Manusmriti 24
Manvarthacandrikā 24
- Language
- Sanskrit
24.1
( 4 ) rāghavānandaḥ | abhyaktāṃtailādinā anāvṛtāṃ adarśanīyadeśānmuktavastrāṃ | niṣedhasya dṛṣṭaphalaṃ eteṣu vairūpyadarśanena vairāgyasaṃbhāvanayānivṛttiḥ |
44 ||
24.6
( 4 ) rāghavānandaḥ | dhāvayetprakṣālayet bhājanebhojanapātrāditi svatantraṃvā | tāmrarajatasuvarṇānāṃbhinnamabhinnaṃveti na doṣaitipaiṭhīna sivacanāttadatiriktaparaṃbhinnabhāṇḍaiti | yatra manovicikitsati tadbhāvaduṣṭaṃ tatrāpinācāt |
65 ||
24.45
( 4 ) rāghavandiḥ | kiṃca neti | mūtrapadaṃ purīṣasyāpyupalakṣaṇaṃ amedhyatvāviśeṣāt |
24.46
( 4 ) rāghavandaḥ | cityāṃ agnidagdheṣṭakācaye śmaśānaniṣedhena śavadāhaciterniṣedhāt | valmīkasya sadāstvenakadācanetyuktam |
24.47
( 4 ) rāghavandaḥ | na sasatveṣu prāṇiyukteṣu | sthitaḥ | ūrdhvamiti śeṣaḥ | parvatavāsināṃtyāgāsaṃbhavena parvatamastakagrahaṇamatyantaniṣedhārtham |
24.48
( 4 ) rāghavānandaḥ | vāyvādigavāntānrūpatpaśyanna mehetetyanvayaḥ |
24.49
( 4 ) rāghavānandaḥ | viṇmūtrayostyāgasyarāgataḥ prāptitmanūdya tatretikarttavyatāmāha | tiraskṛtyeti tribhiḥ tiraskṛtya kāṣṭhādibhirantardhāya | saṃvitāṅgaḥsaṃvṛtakaracaraṇaḥ | avaguṇṭhitovastrādyācchāditaḥ |
24.50
( 4 ) rāghavānandaḥ | utsargamalavyāgaḥ |
24.51
( 4 ) rāghavānandaḥ | chāyāyāṃ chāyopajīvivṛkṣasya | prāṇabādhe vyāghrādikṛtabhaye |
24.52
( 4 ) rāghavānandaḥ | vāyvagnivipretyuktaṃvāyvādikarśananiṣedhānuvādena tatkaraṇe doṣamāha pratyagnimiti | pratiratra lakṣaṇe | vātaṃ tṛṇādisahitaṃ vātyārūpaṃ tasyaiva dṛṣṭiyogyatvāt etānabhimukhaṃkṛtvā mehatomūtrapurīṣe samutsṛjataḥ prajñānaśyatītyanvayaḥ | somotra latā |
24.53
( 4 ) rāghavānandaḥ | pratyagnimitimraprasaṃgenāgniviṣaye niyamāntarāṇyāha nāgnimitiṣṭābhyāṃ | vyajanādinādhmātavyolau kikāgniḥ vaidikāgnistu mukhenaivetyarthaḥ | striyamiti | tatrāpi maithunādanyatretisāṅkhyāyanagṛhyadarśanāttadatiriktakāle |
24.54
( 4 ) rāghavānandaḥ | adhaḥ khaṭvādeḥ nopaddadhyānna sthāpayet | pādataḥ pādadeśe | prāṇābādhaṃ prāṇihiṃsāṃ na kuryāt| na hiṃsyātsarvābhūtānyanyatratīrthebhyaiti śruteḥ agnisādhyaṃ prāṇivadhaṃvā prakaraṇāt |
24.55
(4) rāghavānandaḥ| bhojanādiniṣiddhakālamāha| sandhivelāyāṃ trisandhyādau na gacchet striyamapi nasaṃviśennasvapennopaharet svayamitiHorizonśeṣaḥ |
24.56
(4) rāghavānandaḥ| āpo vai sarvādevatāitiśrutestāmāśrityāpsumūtrādisamarkanakāryamityāha neti | niṣṭhīvanaṃ mukharasaṃ śleṣmāṇaṃvā amedhyaliptaṃ vastrādi anyat bhuktocchiṣṭādi |
24.57
( 4 ) rāghavānandaḥ | durbhiṣajyaṃhāsmaibhavatiyameṣanapratipadyataitiśruteḥ yamiti yamindriyadeśaṃnapratipadyata ātmātadduścikitsaṃbhavatītiśruterarthotaḥ śayānaṃna prabodhayet malavadvāsasā nasaṃvadediti śrutimāśrityāha nodakyayeti udakyayā rajasvalyā ṛtvik san avṛto 'nāhūtaḥ adhvaraṃnagacchet |
24.58
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcāgnīti | agnyāgārādipañcasupāṇimuddharet vastrādevahiṣkuryāt |
24.59
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca neti | dhayantīṃ vatsaṃpāyayantīṃ nācakṣīta na kathayet | indrāyudhaṃ śakradhanuḥ divīti vyartha m |
24.60
( 4 ) rāghavānandaḥ | najanamiyānnāntamiyāditi śrutimāśrityāha nādhārmikaitidvābhyāṃ| grāmaiti vasatiyogyaparaṃ kāryavaśādvyādhibahule bhṛśaṃ bahukālam |
24.61
( 4 ) rāghavānandaḥ | adhārmikāścaṇḍālādyāstairbāhyābhyantarataḥ sarvadāvṛte | pākhaṇḍāavaidikavratasthāstairākrāntetatradharmasyakartumaśakyatvāt | upasṛṣṭamantarāntarā praveśo'ntyajaruktoyatra tasmin na janamadhārmikamiyāt nāntaṃtairākrāntaṃ deśaṃca neyānnagacchediti śruterarthaḥ |
24.62
