Manusmriti 2

Manvarthacandrikā 2

Language: Sanskrit

2.1

(4) rāghavānandaḥ | tatobhūrādicaturdaśabhuvanānāṃnirmāṇamāha tābhyāmiti | śakalābhyāṃkhaṇḍābhyāṃnirmametyanvayaḥ | tadaṇḍaṃniravartata | tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayatattennirabhidyata teāṇḍakapāle rajataṃca suvarṇaṃcābhavatām tadyadrajataṃseyaṃ pṛthivī yatsuvarṇaṃsā dyaurityādiśruteḥ | mātrāṃparimāṇaṃ vyāpyāśayata tasthau | apāṃsthānaṃsamudrākhyaṃ yadvāsteyamudakaṃsasamudraitiśruteḥ | bastimūtrasthānam | śāśvataṃsthiraṃ dviparārdhakālaparyantasthāyitvāt |
13 ||

2.14

( 4 ) rāghavānandaḥ | hiraṇyagarbhasṛṣṭyanantaramasmadādiliṅgaśarīrajanma vaktavyamāsīt | apañcīkṛtabhūtakāryatvāntasya tadidānīmāha uddhabarheti dvābhyām | uddhabarha janitavānātmanaḥsvasmājjīvasya bhogārthavā | etasmājjāyate prāṇomanaḥsarvendriyāṇi ca | khaṃvāyurjyotirāpaśva pṛthivī viśvadhāriṇīti || tanmanokuruta ātmanvī syāmiti śruteḥ | manaādikā sarvāsṛṣṭistasya sadasadātmakaṃ tādṛśāpañcīkṛtakāryatvāt manasaiti manovṛttyanantarabhāvinyau ahaṅkārabuddhisaṃkalpa abhimatya niścinoti idamitthamitiniścayātmikā buddhiḥ | ahaṅkāraṃviśinaṣṭi abhimantāramīśvaramiti | abhimantāramahaṃgauraityādyabhimāninamīśvaraṃsvātantryāt sarvapravṛtterahaṅkārādhīnatvādīśvaraḥ na hyanahaṃkṛtiḥ pravartataiti |

2.15

( 4 ) rāghavānandaḥ | mahāntamiti | mahānhairaṇyagarbhībuddhiḥ sarvavyaṣṭibuddhivyāpakatvādātmānaṃ mahadavacchinnaṃcittvaevātmatvavyapadeśerātmanaḥsarvārthakāritvānmahatvamātmāyatnodhṛtirbuddhirityādyabhidhānādvā | kramavaiparītyaṃvā mahāntaṃsṛṣṭvāhaṅkāramasṛjat tatomano'sṛjaditi | sarvāṇi triguṇādīni manaādīni trīṇi sarvāṇi kāryāṇi triguṇātmakānīti vā tatra guṇaśabdaprayogo jaḍāṃśasya prādhānyadyotanārthaḥ | cakāro'vadhāraṇārthaḥ | asminnevamahati cittamantargataṃ kiṃca viṣayāṇāṃgrahītṝṇi viṣayāṇāṃśabdasparśarūparasagandhādīnāṃ grahītṝṇi grahaṇasādhanāni śrotratvakcakṣurjivhāghrāṇākhyāni śanaiḥrapañcī-
kṛtabhūtakrameṇa | cakāraḥkarmendriyaprāṇavargāṇāṃ samuñcayārthaḥ | vyaṣṭiliṅgadehasya ekonaviṃśatitvādekonaviṃśatimukhaitiśruteḥ |

2.16

( 4 ) rāghavānandaḥ | samaṣṭiliṅgaśarīrasya hiraṇyagarbhīyasyoktavyaṣṭiliṅgaśarīrāṇi kāryamityāvedayañjīvātmanāmāvirbhāvamāha teṣāmiti | tatra ca manaādicatuṣṭayaṃmanorūpāntaḥkaraṇenaikīkṛtya karmendriyāṇi prāṇāṃśca jñānendriyatvena gṛhītānīti ṣaṭkaṃṣaṇṇāmityupasaṃhārāt pūrvasṛṣṭena liṅgena prāṇādyena sayujyate | tena yuktasya bandhovai tena muktasya muktateti brahmāṇḍapurāṇokteḥ | pūrvāṣṭakasya ṣaṭvaṃtaṃbhāvovaikonaviṃśaterapyantarbhāvaḥ | manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣatīti bhagavadukteḥ || ṣaṭtvaṃtaṃ prakṛttirgolam̐ko'vayavānkāryabhūtānduradṛṣṭavaśena paricchinnatvātsūkṣmānasmadāyadṛśyarūpānṣaṇṇāṃ manaādīnāmamitaujasāṃsamaṣṭirūpāṇāṃ jaganmaṇḍalavyāpinām | sarvaeva samāḥ sarve-

2.17

( 4 ) rāghavānandaḥ| liṅgaśarīrasya sṛṣṭimuktvā tadavacchinnajīvasyāpi sṛṣṭimuktvā sthūlaśarīrasṛṣṭiṃvadañcharīrapadavyutpattimāha yaditi | yatkasmāt tasya hiraṇyagarbhasya mūrterapañcīkṛtapañcabhūtātmakasya liṅgasya mūrteḥkāyasya dvevāvabrahmaṇorūpemūrtaṃcāmūrtaṃ ceti śruteḥ | avayavā avayavaprāyāḥ sūkṣmā adṛśyarūpāḥ ṣaṭmanaādayaimāni pratyakṣasiddhāni pañcīkṛtapañca-
bhūtārabdhāni caturvidhajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjarūpāṇi sthūlaśarīrāṇi bhogāyatanatvenāśrayanti | atomūrtīnāṃmana ādīnāmāṃśrayatvāccharīraṃmūrtimadāhustasya jīvātmanaḥ | ataevendriyāśrayaṃ śarīramiti tārkikā avayavagatadravyaparimāṇaṃmūrtiriti mūrtilakṣaṇamāhuḥ | tena sarvaḥprapañcomūrtiḥ | śrutāvamūrtapadaṃsūkṣmatāparam |

2.18

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktamarthaṃsaṃkalayati taditi | tatsthūlaśarīrajātaṃ tattaddṛṣṭādṛṣṭaṃ karmībhūtaṃmahānti bhūtāni karttṝṇi veṣṭanarūpāṇyārambhakatayā viśanti manaśca jīvopādhiḥsaha karmabhirdharmādyairavayavaprāyairindriyaiśca saha bhogārthaṃpravi-

2.19

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati sthūlabhūtaguṇānvaktuṃ sthūlaśarīrasya tatkāryatvamanuvadannirvāha teṣāmiti dvābhyām | idaṃsthūladehaṃ puruṣāṇāṃ manaādipuruṣāntānāṃ saptānāṃmahaujasāṃ yanmaṇḍalavyāpināṃteṣāṃbhogārthaṃ sūkṣmābhyo'pañcīkṛtābhyo yāmūrtimātrāḥ pañcīkṛtāni mahābhūtāni tābhyastadidaṃsthūlaśarīraṃ saṃbhavatyutpadyataityanvayaḥ| avyayāt avyayaṃjīvaṃ atatya vacchinattīti avyayāt prathamāntaṃ sthūladehaviśeṣaṇam svataśca vyayaṃpratyakṣaṃvināśīti |

2.20

( 4 ) rāghava nandaḥ | ataeva mūrttimātrāśabdavācyānāṃ sthūlapañcamahābhūtānāṃguṇānsaṃkalayati ādyādyasyeti | eṣāmuktānāmākāśādisthūlapañcamahābhūtānāṃmadhye yoyobhūtaviśeṣoyāvatitho yāvatāṃpūraṇaḥsmṛto manīṣibhiḥ sasatāvadguṇaḥ | tenākāśādvāyordvitīyatayā vāyorguṇadvayam evamuttaratrāpi tena sthūlaśarīratāvadguṇopalabdhiriti bhāvaḥ | dehasya pañcātmakatvepi pṛthivīmayaāpomayaṃstejomayovāyumayaākāśamayaiti śrutau tattatprādhānyamātraṃvivakṣitam |

2.21

( 4 ) rāghavānandaḥ | etaiti | prajāpatirdevānasṛjatāsṛgramaiti manuṣyānindvaiti pitūṃstiraḥ pavitramiti grahānasavaiti stotraṃviśvānīti śastraṃsaubhā gaye tyetāḥprajāstathābhūriti bhūmimasṛjadityādi śrutimāśrityāha sarveṣāṃtviti | nāmāni devo'yaṃ manuṣyo'yaṃ ityādīni karmāṇi yajanayājanādīni | pṛthaksaṃsthāḥ kulālasya kambugrīvādi ghaṭanirmāṇaṃ kuvindasya paṭanirmāṇaṃ dvicatuṣpadādyākṛtīrvā nirmamaityanvayaḥ | puraścakre dvipadaḥpunaścakre catuṣpadaiti śruteḥ | puraḥśarīrāṇi |

2.22

( 4 ) rāghavānandaḥ | sarvabhūtāni nirmametyuktasṛṣṭivivṛṇvan virāṭ‌sṛṣṭimāha karmātmanāmiti daśabhiḥ | karmātmanāṃ karmaṇaiva prāptadevatvānāṃ ye karmaṇādevatvamāyāntīti śruteḥ | karmaṇoyajñādeḥ svarūpanirvāhakatvena vā amukasyai devatāyai idaṃnamameti tyāgoddeśyatvāt prāṇināṃmadhye sūkṣmamasmadādyadṛśyarūpaṃdevānāṃgaṇamasṛjat | tathā sādhyānāṃgaṇaṃyajñaṃkarma sanātanaṃvaidikam karmabrahmodbhavaṃviddhīti smṛteravaśyaphaladatvāt |

2.23

( 4 ) rāghavānandaḥ | agnivāyuravibhyaiti | agnerṛgvedovāyoryajurveda ādityātsāmavedaitiśruteḥ | brahma vedaṃsanātanaṃnityaṃ visadṛśakramarāhityāt yathāpūrvamakalpayadi̍ti śruteḥ | suptaprabuddhasyevāvirbhāvācca yajñasiddhayartha ādhvaryavaudrātrādibhedenaiva yajñaḥsidhyatīti dudohādityādidvārāviśvakārānyathā vedasyakarttrānantyaprasaṅgāt |

2.24

( 4 ) rāghavānandaḥ | kālamādityakriyāpracayaṃ kālavibhaktīrmāsartayanādyāḥ samāni ekākārasaṃsthānāni manuṣyān viṣamāṇīti devāditiraścaḥ |

2.25

( 4 ) rāghavānandaḥ | taścāndrāyaṇādi vācaṃsmṛtyādirūpāṃ ratiṃ cetaḥparitoṣaṃ kāmaṃruyādyabhilāṣaṃ krodhamāśāde rhetum | sṛṣṭimiti sṛjyateiti sṛṣṭiḥ | tapaāderviśeṣaṇam sṛṣṭiṃsasarjeti pākaṃpacatīti vat | prakṛtyartho'vivakṣitaḥ |

2.26

(4) rāghava़ānandaḥ | sṛjyamānakāraṇamāha karmaṇāmiti | aśvamedhādidharmakāraṇaṃ brāhmaṇavadhādyadharmakāraṇamiti kartavyākartavyārthaṃvyavecayat vivekenoktavān | dvandvaiḥsukhaduḥkhādyaiḥ |

2.27

(4) rāghavānandaḥ | apaeva sasarjādāvityatroktā | apo'nuvadaṃstāsāṃ sarvopādānatvamāha aṇvyaiti | daśārdhānāṃpañcānāṃ apañcīkṛtānāṃ āpaevedamagraāsurityādyapśabdavācyānāṃ jagallakṣaṇakārya pratyupādānakāraṇānāṃ aṇvyaḥ sūkṣmāmātrāḥ mīyanteamūḥ vināśinyaḥ janitvāt tābhiśca sārdhaidaṃcaitanyaṃ hiraṇyagarbhādisthāvaraparyantaṃ anupūrvaśaḥhiraṇyagarbhāṇḍādikrameṇa jagadbhūvetyarthaḥ | tatra tābhyo'pañcīkṛtabhūtamātrābhyo'ntaḥkaraṇacatuṣṭayaṃindriyadaśakaṃprāṇapañcakaṃca samaṣṭivyaṣṭirūpaṃpunastābhyaḥ pañcīkṛtābhyaḥ caturdaśabhuvanāni brahmāṇḍaṃ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjacaturvidhasthūlaśarīraṃ bhogyaṃ-

2.28

( 4 ) rāghavavānandaḥ | karmapūrvaprajñayorhetutāmāśrityāha yamiti | yaṃbrāhmaṇādiṃ yasminyājanādau tathā yaṃvyāghrādiṃ yasminhiṃsādau prathamaṃnyayuṅkta satatadeva karma svayaṃbheje | kiṃbhūtaḥ punaḥpunaḥsṛjyamānaḥ |

2.29

( 4 ) rāghavavānandaḥ | tathāpihiṃsraṃahiṃsranaṃ ahiṃsraṃtadvinnaṃmṛdu mārdavaṃ krūraṃkrauryaṃ saṃvidyākarmaṇīsanvārebhete pūrvaprajñāceti vidyāvihitādicaturvidhaṃjñānaṃpūrvaprajñā pūrvānubhūtaviṣayavāsanātaṃgamanāgamanaśīlinaṃśāñcārabhete svaphaladāne na samanugacchatīti śruterarthaḥ | smṛtirapi | prakṛtiṃyānti bhūtāni nigrahaḥkiṃkariṣyatītyatra prakṛtiḥ pūrvamajñāstanapānādisaṃskāraḥ |

2.30

(4) rāghavānandaḥ | teṣāmāvaśyakaphalārambhakatve dṛṣṭāntoyatheti | yathartuvasantādyṛtumanatikramya liṅgāniṛtuliṅgāni vāsantaśāradīyāni phalapuṣpāṇikratavaḥvasantādayaḥ ṛtuparyayeagrimavasantādāvapi yathā prapadyante tathā svasvakarmāṇi dehinaḥ sṛjyantare prapadyantaityanvayaḥ |

2.31

( 4 ) rāghavānandaḥ | vedādiṣvadhikārārthaṃvarṇānāṃjanisthānakṛtaśraiṣṭhyānyāha lokānāṃtviti | vivṛddhyarthaṃsvadharmānuṣṭhānena vividhaprakāravṛddhyarthaṃ niravartayat mukhādibhyoviprādicatuṣṭayaṃjanitavān |

2.32

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati manvādidvārā maithunajāṃsṛṣṭimāha dvidheti navabhiḥ | ātmanodehaṃ dvidhā kṛtvā sthitātsmādbrahmaṇaḥ pūrvārdhāvacchinnojagatsṛṣṭibhāvināntaḥkaraṇojīvomanvākhyaḥ puruṣobhavat tādṛśajīvāntaramuttarārdhāvacchinnaṃ śatarūpārūpā nārī babhūva tasyāṃbhogyatvenopasthitāyāṃ tadbhoktṛtvenataṃmanvākhyaṃ virājamayayujatsasṛje vividharājamānatvāt virājamiti sasṛje manuṃdevaṃ prajāpatiriti vārtikokteḥ | ataḥśrutiḥ | savai naiva rametasmādekākī naramate saddvitīyamai cchan sahaitāvānāsa yathā strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau saimamevātmānaṃ dvedhā yātayanrtataḥ patiśca patnī cābhavatām | ataeva bhāgavatamapi | tasya kāyaṃmabhūddvedhā yatkāyamabhicakṣate | tābhyāṃrūpavibhāgābhyā̍mithunaṃsamapadyata | yastu tatra pumānsobhūnmanuḥ svāyaṃbhuvaḥsvarāṭ | strī cāsīcchatarūpārūpā mahiṣyasya mahātmanaḥ | tatomaithunadharmeṇa prajāedhāṃbabhūviraiti |

2.33

( 4 ) rāghavānandaḥ | etadvanakti tapaiti | yaṃmanuṃtameva māṃvittajānīta sraṣṭāraṃteṣāṃmarīcyādīnāṃsṛṣṭadehāvacchinnānāṃ dvijasattamādvijaśreṣṭhāḥ |

2.34

( 4 ) rāghavandiḥ | ahamapi tathā cakreityāha ahamiti | maharṣīn prajānāṃpatīndaśāsṛjamityanvayaḥ | āditaḥ ādau |

2.35

( 4 ) rāghavandiḥ | nāmatastānevāha marīcimiti | prācetasaṃdakṣama |

2.36

( 4 ) rāghavandiḥ | teṣāmapi kṛtyamāha etaiti | ete marīcyādayo manūnmanvantarādhipān sāvārṇiprabhṛtīnbhūritejasaḥ bhūrīṇi ekasaptatiyugaparimitaḥ kālastatratyādevatāstadindromanuputrāṛṣayaḥ īśvarāvatāraścaete ṣaṭtejāṃsi manvantarapālane sahakārīṇi yeṣāṃte tatheti karmaṇoviśeṣaṇam | devanikāyān devasthalāni devabhṛtyānvāmaharṣīn vāmadevādīn|

2.37

2.38

2.39

Linked texts (1)

Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit