Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 3

Manvarthacandrikā 3

Language
Sanskrit

3.1

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca kṛmayaḥ apādāḥ| sapādāḥ kīṭāḥ| pataṅgāḥśalabhādayaḥ| matkuṇāuddaṃśāḥ | daṃśāstu vanamakṣikāḥ | yūkādīnāmekavadbhāvaḥ kṣudrajantutvajñāpanārthaḥ asṛjantyanvayaḥ |
40 ||

3.41

(4) rāghavānandaḥ | jaṅgamasṛṣṭimupasaṃharan sthāvarasṛṣṭiṃ bruvāṇojarāyujasvedajān pratiyogitayā bhinatti evamiti daśabhiḥ | sthāvarajaṅgamaṃ jaṅgamavatsthāvaramapi sṛṣṭamityarthaḥ | ājñāgurūṇāṃhyavadhāraṇīyeti mānayannāha manniyogāditi | mamamanorniyogādājñātaḥ | marīcyādimahātmabhirityanena mahatāmapyakāryakāritvaṃyatsthāvarādisṛṣṭiḥ |

3.42

(4) rāghavānandaḥ | yeṣāṃprāṇināṃjanmanimittaṃyādṛśaṃkarma sthāvarāṇāṃkāyikaṃniṣiddhācaraṇaṃ paśvādīnāṃvācanikaṃdevādīnāṃkāyādijaṃpuṇyaṃmanuṣyādīnāṃubhayamiti ihamanunā kīrtitaṃyattadabhidhāsyāmītyanvayaḥ | kramayogaṃca brāhmaṇādikrameṇa |

3.43

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca paśavaśceti | jarāyurulvaṃ garbhapariveṣṭanatvaktato jātāḥ paśavaityādyanuvādojarāyujatvaṃvidheyam |

3.44

( 4 ) rāghavānandaḥ | evaṃpakṣiṇaityādyanuvādo'ṇḍajatvaṃvidheyam | evaṃmaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | audajāniudakajātāni |

3.45

( 4 ) rāghavānandaḥ | evamaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | ūṣmaṇaḥsvedahetutāpāt | īdṛśaṃyūkāditulyam |

3.46

( 4 ) rāghavānandaḥ | udbhijjāḥ ūrdhvaṃ bhinattītiudbhit tajjanitvaṃvidheyaṃ tatrāpi bījamudbhidya jātāstaravaḥ bhūmimudbhidya jātāstṛṇavṛkṣādayaḥ bījakāṇḍaprarohiṇaḥ praroho'ṅkuraḥ bījaprarohiṇovaṭāśvatthādayaḥ kāṇḍāśchinnā acchinnāvāśākhāstebhyaḥjātāḥ ikṣuguḍūcyādayaḥ badaryādayaśca bahūni puṣpāṇi phalāni ca yāsāṃ brāhmyādijātīnām |

3.47

( 4 ) rāghava call nandaḥ | apuṣpāḥ puṣpaṃ vinaiva phalavantoye te vanaspatayaḥ puṣpiṇaḥ puṣpapūrvakāḥ phalinaḥ teubhayepivṛkṣāḥ |

3.48

( 4 ) rāghavānandaḥ | gucchāḥ pṛthagjanipūrvakaṃ militāmallikāyāḥ gulmāekamūlāḥ śarādayaḥ pratānāḥ kūṣmāṇḍālābūprabhṛtayaḥ sāṃkuśāḥ vallayo vāsantyādayaḥ etānyapi bījakāṇḍaruhāṇītyanuvādaḥ |

3.49

( 4 ) rāghavandiḥ | sthāṇumanye prapadyante śarīratvāya dehinaiti śrutimāśrityāha tamaseti | karmahetunā kāyikaniṣiddhācaraṇajenahetunā śarīrajaiḥ karmadoṣairyyāti sthāvaratāṃnara iti vakṣyamāṇatvāt | atobahurūpeṇa sthāvarasṛṣṭīnāmanantatvāt antaḥsaṃjñāḥ pepīyamānastiṣṭhatīti śruteḥ tasmātpaśyanti pādapāiti smṛteśca | etadantāḥ sthāvarāntāḥgatayaiti gatiḥphalopabhogārthagamanam tayāutpattirapi lakṣitā |

3.50

( 4 ) rāghavānandaḥ | bhūtasaṃsārebhūtaḥ kṣetrajñaḥtasya saṃsāre pravāharūpeṇa nityaṃsatatayāyini anuvartamānaṃ satataṃ sāntatyaṃanavacchinnamiti yāvat jāyasva mriyasvetyanuparamaśravaṇāt |

3.51

( 4 ) rāghavānandaḥ | tasya layasṛṣṭīsvāpaprabodhatvena nirūpayati evamiti dvābhyām | māṃcasṛṣṭvetyanuṣajyate | ātmanihiraṇyagarbhe antardadhe tirohitobhūt | bhūyadiita | pravāhānāditvasūcanārtham | kālaṃsargakālaṃkālena caturyugasahasrāntabrāhmasaṃjñakena pralayakālena pīḍayannirodhayan |

3.52

( 4 ) rāghavānandaḥ | devodyotanātmakaḥ jāgarti sthūlākāśādyākāreṇa ca vivartate ceṣṭate karmakaroti yadā svapiti nimīlati na ceṣṭate |

3.53

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca tasminniti | nivartante na karma kurvanti glāniṃ sarvendriyasahitamanaḥ nivṛttavyāpāratāmṛcchati sthūlākāśādyabhāvena tadārabdhasthūlajarāyujādi dehābhāvāt ākāśādyabhāvaśca ākāśājjāyate tasmānnasya śabda-

3.54

( 4 ) rāghavānandaḥ | hiraṇyagarbhopi naṅkṣyati iti jñāpayan mahāpralayamāha yugapaditi | yadādviparārdhakāle yugapat hiraṇyagarbhavirāḍbhyāṃsaha pūrvoktā karmātmānojīvāḥ saṃskāramātrāvaśeṣāḥ parabrahmaṇi pralīyante tadāyaṃsarvabhūtātmāīśvaraḥ sukhaṃsvapiti nirvṛtaḥ sukhaṃsvānandaṃnirvṛtaḥ prāptaḥ jagadvyāpāroparamaḥ| svapitītyupacaryate svasya svāpaprabodhayorabhāvāt |

3.55

( 4 ) rāghavānandaḥ | pralayaprasaṅgena maraṇamāha tamaiti dvābhyām | ayaṃjīvātmā yadā tamaścaitanyamāśritya jaḍatvaṃprāpya dehādyadhyāsaparityāgāt evamevāyamātmedaṃśarīraṃnihatyāvidyāṃ gamayitvānyannaśivataraṃ kalyāṇataraṃrūpaṃtanutaiti śruteḥ | bahukālaṃsendriyaḥ vāgādīndriyayuktopi na ca karma kurute suṣuptivat śvāsādikamapi kutaḥ | yataḥ mūrtitaḥsthūlaśarīrāt |

3.56

( 4 ) rāghavānandaḥ | sadā maraṇakālautkrāmati dehāntarārthaṃ kiṃbhūtaḥ aṇumātrikāḥ aṇavo'ṇutulyāmātrāḥ puryaṣṭakarūpā avacchedatvena yasya caitanyasya satathā puryaṣṭakena liṅgena prāṇādyena sayujyate tenabaddhasya bandhovai mokṣomuktasyamuktatā | tenatvityuktam | bījaṃvidyākarmavāsanāḥ bhūtvāsaṃprāpya taṃvidyākarmaṇīsamanvārabhete pūrvaprajñāceti śruteruktatvāt | tadanurūpeṇa sṛṣṭaṃsthāvaraṃjaṅgamaṃvā viśati vṛkṣohaṃ manuṣyohamiti abhimanyate | saṃsṛṣṭaḥ pūrvāddaṣṭena janmanāniyuktaḥ sanmuñcati ca mūrttipūrvāmiti |

3.57

( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamanusarati evamiti | jāgratsvapnābhyāṃ dainaṃdinasṛṣṭipralayābhyāṃ pramāpayati nāśayati svapno'tra suṣuptiḥ svapitītyukteḥ |

3.58

( 4 ) rāghavānandaḥ | guruparaṃparāgatamidaṃśāstraṃ na svamanīṣākalpitamityāha idamiti | āditaḥ sṛṣṭyādau asau virāṭbrahmā māṃmanuṃāha manurmarīcyādīnmunīn grāhitavānasmītyanvayaḥ | ādāvasya manuvaktṛtvaṃ kartṛtvaṃtu virājaeveti dhvaniḥ |

3.59

( 4 ) rāghavānandaḥ | bhṛgorapi gurvadhīnavidyatvaṃsūcayati etaditi | mattomanoḥadhijage jñātavān sarvamakhilaṃ etenākṣaramātramapyasya na tyājyamityarthaḥ |

3.60

( 4 ) rāghavānandaḥ | adhyāpanepi gurvājñāvaśyakatāmāha tataiti | tānmanusamīpe pūrvopasthitān prītātmā prītiyuktaḥ | etemanūṃśca samānyānityanena sāvarṇyadyāmanavauktāaparaiti viśeṣāt sāvarṇyīdibhyaḥ svāyaṃbhuvādyābhinnāḥ anyathā manūnāṃcaturdaśatvaṃvyāhanyeta |

3.61

( 4 ) rāghavānandaḥ | ete tu kaśyapavaṃśyākiṃnāmānaityapekṣāyāmāha svāyaṃbhuvasyeti tribhiḥ | sṛṣṭikaraṇe teṣāṃsāmarthyamāha amitaujasaiti amitaṃojobalaṃjñānaṃtapaśca yeṣāṃte tathā |

3.62

( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣāṃnāmāpekṣaṃpūryati | svārociṣaityādināmāni | vivasvataḥsutoyamaḥ |

3.63

( 4 ) rāghavānandaḥ | idānīṃ vartamānaḥsvesve'ntare svakīyasvakīyamanvantare idaṃsvānurūpāḥ prajāutpādya carācaraṃsarvamāpuḥ rakṣitavantaḥ manūnāṃsvāyaṃbhuvādīnāṃ nāmataeva manvantarāṇāmapi nāmānīti dhyeyam |

3.64

( 4 ) rāghavānandaḥ | kālaṃkālavibhaktīścetyuktaṃ sargādijñāpanārthaṃvivṛṇoti nimeṣādveti daśabhiḥ | pakṣmaṇoḥsvābhāvikaḥ kamponimeṣaḥsaca manuṣyādhikārakaṃ śāstramiti nyāyānmanuṣyasyaiva devānāṃnimeṣābhāvācca teṣāmaṣṭādaśanimeṣaiḥkāṣṭhā syāt | kāṣṭhānāṃtriśatākalāsyāt kalānāṃtriśatāmuhūrtaḥ daṇḍadvayam | tāvatomuhūrtāntriṃśanmuhūrtānahorātraṃkālaṃvidyāditi śeṣaḥ |

3.65

( 4 ) rāghavānandaḥ | etatsarvasūryakriyākṛtamityāha ahorātreiti | mānuṣadaivikeiti brāhmapitryayorapyupalakṣaṇam | svapnāya nirvyāpārāya | ceṣṭāyai karmaṇāṃkarmānuṣṭhānārthaṃbahirindriyāṇāṃpravṛttyarthaṃvā | bhūtānāṃmanuṣyapitṛdevabrahmaṇām |

3.66

( 4 ) rāghavānandaḥ | tataḥkimityataāha pitryaiti | prādhānyānnimeṣādityanena prāptānāṃnṝṇāṃpañcadaśāhorātraiḥpakṣaḥ tayordvayaṃmāsaḥ | saca pitryerātryahanī pravibhāgaḥ pakṣayoḥpravibhaktayoḥ pakṣayormadhye kṛṣṇohaḥ | saca sādhuḥkarmaceṣṭāsu pitṝṇāṃśuklaḥpakṣaḥśarvarī saca teṣāṃsvapāyeti tayorvibhāgaḥ| aharityatideśoyaṃkhalekāṣṭhanyāyena kāryārthaḥ| avikṛte tādṛśe kāṣṭhe yathā paśurbadhyate tathātra kṛṣṇapakṣaśrāddhādikaṃ kriyataiti |

3.67

( 4 ) rāghavānandaḥ | tathādaiveiti | nṛdvādaśabhirmāsaiḥ varṣaṃtaccadaive rātryahanī tayorudagayanaṃdaivakramaṃyajñādi pravṛttyarthaṃ mahaḥ dakṣiṇāyanaṃrātririti vibhāgaḥ |

3.68

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃ ca manuṣyasya yugānāṃsatyatretādvāparakalisaṃjñakānāṃcaturṇāṃ pramāṇaṃtu brahmaṇaḥ kṣapāhasya kṣapārātriḥtayā sahaahaḥkṣapāhaḥ tasya pramāṇamiti pratijñādvayam | pramāṇaṃ parimāṇam |

3.69

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra satyayugasaṅkhyāmāha catvārīti | kṛtaṃsatyākhyaṃ varṣāṇāṃdaivasaṃvatsarāṇāṃcaturyugaparimaḥṇena daivadvādaśasahasrasya nyūnatāprāptiṃsandhyāsandhyāṃśābhyāṃpūrayannāha tasyeti | tāvacchatī catuḥśatī sandhyāsandhyāṃśaḥ sandhyayoḥpūrvāparabhāgaḥ satathāvidhaścatuḥśataparimāṇaḥ tenāṣṭaśatādhikacatuḥsahasraparimitaṃkṛtam |

3.70

( 4 ) rāghavānandaḥ | itareṣu tretādvāparakalisaṃjñakeṣvekāpāyenetyayarthaḥ | tretākhyaṃyugaṃṣaṭ śatādhikasahasratritayaparimitam| dvāparākhyaṃ catuḥśatādhikasahasraparimitam | kalisaṃjñakaṃ dviśatādhikasahasraparimitamiti |

3.71

hakīrtanānmānuṣacaturyugenaiva divyayugānugamanāt | tathā ca viṣṇupurāṇam kṛtatretādvāparaṃca kaliñceti caturyugam | procyate tatsaptaṃsaṃtu brahmaṇodivasomune |
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivayugamāha yaditi | etāni dvādaśasahasrāṇi kriyāparicchedakāni yasya |

3.72

( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmamaharāha | daivikānāṃdaivamānena dvādaśasahasrābdātmakānāṃparisaṃkhyayā gaṇanayā sahasraṃ brāhmamahaḥ | brahmātrāvirāṭ‌tasya saṃbandhitayā tāvatīrātriḥdevayugasahasraparimitetyarthaḥ | atobhidhānaṃdaive yugasahasre dve brāhmaśatatvetvahorātre manuṣyāṇāṃyugānāmaṣṭau sahasrāṇi | kṛtaṃ tretādvāparaṃcakaliñceti caturyugam procyate tatsahasraṃtu brahmaṇodivasaṃ muneiti viṣṇupurāṇokteḥ |

3.73

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca tadvāiti | puṇyaṃpuṇya hetutvāt | tadvai yugetyanuvādaḥ | ahorātratvaṃvidheyam |

3.74

( 4 ) rāghavānandaḥ | ahorātrādiparimāṇaphalamāha tasyeti | aharniśasya ahaścaniśāceti aharniśaṃtasya niśāyāantaityarthaḥ | pratibuddhaḥ kiṃcakāretyāha pratibuddhaśceti | manoliṅgaśarīraṃtattatprāṇyadṛṣṭasaṃyuktaṃ sṛjati prerayati punarbhogāya tanmano'kurutāmanvīsyāṃtataāpojāyantaiti śruteḥ |

3.75

( 4 ) rāghavānandaḥ | liṅgaśarīrābhivyaktyanantaraṃ sthūlākārādisṛṣṭiḥ ataāha manaiti | sṛṣṭermanaḥ kartṛ codyamānaṃjīvādṛṣṭādṛṣṭaṃsatsṛṣṭiṃsthūlākārādi kurute hiraṇyagarbhāvacchedakatvenāpañcīkṛtānāmākāśādīnāṃtadānīṃsattvān na teṣāṃprajāpatisṛṣṭatvamindriyāṇāṃvā |

3.76

( 4 ) rāghavānandaḥ | ādyārghasya guṇatveṣāmityatroktān bhūtaguṇānprapañcayituṃtānyanuvadati ākāśamiti sārdhatribhiḥ | ākāśamatra sthūlaṃvikurvāṇāt kāryākāreṇa pariṇamamānāt | śuciḥpāvanaḥ panthānaśca viśudhyanti somasūryāṃśumārutairityukteḥ |

3.77

( 4 ) rāghavānandaḥ | rociṣṇu paraprakāśakaṃ ataeva tamonudaṃ bhāsvatsvaprakāśam |

3.78

( 4 ) rāghavānandaḥ | āditaḥ sthūlabrahmāṇḍasṛṣṭeḥpūrvam |

3.79

( 4 ) rāghavānandaḥ | manvantarasaṅkhyākhyāpanārthaṃpūrvoktamanuvadati yaditi | daivikayugasaptatiparimitaṃmanvantaramityarthaḥ |

3.80

( 4 ) rāghavānandaḥ | sṛṣṭyādi brahmaṇolīlāmātramityāha manviti |

3.81

(4) rāghavānandaḥ | tatrādau tretādiṣu pādaśodharmasya hrāsaṃ vaktuṃsatyayugasya dharmasya saṃpūrṇatāṃdarśayati catuṣpāditi | vṛṣohi bhagavāndharmaityāgamāt tapojñānayajñadānānāṃpādatvena nirūpaṇam | ataevāha sakalaiti | kalāavayavāḥpādalakṣaṇāḥ tapaādayastaiḥsahitaḥ satyasya sakaladharmavattvena śreṣṭhatvajñāpanāya pṛthanirdeśaḥ | satyamiti | adharmeṇa śāstraniṣedhena dharmavidyādeśāgamautpattirmanuṣyānnagacchatītyarthaḥ |

3.82

( 4 ) rāghavānandaḥ | itareṣu tretādiṣu āgamān caurikādeḥpādaśaḥ aṃnśena tapaādicaturṇāmiti śeṣaḥ | avaropitastyājitaḥ ataevāha cauriketi |

3.83

( 4 ) rāghavānandaḥ | kimasādhyaṃdharmasyeti sāścaryamāha arogāiti | sarvasiddhārthāḥsarveārambhāḥ phalanti | caturvarṣaśatāyuṣaiti śatāyurvaipuruṣaitiśruteḥ | virodhe tvanpekṣāsyādasatihyanumānamiti nyāyena śataparimitaṃpuruṣāyureva adhi-

3.84

( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevāha vedoktamāyurityādi | ayamarthaḥ śatāyurvai puruṣaiti vedoktamāyuḥ kāmyakarmaṇā māśiṣaḥ phalaṃśarīriṇāṃśāpānugrahaprabhāvaścaanuyugaṃyugeyuge phalatiasati pratibandhe setsyatītyarthaḥ |

3.85

( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevāha | anyaiti | sakalāsakalābhyāṃbhinnāiti ataāha yugahrāsānurūpataiti yugāvhāsīyugeyuge dharmahrāsaḥ tadanusāreṇa pṛthakkam na tu śūdrasya vedādhyayanaṃ viprasya seveti bhāvaḥ |

3.86

( 4 ) rāghavānandaḥ | sarvayugeṣu caturṇāmanuṣṭheyatvepi prādhānyenānuṣṭheyārthamāha tapaiti tapodhyānaṃ jñānamātmadhīḥ śāstradhīrvā |

3.87

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃpratyanuvādapuraḥsaraṃprativarṇavyavasthādharmānāha sarvasyeti pañcabhiḥ | sarvasya sṛjyamāna prapañcasya sabrahmā mukhabāhūrupajjānāṃpṛthakkarmāṇyakalpayadi tyanvayaḥ | tathāca śrutiḥ brāhmaṇosya mukhamāsīdityādi padbhyāṃśūdraiti vyadhikaraṇanirdeśovedānadhikārasūcanārthaḥ | akalpayadi ti yathāpūrvamakalpayadi ti śrutismaraṇārthaḥ | tenānādivyavastheti |

3.88

( 4 ) rāghavānandaḥ | karmāṇyevāha adhyāpanamiti | adhyāpanaṃśiṣyebhyaḥpratipādanam |

3.89

( 4 ) rāghavānandaḥ | ijyā yajñaḥ | aprasaktiranāsaṅgaḥ |

3.90

( 4 ) rāghavānandaḥ | vaṇikpathaṃvāṇijyam | kusīdaṃlābhena vittavardhanam |

3.91

( 4 ) rāghavānandaḥ | ekamevetyāpadyapi dharmāntaravyāvṛttyartha prabhuḥvirāṭ anasūyayetyayamabhiprāyaḥ dvijānāṃvedādhyayanādyuktakarṣāsahiṣṇutāyā tatra na pravartitavyaṃ vedamupaśṛṇvataḥ trapujatubhyāṃkarṇapūraṇamiti śruteḥ | prāṇāntikaprāyaścitta śravaṇāditi bhāvaḥ |

3.92

( 4 ) rāghavānandaḥ | idānīmarthavādapūrvakaṃbrāhmaṇasyaiva śreṣṭhyaṃhavyakavyādibhoktṛtvaṃvidhyādikhāmitvametacchāstrādhikāritvaṃca vidhatte ūrdhvamiti ṣoḍaśabhiḥ |

3.93

( 4 ) rāghavānandaḥ | tasmāttatopiuttamāṅgaṃśiraḥ tadekadeśomukhaṃtadudbhūtatvājjyaiṣṭhayātprathamajatvāt | brahmavāidaṃmagraāsīditi śruteḥ | brahmabrāhmaṇajātiḥ brahmāṇovedasya sargasya sṛṣṭasya brāhmaṇādeḥ dharmadau śāstā | anyonyaṃguruvoviprāityukteḥ viprasyāpi vipraḥśāstā |

3.94

( 4 ) rāghavānandaḥ | abhivāhāya sākṣātvahanāya devādyarthaṃguptaye saṃrakṣaṇāya ca yathā guptaṃca dhanamuttarakāle sukhahetustathā brāhmaṇārpitamapi | brāhmaṇohi nidhirdevaiti vakṣyati |

3.95

(4) rāghavānandaḥ| tamevāha yasyeti| yasya brāhmaṇasyāsyena mukhena brāhmaṇye manuṣyeṣviti śruteḥ| agnirivadevaditi śeṣaḥ| havyāni devatoddeśyāni carupuroḍāśādīni kavyāni pitṛuddeśyāni śrāddhādīni kiṃbhūtaṃjantuḥdattasya phalaprāpakaṃvā tatoviprāt|

3.96

(4) rāghavānandaḥ| bhūtānāṃsthāvarajaṅgamānāṃmadhye prāṇinojaṅgamāḥmahīlatādibhyaḥśreṣṭhāḥ| teṣvapi buddhijīvinaḥ paśutiryañcaḥ| teṣu narāḥ|

Linked texts (1)