(4) rāghavānandaḥ | bhojanasyāpi rāgaprāptatvena tadāśritya tadviśeṣaṃniṣedhati na bhuñjīteti | uddhṛtasnehaṃ tila piṇyākādi | sauhityaṃ suhitatāmatīvasnigdhatām | jaṭharaṃpūrayedarthamannairbhāgaṃjalenatu | vāyoḥsaṃcaraṇārthāya caturthamavaśeṣayed tipurāṇokteḥ | prage prātaḥ prātarāśitaḥ atitṛptaḥ sāyaṃna bhuñjīta |
24.63
(4) rāghavānandaḥ | kiṃca neti | vṛthā dṛṣṭādṛṣṭādiśūnyāṃ saradadantānveṣaṇādivadrājādijijñāsayā kutūhalī na syāt | utsaṅge kroḍe sthāpayitveti |
24.64
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca śāstrāmratipāditāni nṛtyādīni nācaredityāha nanṛtye diti | pāṇinā bāhuparvaṇi sphoṭanaṃ śceḍanaṃavyaktadantaśabdātmakaṃ viṣādibhirvākrīḍātanna kuryādityarthaḥ | virāvotra rāsabhādiśabdastaṃnakuryādityarthaḥ|
24.66
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcopeti | karakaṃ kamaṇḍaluṃ jāyāpatyaṃkamaṇḍuluriti smṛteḥ | upavītādiṣaṭkamanyaiḥ dhṛtamupabhuktaṃ na dhārayedityarthaḥ |
24.67
( 4 ) rāghavānandaḥ| kiṃcānyat | dhuryairaśvādibhiradamitairnagacchet | vāladhivirūpitaiḥ vāladhiḥ pucchaṃ tacchūnyaiḥ|
24.68
( 4 ) rāghavānandaḥ | yogyānāha vinītairiti | lakṣaṇānvitaiḥ lakṣaṇāni vāhaguṇāḥ | śīghragaiḥ | pratodena sūkṣmalohāgradaṇḍena tudan vyathayan |
24.69
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaitānvarjayedityāha bāleti | bālā kanyārāśiḥ tatratyātapaḥ| śaradaudrainagṛhṇīyāditi smṛteḥ| muhūrtatrayavyāpiprāmataḥkālonasūryātapovā bālātapaḥ varjyaityanuṣaṅgaḥ | na cchindyātsvayamiti śeṣaḥ |
24.70
( 4 ) rāghavānandaḥ | vṛthā loṣṭamardī nasyādityāha neti | karajairnakhaiḥ | karma niṣphalaṃ mānāsiddhaṃ na kurvīta | āyatyāṃuttarakāle'sukhodayaṃ sukhaphalaśūnyaṃ prārambhekarmāmātrasya duḥkhaphalatvāt |
24.71
( 4 ) rāghavānandaḥ | loṣṭhamardyādīnanūdya dṛṣṭaphalamāha loṣṭhamardīti | sūcakaḥ khalaḥ |
24.72
( 4 ) rāghavānandaḥ | vigṛhya vigrahaṃkṛtvāparakathāṃpracchādyaca | bahirmālyaṃkeśakalāpādvahirmālārhapuṣpam | gavāṃpṛṣṭhena kevalenetyanvayaḥ |
24.73
( 4 ) rāghavānandaḥ | nātīyāt na gacchet prākārādyullaṅghanena |
24.74
( 4 ) rāghavandiḥ | kadāciditi brāhmaṇādyūtaṃ pratipadādāvapi prasaktivāraṇārtham | glahaṃvināpyakṣairna krīḍetetimedhātithiḥ | naupānahāviti dvitvaṃvivakṣitam | āsane sthāpitamapi |
24.75
( 4 ) rāghavānandaḥ | tilasaṃbaddhaṃ kṛsaramodakādi | astamite'staṃgate savitari iha bhūmāvapi na saṃviśen na śayīta ucchiṣṭaḥ kṛtabhojanonācāntaḥ |
24.76
( 4 ) rāghavānandaḥ | dṛṣṭārthavidhiniṣedhāvāha ārdveti | na saṃviśenna śayīta |
24.77
(4) rāghavānandaḥ | durgaṃ tṛṇādyācchinnaṃkūpataḍāgādi ataevāhācakṣurviṣayaṃ | viṇmūtraṃ svakīyaṃ tatparyālocanabuddhyā nekṣeta |
24.78
(4) rāghavānandaḥ | kapālikābhagnaghaṭādeḥ | kārpāsāsthi tadbījaṃnādhitiṣṭhen teṣu adhiśīṅsthāsāṃkarmeti saptamyarthe dvitīyā |
24.79
( 4 ) rāghavānandaḥ | grāmavāsaniṣedhasyoktatvādekasabhaikavṛkṣachāyādau na vasedityarthaḥ | pulkasaiḥ niṣādācchūdrāyāṃjātaiḥ | avaliptaiḥ | dhanādigarvitaiḥ | antyairajakādibhiḥ | antyāvasāyibhiḥ niṣādyāṃcaṇḍālajātaiḥ saha vārttākalahādisaṃbhāvanayādharmotpatteritibhāvaḥ |
24.80
( 4 ) rāghavānandaḥ | matiṃ dṛṣṭārthabuddhiṃ | haviṣkṛtaṃ hutāvaśiṣṭaṃ | vrataṃ prāyaścittaṃ | etadbrāhmaṇamantarāvirdhaṃkṛtvopadiśet | śrāvayeccaturovarṇān kṛtvā brāhmaṇamagrataityukteḥ | anyathaiteṣāṃdharmānanuṣṭhānāpattiḥ | asya śūdrasyasākṣāditi śeṣaḥ |
24.81
( 4 ) rāghavānandaḥ | vipakṣe daṇḍamāha yaiti | asaṃvṛtaṃnāmatamonarakaṃtena śūdreṇa saha majjatyevetyanvayaḥ |
24.82
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaneti etacchiraḥ | tataḥ śirasaḥśirovarjaṃ na snāyāt śaktasyāyaṃniṣedhaḥ | na tvaśaktasya | aśiraskaṃ bhavetsnānaṃsnānāśaktau tu karmiṇāṃ | ārdveṇa vāsasā vāpidaihikaṃmārjanaṃviduriti yājñavalkyokteḥ |
24.83
( 4 ) rāghavānandaḥ | keśagrahānitiśirasyevakeśapadamatkaṭadhammillaparaṃ kruddhaḥsanniti śeṣaḥ| ataḥsuratasamayekāminīkeśapradeśagrahe na doṣaḥ | śiraḥsnātastuśirasitailaṃdatvā nānyeṣvaṅgeṣvitaddyāditi kecit | vastutastu kṛtaśirasnānastailābhyakto na syāt | tailasnāne snānaśabdasya bhāktatvāt | yugapatsarvāṅgīṇajalasaṃbandhasya tattvātsparśaṃnasya karaṇāpekṣatvācca | dākṣiṇātyānāṃmātulakanyāpariṇayavat rātrau gauḍīyānāṃpādābhyaṅgodeśācāraḥ |
24.84
( 4 ) rāghavānandaḥ | rājatodhanamanvicchediti sīdatkuṭumbasya rājapratigrahasyoktatvāt prajāpālanakartariatajātau rājapadaṃbhāktamiti mīmāṃsāstabake sthāpitaṃ atojjāteḥpratigrahoniṣiddhaitisārthavādamāhanetiaṣṭabhiḥ | sūnā svayaṃnihṛtya māṃsavikrayaḥ | cakraṃtilādipeṣaṇaṃ | dhvajomadyaṃetadvatāṃ | veśaḥ saṃbhogārthaṃstrīpuṃsayorbhṛtiḥ |
24.85
( 4 ) rāghavānandaḥ | eteṣāṃsaunikādicaturṇāmapi pratigraho na kāryaḥ doṣavattvepyeteṣāṃnārājanyanṛpatulyetyāha daśeti | sūnāyādoṣaprāyaścittārthaṃsaṃkarīkaraṇaṃkharoṣṭramṛgebhāṇāmityuktaṃ | taddaśaguṇaścakriṇi taddaśaguṇaḥśauṇḍike taddaśaguṇoveśyāyāṃ |
24.86
( 4 ) rāghavānandaḥ | sūnayā carati saunikaḥ evaṃsaṃkalanayā yāni sūnādaśasahasrāṇi vāhayati svārthevyāpārayati yaḥsasaunikaḥ tena tulyorājā arājanyastasya pratigrahoghorobhīṣaṇaḥ |
24.87
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktadūṣaṇamāha yorājñaityanuvādamātraṃ ghoranarakasaṃbandhāya | lubdhasya paradhanagardhinaḥ kṛpaṇasyavā | ekaviṃśatinarakalakṣaṇaṃmārkaṇḍeyapurāṇoktaṃjñeyam | yāti bhogāya gacchatītyarthaḥ |
24.91
( 4 ) rāghavānandaḥ | etaduktaṃnarakasādhanatvaṃ | vidvāṃsodharmaśāstrapurāṇādividaḥ | brahmavādinovedārthanipuṇāapi pretya śreyobhikāṅkṣiṇaḥ arājnyaprasṛterājñona pratigṛhṇantītyarthaḥ |
24.92
(4) rāghavānandaḥ | snātakasya kṛtyaṃpratijānītebrāhmaiti rātreḥpaścimoyāmobrāhmamuhūrtaḥ brāhmī bhāratī tatprabodhahetutvāt | muhūrttaśabdotra kālamātravacanaḥ tatra budhyeta | dakṣiṇāpi pradoṣapaścimau yāmauvedābhyāsena tau nayet | yāmadvayaṃ śayānohi brahmabhūyāya kalpataiti bruvatā tatra bodhobhyanujñātaḥ | govindarājasturātreḥ paścime muhūrte budhyeteti tanmūlān dharmārthāśrayahetūn | tatrāpi svalpaphalaṃbavhvāyāsāntyajedityarthaḥ | vedatattvārthaṃ brahma cintayediti bhāvaḥ |
24.93
( 4 ) rāghavandanaḥ | utthāya śayyātaḥ | viṇmūtrotsargādikamācaredityāvaśyakam | kṛtaśaucaḥ ekāliṅgetyādinā | samāhitaācāntaḥpūrvāmāsūryodayājjapaṃstiṣṭhet | aparā sāyantanīṃ svakāle tārakodayādūrdhvamapi japannāsīteticiraṃ samyagvṛkṣavibhāvanādityatroktam |
24.94
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatrārthavādamāha ṛṣayaiti | dīrghasandhyatvātsandhyāśabdotrānuṣṭhitajapasaṅkhyāparaḥ sahasraparamāmityukteḥ |
24.95
( 4 ) rāghavandiḥ | śrāvaṇyāṃ bhādrapadapaurṇamāsyāṃvā svagṛhyānusāreṇa upākarma kṛtvā chandāṃsimantrabrāhmaṇādīni chandaḥśabdasyātra vedavacanatvāt sārdhacaturomāsānadhīyīta |
24.96
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra māse yaḥpuṣyo nakṣatraṃtatra svagṛhyānusāreṇa grāmādbahirgatvā utsargākhyaṃkarma kuryātśuklasyapakṣasyeti śeṣaḥ | prathame'hani pratipadi |
24.97
( 4 ) rāghavānandaḥ | virameta nādhīyīta pakṣiṇī ahardvayayutārātriḥ| tathācāmaraḥ| āgāmivartamānaharyuktāyāṃniśi pakṣiṇīti | yadvā yasminnahani utsargaḥkṛtastadahastāṃrātriṃca viramedityanuṣajyate |
24.98
( 4 ) rāghavānandaḥ | śukleṣu dvitīyāditrayodaśyantāsu śuklapakṣatithiṣuvedānvedāṅgānītivedāṅgāni śikṣākalpovyākaraṇaṃniruktaṃchandojyotiṣamitiṣaṭ | taduktaṃ chandaḥpādautu vedasya hastau kalpothapaṭhyate | jyotiṣāmayanaṃcakṣurniruktaṃśrotramucyate | śikṣāghrāṇaṃtu vedasya mukhaṃvyākaraṇaṃsmṛtam |
24.99
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca neti niśānte paścime yāme brahmādhītya ante śrāntaḥpunarna svapet |
24.100
( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmātra vedaḥ | kṛtaṃgāyatryādicchandoyuktaṃ mantrajātaṃ | anāpadi dhāraṇaśaktau |
24.101
( 4 ) rāghavanmadaḥ | imānvakṣyamāṇān |
24.102
( 4) rāghavānandaḥ | karṇaśravaṇayogyaśabdajanake vāyāviti kecit | karṇācchabdaṃ śrāvayati vyāvartayatīti pratikūle mahāvāyāviti rātrau nādhīyīta | tathādivāpi pāṃsusamūhane pāṃsūnsamūhayati vartulīkurvati vāyaucana grīṣmādiṣu tatra vāyukṛtapāṃsūnāṃ sātatyāt | adhyāyajñāḥ adhyāpanavidhijñāḥ manvādayaiti |
24.103
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcanaimittikamanadhyāyamāha | vidyuditidvābhyāṃ dvandvanirdeśādyugapatsaṃpāteṣu vidyudādiṣu ākālikaṃ nimittakālādārabhya paredyustāvantaṃ kālaṃ varṣāsvapi |
24.104
( 4 ) rāghavānandaḥ | etānvidyudādīnsandhyākāleṣveva vijānīyādyadātadāparedyurapi tāvatkālaparyantamamadhyayanaṃkuryānna yadākadācidvidyudādīnāṃsamuccayaityāha etāniti | prāduṣkṛtāgniṣu prāduṣkṛtaḥprakaṭīkṛtohomārthamagniryaiṣu sandhyākāleṣvityarthaḥ | anṛtau varṣābhyomyatrābhradarśaneca |
24.105
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcānyadityāha nirghātaiti tribhiḥ | nirghāte anabhragarjite | upasarjane sūryādyuparāge | etān nirghātādīṃstrīn ākālikān teṣāṃkālāniyamāt | idamapi nirghātādighaṭitamākālikaṃṛtāvapivarṣāsvapi| ṛtāvapītyanuvādamātram |
24.106
( 4 ) rāghavānandaḥ | sandhyāyāṃvidyucchabdayoreva sannipātonimittāntaramityā haprāduriti | sajyotiḥ | yadi prātaḥ sandhyāyāṃvidyutstanitaśabdau tadā yāvatsūryastiṣṭhati tāvadanadhyāyaḥ | śeṣe sāyaṃtadā rātrau yathādivāsajyotistathetyarthaḥ |
24.107
( 4 ) rāghavānandaḥ | adhyāpanaṃhi pratyavāyaparihārārthakaṃmāṅgabodhanārthaṃ dharmārthaṃvedarakṣārthaṃca tatrādyamupanītamātrakṛtyaṃ dvitīyamupakurvāṇasya vidyānipuṇakāmānāmsvādhyāyo na vidyataiti uktaiḥkāmaṃvedāṅgānīti nyāyāttṛtīyaṃsnātakasya | caturthaṃtu trayāṇāmevabrāhmo'ṅgateti nindāśravaṇāt svādhyāye caiva nityakaiticatatra dharmakāmānāṃviśeṣamāhanityānadhyāyaiti tribhiḥ | grāmanagarayoḥpūtigandhevānadhyāyaḥ evamagrāmekrodhodhīte ityādiprayogātaphalārthināmeteṣu nādhyeya namityanvayaḥ |
24.108
( 4 ) rāghavandiḥ | antargataśave'ntargatatvena jñātaḥśavoyasmin vṛṣalotrādhārmikaḥna śūdrajanasannidhāvitiniṣedhokteḥ|rudyamānaiti bhāvasādhanaṃrodane sati kriyamāṇe vā| janānāṃsamavāye nimittāntaravaśājjanānāṃmelanaṃsamavāyastasmin
24.109
( 4 ) rāghavandaḥ | niṣedhādarārthaṃpunaḥśrāddhabhuggrahaṇaṃ na cintayedvedamiti śeṣaḥ |
24.110
( 4 ) rāghavanndaḥ | kālasaṅkhyārthamāha pratigṛhyeti | ketanaṃ nimantraṇaṃ | navaśrāddhamatraikoddiṣṭaṃ | rājñaḥsūtakeputrādyutpattaurāhvo rāhoścasūtake cakārātsamuccayaitikecit |
24.111
( 4 ) rāghavānandaḥ | nimittāntaramāha yāvaditi | ekamānuddiṣṭasyocchiṣṭasyaikānuddiṣṭasya | tāvattryahādūrdhvamapivedaṃnādhīyīta |
24.112
( 4 ) rāghavandanaḥ | tatpaścakramadhyayanavirodhītyāha śayānaiti pṛṣṭhajānudvayavyāpībandhaḥ | āvasakthikāṃ | sūtakapadaṃ mṛtakopalakṣakaṃaśucittvāviśeṣāt |
24.113
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca nītī | nīhāre vyāpini | bāṇaśabde śarādivvanaubāṇovīṇeti vā |
24.114
( 4 ) rāghavānandaḥ | tithau niṣedhati ameti | aṣṭakāsu catasṛṣu tatrarūḍhestithisaṃnidherdurbalatvaṃ na tithiparatā atoamāṣṭakāsunādhīyītetyanuṣajyate | tatrārthavādamāhaaṣṭeti | brahmātra vedastadadhītaṃnaśyatītibhāvaḥ |
24.115
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcapāṃsuvarṣe rajasāpūrṇe pūrvapāṃsusamūha naiticakravātokteḥ | diśāṃdāhe digdāhaiti prasiddhe | gomāyuruditegomāyoḥ śṛgālaviśeṣasya viruddharutau | svābhāvikaviruddhārāvekharādīnāṃteṣāṃpaṅktau praviśyacajanasamūhe niṣedhasyoktatvāt |
24.116
( 4 ) rāghavānandaḥ | śmaśānāntaityāhaantapadaṃsāmīpye | maithunasamaye dhṛtavastraṃmaithunaṃvāsaḥ | śrāddhikaṃ siddhānnādikamekoddiṣṭātiriktam |
24.117
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevāhaprāṇīti | prāṇigavāśvādiaprāṇihiraṇyavastrādikaṃtatpratigrahakāle ālabhyapṛṣṭvā sthitasyānadhyāyaḥ tatra hetuḥpāṇyāsyaḥ tenāsya duṣṭatvādvedoccāraṇamayuktam ekāhamitiśeṣaḥ |
24.118
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcacaurairityādi triṣvapyākālikaṃ nimittakālādārabhya paredyustāvatkālaparyantam | sarvādbhuteṣūtpāteṣuḥ |
24.119
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca upeti | kṣapaṇaṃtyāgo'dhyayanasya utsarge pakṣiṇyāderuktatvātupākarmaṇi utsargaiva kālākāṃkṣāyāmāhatrirātramityapūrvavidhiḥdharmakāmānāmubhayatra trirātramitivā | pakṣiṇyāsadda vikalpa itimedhātithiḥ | niṣpiddhakālamāhaaṣṭakāsviti | aṣṭakāścatasrona tu sarvāṣṭamyaḥ | ṛtvāntāsu pratipatsu tisṛṣveva ādyāḥpratipadastisrovāitihārītokteḥ | etāsu samāhorātramanadhyāyaḥ ekavākyanirdiṣṭānāmāmāvāsyadīnāmapi tathā |
24.120
( 4 ) rāghavānandaḥ | aśvādyārūḍhonādhīyītetyāha neti | neriṇasthonoṣarasthaḥ | yānamatra śakaṭādi pariśeṣāt |
24.121
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca vivādādyaṣṭasu nādhīyītetyanuṣajyata ityāha neti | vivāde vākkṛte | kalahe daṇḍādije | saṅgare yuddhe | vamitvā udīrya ca bhuktānna | śuktake amlodvāre |
24.122
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhṛśamatyarthaṃ vāti mārutaityanvayaḥ | rudhiradarśanābhāvepi śastreṇa parikṣate | etaccaturṣvapi nādhīyītetyanuṣajyate |
24.123
( 4 ) rāghavānandaḥ | sāmadhvanau śrūyamāṇe sati | adhītya cāntaṃ adhyāyaṃsamāpya | āraṇyakamadhītyagranthāntaraṃnādhyetavyamitiśeṣaḥ |
24.124
( 4 ) rāghavānandaḥ | sāmadhvaneraśucitvamāha ṛgiti | devādevatāasyeti devadaivatyaḥ | aśuciriti aśucirivapitṛpakṣapātitvāta natvaśucireva vedadhvaneraśucitvābhāvāt vacanāt pitṛdevatākatvāccaṛgyajuṣīnādhyetavyaitibhāvaḥ|
24.129
( 4 ) rāghavānandaḥ | mahāniśīti mahāniśā tu sā jñeyā madhyamaṃpraharadvayam | tasyāṃsnānaṃ na kurvīta kāmyanaimittikādṛteiti hārītokteḥ || muhūrtaṃmapi śaktiviṣayenāprayataḥsyādityāpastambasmaraṇāt || caṇḍālādisparśe'vaśyaṃsnānamiti yādṛcchikasnānaviṣayoniṣedhaḥ | vāsobhirviśiṣṭaiti kapiñjalādhikaraṇanyāyena tritvaṃvivakṣitam | avijñāte nakrādyākrāntegādhābdhe |
24.130
( 4 ) rāghava call ndaḥ | kiṃca devatānāmiti | ākramaṇaṃtaduparyupaveśanaṃullaṅghanaṃcaṅkramaṇaṃabuddhipūrve na doṣaḥ nāpi sparśe babhroḥkapilasya dīkṣitasyakṛtayajñasya |
24.131
( 4 ) rāghavānandaḥ | sāmiṣamāmiṣamityasakṛnniṣedhācchrāddhe taddānaṃbhakṣaṇaṃcāvaḥyakam |
24.132
( 4 ) rāghavānandaḥ | udvartanaṃ gātrānniḥsāritamalaṃ | apasnānaṃ snānodakaṃ | niṣcyūtaṃ mukhaniḥsṛtaṃ | kaphaṃ nādhitiṣṭhetataduparotiśeṣaḥ |
24.133
( 4 ) rāghavānandaḥ | vairiṇaḥsahāyamityanvayotarastanmaṃtraṃvarjayet |
24.134
( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣu parastrīgamanamatyarthaṃnirākartavyamityāha nahīti | sevanaṃ saṃbhogaḥ |
24.135
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca kṣatriyamiti dvābhyāṃ | bahuśrutaṃvidvāṃsaṃ | bhūṣṇurāyurādinā vardhanaśīlaḥ |
24.136
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatkāle anapakāritvepi udakeṃ'narthāvahamityāha etaditi | trayaṃkṣatriyādi | avamānitaṃsatpuruṣamavamantāraṃdṛṣṭādṛṣṭābhyāṃdahati |
24.137
( 4 ) rāghavānandaḥ | avamānanaprasaṅgenāha neti | pūrvasaṃpannaḥ sāṃprataṃtvatadhanaḥkutodyamastadaśaktyā mandabhāgyohamityā-
tyātmānaṃnāvajānīyāditi | uktaniṣedhātikramiṇāṃsvāvamānenāvasannapratyaha dṛṣṭyorīti | enāṃ śriyaṃpuruṣakārasyāsādhyatvābhāvāt |
24.138
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcasatyamiti | vipraṃkṣatriyaṃvaiśyaṃvā na | bhobhokṣatriyadāyāda na kṣatriyādhameti | kṣatriyaṃbrāhmaṇaṃ brūyāt |
24.139
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcabhadramiti | bhadraṃbhadramiti vīpsā | śuṣkavairamitiphalarahitaṃvairam |
24.140
( 4 ) rāghavānandaḥ | ṣaḍetānvarjayedityāha neti | atikalyaṃḍuṣasisthitesūryeiti śeṣaḥ | ajñātena kulaśīlādinā vṛṣalairveṣṭitonaikovipraḥ 140
24.141
( 4 ) rāghavānandaḥ | khañjapādaitivā aṅgahīnānaṣaṭnādhikṣipedityāhahīnāṅgāniti |
24.142
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca neti | svayamucchiṣṭovipraḥ pāṇinā gobrāhmaṇādīn na spṛśedityanvayaḥ | tathā svayaṃsusthoaśuciḥsan |
24.143
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivāccettatrāhaspṛṣṭveti | prāṇāncakṣurādīndriyāṇijalapūrvamupaspṛśediti | nābhiṃcapāṇitalenakaraṇeṇa |
24.144
( 4 ) rāghavānandaḥ | animittataḥ | ācamanādinimittaṃvinā | rahasthāni kakṣopasthagatāni vivarjayennaspṛśet |
24.145
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcamaṅgaleti | maṅgalyaṃ svarṇadūrvādi | prayatātmā śuciḥ | japedgāyatrīmiti śeṣaḥ |
24.146
(4) rāghavānandaḥ | uktānāmanuṣṭhāne'rthavādamāha maṅgaleti | vinipātodaivamānuṣopadravaḥ japādiphalarāhityaṃvā | maṅgalācārayuktānāmityādyanuvādaḥ |
24.147
(4) rāghavānandaḥ | taṃvedajapaṃ upadharmaḥ | apakṛṣṭadharmaḥ vidharmovā |
24.148
(4) rāghavānandaḥ | vedābhyāsādicatuṣṭayaṃjātismṛterapi heturityāha vedeti |
24.149
( 4 ) rāghavānandaḥ | pūrvajātismṛtaukiṃsyādityatrāha paurvikīmiti | vedābhyāsenevaivamama jātismaratā jātetikṛtvābrahmaivābhyasyatetato'nantamavināśi mokṣarūpam |
24.150
( 4 ) rāghavandanaḥ | sāvitrān savitṛdevatākān | śāntyarthaṃhomān śāntihomān | sūryojyotirjyotiḥsūryyāyasvāheti mantraliṅgādājyadravyakān | sarvasmaivātadyajñāyagṛhyateyatadhruvāyāmājyamiti | atasteṣāṃrūpasamarpaṇamātramanena | parvasviti darśodikālavidhisteṣāṃ aṣṭakānvaṣṭakāsu ca pitṛṃścārcayedityanvayaḥ | āgrahāyaṇyāūrddhvaṃcatasṛṣvaṣṭakāsu aṣṭakākhyena karmaṇāanvaṣṭakāsvanvaṣṭakākhyenaca |
24.151
( 4 ) rāghavandaḥ | kiṃca dūrāditi | niṣekaretaḥ samācareddūre kuryāt |
24.152
( 4 ) rāghavavānandaḥ | kiṃcaitāṃttkamāruṇodayamārabhya kuryādityāha maitramiti mitradevatākatvāt maitraḥpāyuḥtadbhavatvānmaitraṃ purīṣotsargaṃ | prasādhanaṃ keśānāṃ | pūrvāhnaśabdena jahallakṣaṇayā rātriśeṣogrāhyaḥtenānuditahomanirvāhaḥ | atra pāṭhakramaṃvādhitvā arthācceti nyāyena dantadhāvanamādau boddhavyam | udite padminīnāthe yaḥkuryāddantadhāvanam | sanirlajjaḥ kathaṃbrūyātpūjayāmi janārdanamiti nindāsmaraṇāt |
24.153
( 4 ) rāghavavānandaḥ | daivatāni pāṣāṇādipratimāḥ | dhārmikān dharmopadeṣṭṛn | parvasvaṣṭamādiṣu |
24.154
( 4 ) rāghavavānandaḥ | saṃbhrameṇāsanaṃdadyāditi bhāvaḥ | upāsīta āsīnānīti śeṣaḥ | gacchatastasya pṛṣṭhataḥ |
24.155
( 4 ) rāghavandanaḥ | nibaddhaṃ karmāṅgatvena | sadācāraṃ tadgābhiḥpūyatevipraityādināācamanādyanuṣṭhānaṃ | dharmamūlaṃ aṅgārapātrādidhāraṇalakṣaṇaśirovratādidharmahetuḥ |
24.156
( 4 ) rāghavānandaḥ | ācārānuṣṭhānaṃstauti ācārāditi | ācāraḥ smārtācamanādiḥ | akṣayyaṃ putrapautrādi | alakṣaṇaṃ ninditarogaparadārādisevanam |
24.157
( 4 ) rāghavānandaḥ | vipakṣetvāha durācāraiti |
24.158
( 4 ) rāghavānandaḥ | sadācāraḥ satāmācāre śraddadhānaḥ |
24.159
( 4 ) rāghavānandaḥ | naitādṛśaṃ duḥkhaheturityanubhavādhirūḍhamāha yadititribhiḥ | adhyāpanāditritayaṃparityajya yathālābhena saṃtuṣṭovedānabhyasediti tātparyārthaḥ |
24.160
( 4 ) rāghavānandaḥ | ātmavaśaṃdehamātranirvāhaṃ | śārīraṃkevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣamiti gītokteḥ | samāsena saṃkṣepeṇa lakṣaṇaṃgamakam |
24.161
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca paravaśamapiputrotpādanādikāryamantarātmanomanasaḥ saṃtoṣahetutvānnadviparītaṃ pāradāryādi nakāryaṃ | tasyodveke'saṃtoṣahetutvāt |
24.162
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca etānaṣṭau kadācidapi na pīḍayedityāha ācāryeti | ācāryamupanetāraṃ | pravaktāramadhyāpakaṃ | guruṃ hitopadeṣṭāram |
24.163
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca nāstikyādyaṣṭavarjanamatīva sukhaheturityāha neti | kutsanaṃ dhigityāditiraskaraṇaṃ | mānaṃ pūjākāṃkṣāṃ | taikṣṇyaṃ krauryam |
24.164
( 4 ) rāghavānandaḥ | nopayacchetparasya hananārthaṃnādadyāt | naenaṃdaṇḍaṃnipātayet śiṣyarthaṃśiṣṭiranuśāsanaṃtadartham |
24.165
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatrāpyahokaṣṭaṃbrāhmaṇatāḍanamityāha brāhmaṇeti | avagūrya vadhakāmyayā daṇḍāyudyamya | etaayaṃ kadāpi na kuryāt dvijātiścāturvarṇyam |
24.166
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃrambhātkrodhāt | ājātīḥ janmāni | pāpayoniṣu śūkarādiṣu |
24.167
( 4 ) rāghavānandaḥ | asṛgraktaṃ | aṅgatodehāt | yuddhe tu na doṣaḥ natudṛśyate duḥkhamiti cettatrāha pretyeti | aprājñatayā adoṣajñatvena |
24.168
( 4 ) rāghavavānandaḥ | saṃgṛhṇāti piṇḍaṃkaroti pāṃśūḥ trasareṇuḥ | tāvatastatsaṅkhyākān | anyaiḥ gṛhādibhiḥ|
24.169
( 4 ) rāghavavānandaḥ | hiṃsāprakaraṇamupasaṃharati neti | asṛgiti dvitīyāntam |
24.170
( 4 ) rāghavavānandaḥ | adhārmikaḥ paradārādirataḥ | anṛtaṃdhanaṃ mithyābhidhānameva dhanopāyaḥ | asāvitiparokṣanirdeādamūtrāpi |
24.171
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaneti | dharmeṇa sīdannapi mano'dharme na niveśayedityanvayaḥ |
24.172
( 4 ) rāghavānandaḥ | viparyayaṃ vivṛṇoti neti | carito'nuṣṭhitaḥ | gauḥ pṛthivī sā yathāvilambena sasyavatī | vyatireke vā dhenuriva dṛṣṭāntaḥ āvartyamāno'bhyasyamānaḥ mūlāni dehadhanādīnikṛntati chinatti |
24.173
( 4 ) rāghavānandaḥ | kartaryadṛśyamānamapi kṛtaṃ putrādiṣu phalatītyāha yadīti avaśyameva bhoktavyaṃkṛtaṃkarma śubhāśubhamitisamaraṇātnātmani taccharīrāvacchedena phalati cetputrapautrādirūpaśarīraprāptāvapi phalati | vācanikātiriktaphalasyānyatrāsaṃbhavāt | na caitadvacanaṃvyarthamarthavādenāpyupapatteḥ ataeva priyeṣusveṣu sukṛtamapriyeṣu tu duṣkṛtamityādyapi stutivādohānautūpāyanamityādisūtreṇirarṭaṅkaḥ |
24.174
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca prabhudrohādinā'dharmeṇa tāvadvardhate putrapautrādinā | bhadrāṇi gavāśvādīnipaśyati ca labhataiti | idamatrākūtaṃ citrāyāgādirivehāmutrāniyataphalatayā kadācidapikutracitphalanindābhāviathavā sarvadharmasyajñānameva phalaṃmasiddham | dharmātsukhaṃ jñānaṃceti śruteḥ | prāktanakarmaphalaṃbhuñjānaḥaihikaṃmanyate |
24.175
( 4 ) rāghavānandaḥ | prāktanajapuṇyaphalaṃbhuñjānopi vā lokapratītyāadharmeṇa vardhataivetyanūdya dharmakṣaye samūlonaṃśyatītyāha satyetyādi | satyaṃyathāśrutasya yathādṛṣṭasya bhāṣaṇaṃ | dharmorbalavadduḥkhānajanakatve sati vidhibodhyaḥ | āryavṛttiḥsadācāraḥ | vāksaṃyamaḥ satyaṃbrūyāditiślokoktaḥ | bāhusaṃyamone pāṇipādacapalaityādinā vakṣyate | udarasaṃyamorgārhitaṃcātibhojanamityādyuktaḥ | saṃyatasteṣāṃniyamayuktaḥ |
24.176
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaparīti | dharmavarjitau dharmavirodhinau | asukhodarkaṃ āyatyāmanutāpajananaṃyenādi putrādyarthaparasvādānaṃvā | laukavikruṣṭaṃ yatra lokānāṃvikrośaḥ | yathā kalau madhyamāṣṭakāsu govadhādi |
24.177
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca neti | anṛjuḥ ṛjubhinnaḥ kuṭilonasyāt | paradrohakarmaṇi dhiyoniṣedhobhyāsastasthā tininditatvasūcanārthaḥ | idamatrākūtaṃ śatakṛtvaḥpathyaṃrocayantemlavvṛddhā ityāyenaniṣiddhācaraṇasya kāyikādibhedenānekatvāttasya dṛṣṭaphalatayāca tadabhyāsasya prabalatvācchatadhā niṣedhopi nivartayitumaśakyatvānnaiteṣu punaruktiriti |
24.178
( 4 ) rāghavānandaḥ | bahuśāstrānabhijñasya śāstravartmānusāritvamāha yeneti | satāṃmārgaṃ sadbhiṣṭācāritaṃpanthānaṃ | tena pitrādikṛtamadyapānamātulakanyāparinayanādiṣunātiprasaṅgaḥ | nariṣyati adharmeṇa na hiṃsyate |
24.179
( 4 ) rāghavānandaḥ | sārthavādamṛtvigādibhirvivādaparihāramāha ṛtvigitisaptabhiḥ | saṃśritaiḥ śaraṇyaiḥ anujīvibhirvā | saṃbandhinaḥ śvaśurādyāḥ | bāndhavāmātuleyādyāḥ |
24.180
( 4 ) rāghavānandaḥ | yāmayobhrātṛpatnībhaginīsnuṣādyāḥ | duhitā kanyā |
24.181
( 4 ) rāghavānandaḥ | vivādān vivādaviṣayībhūtān | etairjitovaśīkṛtaḥ |
24.182
( 4 ) rāghavānandaḥ | sarvalokajayaṃ vivṛṇoti ācāryaiti | ācāryadattavidyayā brahmalokādyāpatteḥ | pitṛbhaktasya prājāpatyatvaṃ | dātāronobhivardhantāmitimantraliṅgāt | atitheratipuṇyadatvenendratvāvāptihetutvādṛtvijoyajñadvārā devatvahetutvādityūhanīyam |
24.183
( 4 ) rāghavānandaḥ | jāmayaḥ yāmayaitivākvacitpāṭhaḥ |
24.184
( 4 ) rāghavānandaḥ | ākāśeśāantarikṣalokahetavaḥ | kṛśaḥ saṃśritaḥbhrātā prājāpatyeśaḥ pitrā samatvāt | svakā tanuḥ ardhovāeṣaātmanaḥyatpatnīnāma ātmāvai jāyate putraiti śruteḥ |
24.185
( 4 ) rāghavānandaḥ | chāyāsvadāsavargaḥ svacchāyāvadvyabhicāritvāt | duhitā kṛpaṇaṃ kṛpāpātram | asaṃjavara udarkasaṃtāparahitaḥ |
24.186
( 4 ) rāghavānandaḥ | prakārāntareṇa jīvanapratigrahaṃ kuryādityāha pratīti | samarthovidyātapobhiḥ | prasaṅgaṃ prasaktiṃ | brāhmaṃ vedādhyayanajam |
24.187
( 4 ) rāghavānandaḥ | tena vinā jīvanprati dravyādyavijñāya pratigrahon kārya ityāha netipañcabhiḥ | dharme aṅgaye hiraṇyaṃrudrāyagāmityādipratigrahamantrādikam |
24.188
( 4 ) rāghavānandaḥ| ajñāyāpi kṛte doṣamāhahiraṇyamiti | bhasmībhavatiavidvān tapovidyādirahitaḥpratigrahāgninā |
24.189
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃkiṃnāśayatītyāhahiraṇyādyaṣṭadravyāṇi pratigṛhītāni āyurādīni ṣaṭnāśayantītyarthaḥ | oṣataḥ bhūgāvai |
24.190
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca atapāitidvābhyāṃ | aśmaplavena pāṣāṇanāvā | saha tena dātrā |
24.191
( 4 ) rāghavānandaḥ | ato'vidvānpratigrahītā bibhiyāt alpakena hiraṇyādyanyatamena sīdatyeva | avidvanniṣedhābhyāsonindātātparyakaḥnavidvatpratigṛhṇatātparyakaḥ pratigrahasamarthopītyatra tanniṣedhokteḥ |
24.192
( 4 ) rāghavānandaḥ | nindārthavādasahitaṃdānapātraṃnindati navāryapītinavabhiḥ | avedavidi vedānabhijñe |
24.193
( 4 ) rāghavānandaḥ | triṣu baiḍālavratikādiṣu | vidhinopārjitaṃ nyāyopārjitamapi anarthāya narakāya |
24.194
( 4 ) rāghavānandaḥ | aupalenāśmanirmitena | pratīcchakodhanaṃprati lubdhograhītā |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit