Manava Dharmashastra 3
Manvarthacandrikā 3
- Language
- Sanskrit
3.1
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca kṛmayaḥ apādāḥ| sapādāḥ kīṭāḥ| pataṅgāḥśalabhādayaḥ| matkuṇāuddaṃśāḥ | daṃśāstu vanamakṣikāḥ | yūkādīnāmekavadbhāvaḥ kṣudrajantutvajñāpanārthaḥ asṛjantyanvayaḥ |
40 ||
3.41
(4) rāghavānandaḥ | jaṅgamasṛṣṭimupasaṃharan sthāvarasṛṣṭiṃ bruvāṇojarāyujasvedajān pratiyogitayā bhinatti evamiti daśabhiḥ | sthāvarajaṅgamaṃ jaṅgamavatsthāvaramapi sṛṣṭamityarthaḥ | ājñāgurūṇāṃhyavadhāraṇīyeti mānayannāha manniyogāditi | mamamanorniyogādājñātaḥ | marīcyādimahātmabhirityanena mahatāmapyakāryakāritvaṃyatsthāvarādisṛṣṭiḥ |
3.42
(4) rāghavānandaḥ | yeṣāṃprāṇināṃjanmanimittaṃyādṛśaṃkarma sthāvarāṇāṃkāyikaṃniṣiddhācaraṇaṃ paśvādīnāṃvācanikaṃdevādīnāṃkāyādijaṃpuṇyaṃmanuṣyādīnāṃubhayamiti ihamanunā kīrtitaṃyattadabhidhāsyāmītyanvayaḥ | kramayogaṃca brāhmaṇādikrameṇa |
3.43
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca paśavaśceti | jarāyurulvaṃ garbhapariveṣṭanatvaktato jātāḥ paśavaityādyanuvādojarāyujatvaṃvidheyam |
3.44
( 4 ) rāghavānandaḥ | evaṃpakṣiṇaityādyanuvādo'ṇḍajatvaṃvidheyam | evaṃmaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | audajāniudakajātāni |
3.45
( 4 ) rāghavānandaḥ | evamaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | ūṣmaṇaḥsvedahetutāpāt | īdṛśaṃyūkāditulyam |
3.46
( 4 ) rāghavānandaḥ | udbhijjāḥ ūrdhvaṃ bhinattītiudbhit tajjanitvaṃvidheyaṃ tatrāpi bījamudbhidya jātāstaravaḥ bhūmimudbhidya jātāstṛṇavṛkṣādayaḥ bījakāṇḍaprarohiṇaḥ praroho'ṅkuraḥ bījaprarohiṇovaṭāśvatthādayaḥ kāṇḍāśchinnā acchinnāvāśākhāstebhyaḥjātāḥ ikṣuguḍūcyādayaḥ badaryādayaśca bahūni puṣpāṇi phalāni ca yāsāṃ brāhmyādijātīnām |
3.47
( 4 ) rāghava call nandaḥ | apuṣpāḥ puṣpaṃ vinaiva phalavantoye te vanaspatayaḥ puṣpiṇaḥ puṣpapūrvakāḥ phalinaḥ teubhayepivṛkṣāḥ |
3.48
( 4 ) rāghavānandaḥ | gucchāḥ pṛthagjanipūrvakaṃ militāmallikāyāḥ gulmāekamūlāḥ śarādayaḥ pratānāḥ kūṣmāṇḍālābūprabhṛtayaḥ sāṃkuśāḥ vallayo vāsantyādayaḥ etānyapi bījakāṇḍaruhāṇītyanuvādaḥ |
3.49
( 4 ) rāghavandiḥ | sthāṇumanye prapadyante śarīratvāya dehinaiti śrutimāśrityāha tamaseti | karmahetunā kāyikaniṣiddhācaraṇajenahetunā śarīrajaiḥ karmadoṣairyyāti sthāvaratāṃnara iti vakṣyamāṇatvāt | atobahurūpeṇa sthāvarasṛṣṭīnāmanantatvāt antaḥsaṃjñāḥ pepīyamānastiṣṭhatīti śruteḥ tasmātpaśyanti pādapāiti smṛteśca | etadantāḥ sthāvarāntāḥgatayaiti gatiḥphalopabhogārthagamanam tayāutpattirapi lakṣitā |
3.50
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhūtasaṃsārebhūtaḥ kṣetrajñaḥtasya saṃsāre pravāharūpeṇa nityaṃsatatayāyini anuvartamānaṃ satataṃ sāntatyaṃanavacchinnamiti yāvat jāyasva mriyasvetyanuparamaśravaṇāt |
3.51
( 4 ) rāghavānandaḥ | tasya layasṛṣṭīsvāpaprabodhatvena nirūpayati evamiti dvābhyām | māṃcasṛṣṭvetyanuṣajyate | ātmanihiraṇyagarbhe antardadhe tirohitobhūt | bhūyadiita | pravāhānāditvasūcanārtham | kālaṃsargakālaṃkālena caturyugasahasrāntabrāhmasaṃjñakena pralayakālena pīḍayannirodhayan |
3.52
( 4 ) rāghavānandaḥ | devodyotanātmakaḥ jāgarti sthūlākāśādyākāreṇa ca vivartate ceṣṭate karmakaroti yadā svapiti nimīlati na ceṣṭate |
3.53
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca tasminniti | nivartante na karma kurvanti glāniṃ sarvendriyasahitamanaḥ nivṛttavyāpāratāmṛcchati sthūlākāśādyabhāvena tadārabdhasthūlajarāyujādi dehābhāvāt ākāśādyabhāvaśca ākāśājjāyate tasmānnasya śabda-
3.54
( 4 ) rāghavānandaḥ | hiraṇyagarbhopi naṅkṣyati iti jñāpayan mahāpralayamāha yugapaditi | yadādviparārdhakāle yugapat hiraṇyagarbhavirāḍbhyāṃsaha pūrvoktā karmātmānojīvāḥ saṃskāramātrāvaśeṣāḥ parabrahmaṇi pralīyante tadāyaṃsarvabhūtātmāīśvaraḥ sukhaṃsvapiti nirvṛtaḥ sukhaṃsvānandaṃnirvṛtaḥ prāptaḥ jagadvyāpāroparamaḥ| svapitītyupacaryate svasya svāpaprabodhayorabhāvāt |
3.55
( 4 ) rāghavānandaḥ | pralayaprasaṅgena maraṇamāha tamaiti dvābhyām | ayaṃjīvātmā yadā tamaścaitanyamāśritya jaḍatvaṃprāpya dehādyadhyāsaparityāgāt evamevāyamātmedaṃśarīraṃnihatyāvidyāṃ gamayitvānyannaśivataraṃ kalyāṇataraṃrūpaṃtanutaiti śruteḥ | bahukālaṃsendriyaḥ vāgādīndriyayuktopi na ca karma kurute suṣuptivat śvāsādikamapi kutaḥ | yataḥ mūrtitaḥsthūlaśarīrāt |
3.56
( 4 ) rāghavānandaḥ | sadā maraṇakālautkrāmati dehāntarārthaṃ kiṃbhūtaḥ aṇumātrikāḥ aṇavo'ṇutulyāmātrāḥ puryaṣṭakarūpā avacchedatvena yasya caitanyasya satathā puryaṣṭakena liṅgena prāṇādyena sayujyate tenabaddhasya bandhovai mokṣomuktasyamuktatā | tenatvityuktam | bījaṃvidyākarmavāsanāḥ bhūtvāsaṃprāpya taṃvidyākarmaṇīsamanvārabhete pūrvaprajñāceti śruteruktatvāt | tadanurūpeṇa sṛṣṭaṃsthāvaraṃjaṅgamaṃvā viśati vṛkṣohaṃ manuṣyohamiti abhimanyate | saṃsṛṣṭaḥ pūrvāddaṣṭena janmanāniyuktaḥ sanmuñcati ca mūrttipūrvāmiti |
3.57
( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamanusarati evamiti | jāgratsvapnābhyāṃ dainaṃdinasṛṣṭipralayābhyāṃ pramāpayati nāśayati svapno'tra suṣuptiḥ svapitītyukteḥ |
3.58
( 4 ) rāghavānandaḥ | guruparaṃparāgatamidaṃśāstraṃ na svamanīṣākalpitamityāha idamiti | āditaḥ sṛṣṭyādau asau virāṭbrahmā māṃmanuṃāha manurmarīcyādīnmunīn grāhitavānasmītyanvayaḥ | ādāvasya manuvaktṛtvaṃ kartṛtvaṃtu virājaeveti dhvaniḥ |
3.59
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhṛgorapi gurvadhīnavidyatvaṃsūcayati etaditi | mattomanoḥadhijage jñātavān sarvamakhilaṃ etenākṣaramātramapyasya na tyājyamityarthaḥ |
3.60
( 4 ) rāghavānandaḥ | adhyāpanepi gurvājñāvaśyakatāmāha tataiti | tānmanusamīpe pūrvopasthitān prītātmā prītiyuktaḥ | etemanūṃśca samānyānityanena sāvarṇyadyāmanavauktāaparaiti viśeṣāt sāvarṇyīdibhyaḥ svāyaṃbhuvādyābhinnāḥ anyathā manūnāṃcaturdaśatvaṃvyāhanyeta |
3.61
( 4 ) rāghavānandaḥ | ete tu kaśyapavaṃśyākiṃnāmānaityapekṣāyāmāha svāyaṃbhuvasyeti tribhiḥ | sṛṣṭikaraṇe teṣāṃsāmarthyamāha amitaujasaiti amitaṃojobalaṃjñānaṃtapaśca yeṣāṃte tathā |
3.62
( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣāṃnāmāpekṣaṃpūryati | svārociṣaityādināmāni | vivasvataḥsutoyamaḥ |
3.63
( 4 ) rāghavānandaḥ | idānīṃ vartamānaḥsvesve'ntare svakīyasvakīyamanvantare idaṃsvānurūpāḥ prajāutpādya carācaraṃsarvamāpuḥ rakṣitavantaḥ manūnāṃsvāyaṃbhuvādīnāṃ nāmataeva manvantarāṇāmapi nāmānīti dhyeyam |
3.64
( 4 ) rāghavānandaḥ | kālaṃkālavibhaktīścetyuktaṃ sargādijñāpanārthaṃvivṛṇoti nimeṣādveti daśabhiḥ | pakṣmaṇoḥsvābhāvikaḥ kamponimeṣaḥsaca manuṣyādhikārakaṃ śāstramiti nyāyānmanuṣyasyaiva devānāṃnimeṣābhāvācca teṣāmaṣṭādaśanimeṣaiḥkāṣṭhā syāt | kāṣṭhānāṃtriśatākalāsyāt kalānāṃtriśatāmuhūrtaḥ daṇḍadvayam | tāvatomuhūrtāntriṃśanmuhūrtānahorātraṃkālaṃvidyāditi śeṣaḥ |
3.65
( 4 ) rāghavānandaḥ | etatsarvasūryakriyākṛtamityāha ahorātreiti | mānuṣadaivikeiti brāhmapitryayorapyupalakṣaṇam | svapnāya nirvyāpārāya | ceṣṭāyai karmaṇāṃkarmānuṣṭhānārthaṃbahirindriyāṇāṃpravṛttyarthaṃvā | bhūtānāṃmanuṣyapitṛdevabrahmaṇām |
3.66
( 4 ) rāghavānandaḥ | tataḥkimityataāha pitryaiti | prādhānyānnimeṣādityanena prāptānāṃnṝṇāṃpañcadaśāhorātraiḥpakṣaḥ tayordvayaṃmāsaḥ | saca pitryerātryahanī pravibhāgaḥ pakṣayoḥpravibhaktayoḥ pakṣayormadhye kṛṣṇohaḥ | saca sādhuḥkarmaceṣṭāsu pitṝṇāṃśuklaḥpakṣaḥśarvarī saca teṣāṃsvapāyeti tayorvibhāgaḥ| aharityatideśoyaṃkhalekāṣṭhanyāyena kāryārthaḥ| avikṛte tādṛśe kāṣṭhe yathā paśurbadhyate tathātra kṛṣṇapakṣaśrāddhādikaṃ kriyataiti |
3.67
( 4 ) rāghavānandaḥ | tathādaiveiti | nṛdvādaśabhirmāsaiḥ varṣaṃtaccadaive rātryahanī tayorudagayanaṃdaivakramaṃyajñādi pravṛttyarthaṃ mahaḥ dakṣiṇāyanaṃrātririti vibhāgaḥ |
3.68
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃ ca manuṣyasya yugānāṃsatyatretādvāparakalisaṃjñakānāṃcaturṇāṃ pramāṇaṃtu brahmaṇaḥ kṣapāhasya kṣapārātriḥtayā sahaahaḥkṣapāhaḥ tasya pramāṇamiti pratijñādvayam | pramāṇaṃ parimāṇam |
3.69
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra satyayugasaṅkhyāmāha catvārīti | kṛtaṃsatyākhyaṃ varṣāṇāṃdaivasaṃvatsarāṇāṃcaturyugaparimaḥṇena daivadvādaśasahasrasya nyūnatāprāptiṃsandhyāsandhyāṃśābhyāṃpūrayannāha tasyeti | tāvacchatī catuḥśatī sandhyāsandhyāṃśaḥ sandhyayoḥpūrvāparabhāgaḥ satathāvidhaścatuḥśataparimāṇaḥ tenāṣṭaśatādhikacatuḥsahasraparimitaṃkṛtam |
3.70
( 4 ) rāghavānandaḥ | itareṣu tretādvāparakalisaṃjñakeṣvekāpāyenetyayarthaḥ | tretākhyaṃyugaṃṣaṭ śatādhikasahasratritayaparimitam| dvāparākhyaṃ catuḥśatādhikasahasraparimitam | kalisaṃjñakaṃ dviśatādhikasahasraparimitamiti |
3.71
hakīrtanānmānuṣacaturyugenaiva divyayugānugamanāt | tathā ca viṣṇupurāṇam kṛtatretādvāparaṃca kaliñceti caturyugam | procyate tatsaptaṃsaṃtu brahmaṇodivasomune |
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivayugamāha yaditi | etāni dvādaśasahasrāṇi kriyāparicchedakāni yasya |
3.72
( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmamaharāha | daivikānāṃdaivamānena dvādaśasahasrābdātmakānāṃparisaṃkhyayā gaṇanayā sahasraṃ brāhmamahaḥ | brahmātrāvirāṭtasya saṃbandhitayā tāvatīrātriḥdevayugasahasraparimitetyarthaḥ | atobhidhānaṃdaive yugasahasre dve brāhmaśatatvetvahorātre manuṣyāṇāṃyugānāmaṣṭau sahasrāṇi | kṛtaṃ tretādvāparaṃcakaliñceti caturyugam procyate tatsahasraṃtu brahmaṇodivasaṃ muneiti viṣṇupurāṇokteḥ |
3.73
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca tadvāiti | puṇyaṃpuṇya hetutvāt | tadvai yugetyanuvādaḥ | ahorātratvaṃvidheyam |
3.74
( 4 ) rāghavānandaḥ | ahorātrādiparimāṇaphalamāha tasyeti | aharniśasya ahaścaniśāceti aharniśaṃtasya niśāyāantaityarthaḥ | pratibuddhaḥ kiṃcakāretyāha pratibuddhaśceti | manoliṅgaśarīraṃtattatprāṇyadṛṣṭasaṃyuktaṃ sṛjati prerayati punarbhogāya tanmano'kurutāmanvīsyāṃtataāpojāyantaiti śruteḥ |
3.75
( 4 ) rāghavānandaḥ | liṅgaśarīrābhivyaktyanantaraṃ sthūlākārādisṛṣṭiḥ ataāha manaiti | sṛṣṭermanaḥ kartṛ codyamānaṃjīvādṛṣṭādṛṣṭaṃsatsṛṣṭiṃsthūlākārādi kurute hiraṇyagarbhāvacchedakatvenāpañcīkṛtānāmākāśādīnāṃtadānīṃsattvān na teṣāṃprajāpatisṛṣṭatvamindriyāṇāṃvā |
3.76
( 4 ) rāghavānandaḥ | ādyārghasya guṇatveṣāmityatroktān bhūtaguṇānprapañcayituṃtānyanuvadati ākāśamiti sārdhatribhiḥ | ākāśamatra sthūlaṃvikurvāṇāt kāryākāreṇa pariṇamamānāt | śuciḥpāvanaḥ panthānaśca viśudhyanti somasūryāṃśumārutairityukteḥ |
3.77
( 4 ) rāghavānandaḥ | rociṣṇu paraprakāśakaṃ ataeva tamonudaṃ bhāsvatsvaprakāśam |
3.78
( 4 ) rāghavānandaḥ | āditaḥ sthūlabrahmāṇḍasṛṣṭeḥpūrvam |
3.79
( 4 ) rāghavānandaḥ | manvantarasaṅkhyākhyāpanārthaṃpūrvoktamanuvadati yaditi | daivikayugasaptatiparimitaṃmanvantaramityarthaḥ |
3.80
( 4 ) rāghavānandaḥ | sṛṣṭyādi brahmaṇolīlāmātramityāha manviti |
3.81
(4) rāghavānandaḥ | tatrādau tretādiṣu pādaśodharmasya hrāsaṃ vaktuṃsatyayugasya dharmasya saṃpūrṇatāṃdarśayati catuṣpāditi | vṛṣohi bhagavāndharmaityāgamāt tapojñānayajñadānānāṃpādatvena nirūpaṇam | ataevāha sakalaiti | kalāavayavāḥpādalakṣaṇāḥ tapaādayastaiḥsahitaḥ satyasya sakaladharmavattvena śreṣṭhatvajñāpanāya pṛthanirdeśaḥ | satyamiti | adharmeṇa śāstraniṣedhena dharmavidyādeśāgamautpattirmanuṣyānnagacchatītyarthaḥ |
3.82
( 4 ) rāghavānandaḥ | itareṣu tretādiṣu āgamān caurikādeḥpādaśaḥ aṃnśena tapaādicaturṇāmiti śeṣaḥ | avaropitastyājitaḥ ataevāha cauriketi |
3.83
( 4 ) rāghavānandaḥ | kimasādhyaṃdharmasyeti sāścaryamāha arogāiti | sarvasiddhārthāḥsarveārambhāḥ phalanti | caturvarṣaśatāyuṣaiti śatāyurvaipuruṣaitiśruteḥ | virodhe tvanpekṣāsyādasatihyanumānamiti nyāyena śataparimitaṃpuruṣāyureva adhi-
3.84
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevāha vedoktamāyurityādi | ayamarthaḥ śatāyurvai puruṣaiti vedoktamāyuḥ kāmyakarmaṇā māśiṣaḥ phalaṃśarīriṇāṃśāpānugrahaprabhāvaścaanuyugaṃyugeyuge phalatiasati pratibandhe setsyatītyarthaḥ |
3.85
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevāha | anyaiti | sakalāsakalābhyāṃbhinnāiti ataāha yugahrāsānurūpataiti yugāvhāsīyugeyuge dharmahrāsaḥ tadanusāreṇa pṛthakkam na tu śūdrasya vedādhyayanaṃ viprasya seveti bhāvaḥ |
3.86
( 4 ) rāghavānandaḥ | sarvayugeṣu caturṇāmanuṣṭheyatvepi prādhānyenānuṣṭheyārthamāha tapaiti tapodhyānaṃ jñānamātmadhīḥ śāstradhīrvā |
3.87
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃpratyanuvādapuraḥsaraṃprativarṇavyavasthādharmānāha sarvasyeti pañcabhiḥ | sarvasya sṛjyamāna prapañcasya sabrahmā mukhabāhūrupajjānāṃpṛthakkarmāṇyakalpayadi tyanvayaḥ | tathāca śrutiḥ brāhmaṇosya mukhamāsīdityādi padbhyāṃśūdraiti vyadhikaraṇanirdeśovedānadhikārasūcanārthaḥ | akalpayadi ti yathāpūrvamakalpayadi ti śrutismaraṇārthaḥ | tenānādivyavastheti |
3.88
( 4 ) rāghavānandaḥ | karmāṇyevāha adhyāpanamiti | adhyāpanaṃśiṣyebhyaḥpratipādanam |
3.89
( 4 ) rāghavānandaḥ | ijyā yajñaḥ | aprasaktiranāsaṅgaḥ |
3.90
( 4 ) rāghavānandaḥ | vaṇikpathaṃvāṇijyam | kusīdaṃlābhena vittavardhanam |
3.91
( 4 ) rāghavānandaḥ | ekamevetyāpadyapi dharmāntaravyāvṛttyartha prabhuḥvirāṭ anasūyayetyayamabhiprāyaḥ dvijānāṃvedādhyayanādyuktakarṣāsahiṣṇutāyā tatra na pravartitavyaṃ vedamupaśṛṇvataḥ trapujatubhyāṃkarṇapūraṇamiti śruteḥ | prāṇāntikaprāyaścitta śravaṇāditi bhāvaḥ |
3.92
( 4 ) rāghavānandaḥ | idānīmarthavādapūrvakaṃbrāhmaṇasyaiva śreṣṭhyaṃhavyakavyādibhoktṛtvaṃvidhyādikhāmitvametacchāstrādhikāritvaṃca vidhatte ūrdhvamiti ṣoḍaśabhiḥ |
3.93
( 4 ) rāghavānandaḥ | tasmāttatopiuttamāṅgaṃśiraḥ tadekadeśomukhaṃtadudbhūtatvājjyaiṣṭhayātprathamajatvāt | brahmavāidaṃmagraāsīditi śruteḥ | brahmabrāhmaṇajātiḥ brahmāṇovedasya sargasya sṛṣṭasya brāhmaṇādeḥ dharmadau śāstā | anyonyaṃguruvoviprāityukteḥ viprasyāpi vipraḥśāstā |
3.94
( 4 ) rāghavānandaḥ | abhivāhāya sākṣātvahanāya devādyarthaṃguptaye saṃrakṣaṇāya ca yathā guptaṃca dhanamuttarakāle sukhahetustathā brāhmaṇārpitamapi | brāhmaṇohi nidhirdevaiti vakṣyati |
3.95
(4) rāghavānandaḥ| tamevāha yasyeti| yasya brāhmaṇasyāsyena mukhena brāhmaṇye manuṣyeṣviti śruteḥ| agnirivadevaditi śeṣaḥ| havyāni devatoddeśyāni carupuroḍāśādīni kavyāni pitṛuddeśyāni śrāddhādīni kiṃbhūtaṃjantuḥdattasya phalaprāpakaṃvā tatoviprāt|
3.96
(4) rāghavānandaḥ| bhūtānāṃsthāvarajaṅgamānāṃmadhye prāṇinojaṅgamāḥmahīlatādibhyaḥśreṣṭhāḥ| teṣvapi buddhijīvinaḥ paśutiryañcaḥ| teṣu narāḥ|
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit