavyatiriktaiḥ saṃgrahomitratāsaṃpādanam | vyatirekamuktvā'nvayamāha yamiti dvijaṃ vipraṃ brāhmaṇāścāhavanīyārthaityukteḥ |
16.139
( 4 ) rāghavānandaḥ | mitrabhojane nindāmāha yasyeti | havīṃṣi devatāyai deyāni nanu śrāddhasya phalameva nāsti kathaṃtadbhāvoktiriti cet | āyuḥprajāṃdhanaṃvidyāṃsvargaṃmokṣaṃsukhāni ca | prayacchanti tathā rājyaṃ prītānṝṇāṃ pitāmahāiti || yājñavalkyokterāyurādikaṃphalamastītyarthaḥ |
16.140
( 4 ) rāghavānandaḥ | na kevalaṃphalaṃ nāpnoti pratyutānarthaṃcarcchedityāha yaditi | saṃgatāni mitrabhāvaṃ kurute saṃpādayati | śrāddhena śrāddhīyadravyeṇaiva mitrāṃṇālābhoyasya sannāddhamitraḥ | dvijādhamaścāturvarṇyaḥ |
16.141
( 4 ) rāghavānandaḥ | na prasajjeta vistara ityuktastatraiva pariṣadi dattamadattamiti śrutimāśrityāha saṃbhojanīti | saha bahubhirbhojyatayā sā saṃbhojanī | piśācānāṃbahubhiḥ sahabhojanasya prasiddhatvādasyāpi tathātvamityāha | paiśācī dakṣiṇā dakṣiṇāpravaṇādisādhyatayā śrāddhakriyā śrāddhasya prakṛtatvāt iha loke sthitau dṛṣṭāntaḥ | gaurandheti eṣā yathā ekaveśmanyevāvasthitā gṛhāntaraṃ na yāti tadvatpāralaukikaṃ phalamadadatī ihaiva yaśorthe tiṣṭhatīti bhāvaḥ |
16.142
( 4 ) rāghavandanaḥ | aviduṣe dānaṃ na deyamiti sadṛṣṭāntamāha yatheti | īriṇeūṣare deśe vaptā kṣetre bījakṣeptā anṛce vedaśūnye haviritikavyasyāpyupalakṣaṇama |
16.143
( 4 ) rāghavandaḥ | viduṣetu deyamityāha dātṝniti | viduṣe vedārthavide dakṣiṇāśrāddhedīyamānā dātṝn śrāddhakartṛn pratigrahītṝn śrāddhāddeśyān | uktaphalena phalabhāginaḥkurutaityanvayaḥ | vākyārthānurodhena padārthatyāgasyocitatvāt dakṣiṇāśabdena śrāddhānnabhojanaṃ | dṛṣṭaphalatvāditi bhāvaḥ |
16.144
( 4 ) rāghavānandaḥ | pātrāntarālābhe pratiprasavamāha kāmamiti | abhirūpaṃguṇavantam | ripoḥ pātratvābhāvehetuḥ | dviṣateti | ariṇā bhuktaṃ kevalaṃniṣphalaṃ apitvayaśaskaramityāha hīti mitrabhojane yaśodṛśyate |
16.145
( 4 ) rāghavānandaḥ | śrāddhabhoktṛṣu niyamamāha yatneneti | bahvṛcaṃ ṛgveda mantrādhyāyinaṃ | śākhātigaṃ śākhādhyāyimaṃ tamevaadhvaryu yajurvedinaṃ | sāmagaṃ chandogaṃ samāptigaṃ mantrabrāhmaṇopaniṣadantagaṃ atharvavedavinivṛttyarthaviśeṣaṇānī ti kecit |
16.146
( 4 ) rāghavānandaḥ | etatrayāṇāṃbhojane pitṛtṛptiviśeṣamāha eṣāmiti | arcitaḥśrāddhādauśāśvataṃ anavacchinnaṃśatāyurvai puruṣaiti śruteḥ | kālalakṣaṇāsaptaśatavarṣaparyantā sāptapauruṣītyevaṃsarvatra | āgāmisaptapuruṣaparyanteti medhātithiḥ |
16.147
( 4 ) rāghavānandaḥ | kalpāntaraṃvadannuktamanuvadati eṣaiti | prathamomukhyaḥ | anukalpaeṣāmabhāvaprayuktaḥ pratinidhiḥ |
16.148
( 4 ) rāghavānandaḥ tamevāha mātāmahamiti svastrīyaṃ bhāgineyaṃ | dauhitraṃ duhiturapatyaṃ | viṭpatiṃjāmātaraṃ | bandhuṃmātṛṣvasuḥputrādikam |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit