Manusmriti 31
Manvarthacandrikā 31
- Language
- Sanskrit
31.1
vatsāyāmamṛtavatsāyāḥ| asannihitavatsāyāśca kṣīraṃvarjayet | dhenvadhikaraṇanyāyena vatsagrahaṇādeva gavilabdhāyāṃ punargoyahaṅgoreva natvajāmahiṣyoritijñāpanārtham |
8 ||
( 4 ) rāghavānandaḥ | ekaśaphaṃ ekaśaphāgardabhāśvādayasteṣāmidaṃ dugdhādi | āvikaṃ avirbhaṣastasyedaṃ | sandhinīṛtumatī |
8 ||
31.9
( 4 ) rāghavānandaḥ | māhiṣaṃ dugdhādi vināraṇyānāṃ | strīkṣīraṃ svabhāryāyāanyastriyovā | etāni trīṇi varjyānveva |
31.10
( 4 ) rāghavānandaḥ | dadhisaṃbhavaṃ dadhyupādānakaṃ dadhimiśraṃ ca tenāmikṣādiyahaḥ | śubhairiti viśeṣāṇānniṣiddhetarairabhiṣūyante rasagandhādīni tānyāpi bhakṣyāṇītyanvayaḥ || kandamūlaphalaiḥpuṣpaiḥśastairyuktaṃtuvastuyat | avikāribhavedbhakṣyamabhakṣyaṃ tadvikārakṛt || itibṛhaspatiḥ |
31.11
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaitānekonatriṃśatonādyādityāha | kravyādānām māṃsabhojinaḥ | śakunīn pakṣiṇaḥ | grāmanivāsinaḥ pārāvatādīn | anirdiṣṭetiviśepaṇāt tvāṣṭraṃvāḍavamālabheteti tanmāṃsaṃbhakṣyamiti | ekaśaphāniti pakṣiviśeṣaṇam |
31.12
( 4 ) rāghavānandaḥ | kalaviṅko grāmacaṭakaḥ | grāmavāsitvāttasya pratiṣedhe siddhe punargraha ṇamaṣṭakāsu strīṇāmāraṇyānāṃcānumatyartham |
31.13
( 4 ) rāghavānandaḥ | pratudān dārvāghāṭādīn | jālapādān śarā riprabhṛtīn | haṃsacakravākayorjālapādatvepi pṛthaggrahaṇamatinindārtham | nakhaviṣkirān kukkuṭādyatiriktatve sati nakhairvikīrya ye bhakṣayanti tān | matsyādān madguprabhṛtīn | saunaṃ vadhasthalasthitamajñātamāṃsam | vallūraṃ śuṣkamāṃsam |
31.14
( 4 ) rāghavānandaḥ | kākolaṃ droṇakākaṃ | khañjarīṭaṃ khañjanaiti prasiddham | matsyādāna nakrādīn | bakabalākayormatsyādattvena pratiṣiddhatvepi punargrahaṇameṣāṃvikalpārthamitimedhātithiḥ |
31.15
( 4 ) rāghavānandaḥ | matsyasya sarvaprāṇibhakṣaṇayogyatvāttadbhakṣakasyāpi sarvamāṃsādatvamityāha yaiti |
31.16
( 4 ) rāghavandiḥ | ukteṣu pratiprasavamāha pāṭhīnetyādi | havyakavyayorniyuktau viniyuktau santāvādyau bhakṣyau | rājīvādiṣvapyevaṃyojanā | medhātithigovindarājau tu rājīvādayo'nyadāpi bhoktavyā ityāhatuḥ || rājīvāḥ siṃhatuṇḍāśca saśalkāśca tathaiva ca || pāṭhīnarauhitau cāpi bhakṣyāmatsyeṣu kīrtitāḥ iti śaṅkhavacanāt || tannasahasradaṃṣṭraḥ pāṭhīnaḥ rājīvaḥ śakulaḥ siṃhatuṇḍaḥ siṃhasyeva mukhaṃyasya smṛṇāṇibhedaḥ | saśalkāḥ savalkāḥ | rohitarājīvayoḥ saśalkatvepi punargrahaṇamatyādarārtham |
31.17
( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamanusarati neti | ekacarān sarpādīn bhakṣyeṣvapi samuddiṣṭān samuddiśyamānān ekacarān svatantrāniti vā na bhakṣayet | mṛgāṃśca dvijāḥ pakṣiṇaśca tān ajñātān jātitonāmataśca pañcanakhānvānarādīṃśca na bhakṣayedityanuṣaṅgaḥ | śvāvidhādīnpañcanakhānpañca varjayitvā'nyān bhakṣayedityarthaḥ |
31.18
( 4 ) rāghavānandaḥ | pañcanakhānāṃmadhye pañcānāmeva havyakavyārthatvam | tatra śvāvidhaḥ śūnovidhyatīti danturaḥ |
śalyakaṃ śalyanikaṇṭakākārāṇi romāṇi santi yasyataṃ | godhā kṛkalāsākārā | devānpitṝnsamabhyarcya khādanmāṃsaṃna duṣyatītyukteḥ | anuṣṭrān uṣṭrabhinnān | ekatodataḥ ekapaṅkidantayuktāngavādīn |
31.19
( 4 ) rāghavānandaḥ | prāyaścittārthaṃpunaśchatrākādigrahaṇaṃ. ma | matyā jñānena jagdhvā bhakṣayitvā patedataḥpatitasyeva prāyaścittaṃkuryāditi |
31.20
( 4 ) rāghavanndaḥ | śeṣeṣu chatrākādiṣadvijiteṣvamedhyaprabhavādiṣvannatvānteṣūpavāsamātram | kāmatobhakṣaṇe prāyaścittam |
31.21
( 4 ) rāghavannandaḥ | teṣāmajñānatobhakṣaṇe tvāha samiti | ajñātabhuktiśuddhyarthamidaṃkṛcchramātramiti śeṣaḥ | viśeṣataḥ viśeṣākāreṇa chatrākādīnāmuktatvāt |
31.22
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca bhakṣyaprasaṅgena hiṃsāṃkurvannatyanujānāti yajñārthamiti | bhṛtyānāṃ bharaṇīyāṃ | sadācāraṃpramāṇayati agastyaiti |
31.23
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃsthitehani gṛhapatirmṛgayāṃyāti sayāṃstatra mṛgānhinasti teṣāṃtarasāḥsavanīyāḥpuroḍāśā
31.24
( 4 ) rāghavānandaḥ | etāni paryuṣitānyapyadanīyānītyāha yadidviābhyām| ādyaṃ bhakṣaṇīyaṃ astrigdhaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃsnehasaṃyuktaṃkṛtvā | tathāca yamaḥ|| masūramāṣasaṃyuktaṃtathāparyuṣitaṃcayat | tacca prakṣālitaṃkṛtvā bhuñjītā jyābhighāritamiti |
31.25
( 4 ) rāghavānandaḥ | payasaścaiva vikriyāḥ paryuṣitābhakṣyāityanvayaḥ | agarhitaṃcedbhakṣyamiti svatorgāhataṃsnehasaṃyuktamapi na bhoktavyam |
31.26
parastāttu śuddhavidhau caturṇāmapi varṇānāmiti tadanarthakam | tatraiva tasya prayojanaṃ vakṣyāmaḥ | atha śvamāṃsādyapi śūdrasya bhakṣyaṃ prāpnoti dvijātigrahaṇātpūrvatra | kiṃntvekādaśe viḍvarāhakharoṣṭrāṇāmityādiślokatrayanirdiṣṭāḥśūdrasyāpi na bhakṣyāitijñāpakaṃdarśayiṣyāmaḥ|
( 4 ) rāghavānandaḥ | aśeṣataḥśeṣaḥprāyaścittaṃsopi pariśiṣṭovidyate na yatra tena prāyaścittasahitaṃbhakṣyamuktamiti sūcīkaṭāhanyāyena prāyaścittābhidhānamekādaśoktam | dvijasyaivātra prāyaścittamuktaṃ na tuśūdrāṇāmiti medhātithiḥ | tatraśūdrāṇāṃmāṃsabhakṣaṇe doṣaeva nāstīti jagdhvā māṃsamityupakramyopasaṃhāre'sakṛddvijaiti tatrokteḥ | sthānabhraṣṭāete bhavantīti bhāvaḥ | pratijñāntaramāha māṃsasyeti | bhakṣaṇavarjane yathā bhakṣitavyaṃyathā vā neti |
31.27
(4) rāghavānandaḥ | prokṣitamagnīṣomīyādipaśuvaśiṣṭam | yathāvidhiniyuktaḥ śrāddhādau | atyaye māṃsekanirvartyaro geiticatuṣṭaye niyamavidhiḥ |
31.28
4 ) rāghavānandaḥ | atrārthe bhūtārthavādamāha prāṇasyeti | bhojanaṃ bhakṣyam |
31.29
( 4 ) rāghavānandaḥ | etamevānubhavaśāstrābhyāṃsahastayati carāṇāmityādinā | carāṇāṃjaṅgamānāṃ acarāḥ sthāvarāḥ| śūrāṇāṃ siṃhādīnāṃ bhīravohastyādayaḥ |
31.30
( 4 ) rāghavandiḥ | kiṃca neti | attā bhakṣayitā | ādyān bhakṣaṇārhān | ādyānnṛsṛṣṭerbrahmakṛtatvena svābhāvikatvāt sāpekṣatvācca na doṣaiti bhāvaḥ |
31.31
( 4 ) rāghavandaḥ | jagdharbhakṣaṇaṃ | yajñāya yajñārthama | māṃsasya tadvinā rāgatā bhakṣaṇe doṣamāha ataiti | anyathā uktavidhiṃbinā | rākṣasa āsuronarakāyaiva |
31.32
( 4 ) rāghavānandaḥ | upakṛtaṃ dattam |
31.33
( 4 ) rāghavānandaḥ | anāpadi rogādyasaṃpattau | tairbhakṣitaiḥ avaśorakṣaṇākṣamaḥ pretya mṛtaḥ attādyate |
31.34
( 4 ) rāghavānandaḥ | ahokaṣṭaṃvartataityāha neti | enoduḥkhaṃ | mṛgahantā dehayātrārthaṃpravartate ayaṃtu bhogārthamityasti viśeṣaḥ |
31.35
( 4 ) rāghavānandaḥ | yathāvidhi niyuktaityuktaṃvratārthavādamāha neti | niyuktaḥ śrāddhādau | saṃbhavān janmāni uparatabrahmadhāraṇaṃvinā |
31.36
( 4 ) rāghavānandaḥ | vidhiniṣedhaprakārau nigamayati asaṃskṛtāniti | śāśvataṃ śāstroktam |
31.37
( 4 ) rāghavānandaḥ | ghṛtapaśuṃ ghṛtamayīṃpaśupatikṛtiṃ | saṃge paśubalipasaktau āsaktyā bhojanerāgaprasaktauvā āvaśyakesmārtakarmaṇivā natu vaidikekarmaṇi ghṛtapaśvādāvekādaśāvadānabādhāpatteḥ | tasmādyajñevadho'vadhaityuktam |
31.38
( 4 ) rāghavānandaḥ | vipakṣedṇḍamāha yāvantīti | atrahaśabdaḥprasiddhārthadyotī|
31.39
( 4 ) rāghavānandaḥ | asya jagatobhūtyaiudbhūtaye | tathācagītā yajñādbhavati parjanyaḥ parjanyādannasaṃbhavaḥ | annādbhava vantibhūtānītyādi |
31.40
( 4 ) rāghavānandaḥ | nanu kathamavadhastatrāha oṣadhyaiti| tiryañcogokūrmādayaḥ | ucchritīrjātyutkarṣaṃ | navadhohyanupakārāyapaśvāderayamapakāraka ityavadhaitibhāvaḥ |
31.41
( 4 ) rāghavānandaḥ | hiṃsāsthalagaṇayati madhviti | atraiveti | tathāca śrutiḥ| na hiṃsyātsarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ |
31.42
dihāpi paścādigataphalasaṃbhavādyajamānaeva kāruṇikatayā paśugataphalaviśiṣṭameva phalaṃkāmayiṣyati ataevātmānaṃca paśuṃcevetyabhidhānāt yajamānavyāpārādeva paśugataphalasiddhiruktā |
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataāha eṣviti | ātmanaḥsvargakāmoyajeta vāyavyaśśvetamālabheteti śruteḥ| paśūṃśceti yajñārthenidhanaṃprāptāityuktam |
31.43
( 4 ) rāghavānandaḥ | gṛhaityādi trayamāśramatrayasaṃgrāhakam | brahmacārigṛhasthayoḥ svatomāṃsābhojitvepi gurvādarthaṃhiṃsāsaṃbhavāt |
31.44
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca vedavihitā hiṃsā na hiṃsetyāha yetitribhiḥ | hiṃsāto'dharmoyathāvedapramāṇakastathā yajñe hiṃsātodharmastatpramāṇaka iti bhāvaḥ | karma brahmodbhavaṃviddhīti smṛteḥ |
31.45
( 4 ) rāghavānandaḥ | ahiṃsakāni mṛgamīnādīni | na kvacidihāmutra pūrvakṛtahiṃsāduradṛṣṭavaśādihāpi |
31.46
( 4 ) rāghavānandaḥ | ahiṃsakasya guṇānāha yaitidvābhyāṃ | bandhanavadhābhyāṃyaḥkleśastaṃ | atyantaṃ kalpasthāyi |
31.47
( 4 ) rāghavānandaḥ | na kevalamevaṃkiṃtu satyasaṃkalpaḥsyādityāha yaddhyāyatītyādi | apratibaddhaṃtasya karma phalatītibhāvaḥ | ratirvijigīṣā tena vācikaṃkarma lakṣyate |
31.48
( 4 ) rāghavānandaḥ | prāṇiprasūtasyaiva māṃsatvamityāha neti | māṃsamavidhisaṃpāditaṃ varjayet na bhakṣayet |
31.49
( 4 ) rāghavandiḥ | māṃsabhakṣitāraṃdhigastvityāha samiti | samutpattiṃ śukraśoṇitapariṇāmatvājjugupsitaṃprekṣya | meṣaviśeṣasya bandhanaṃkṛtvāmāṃsaṃgṛhyatenampriyatesaityapi |
31.50
( 4 ) rāghavannandaḥ | māṃsābhakṣaṇamalaṃkaroti neti | piśācavaditi vyatirekeṇadṛṣṭāntaḥ |
31.51
( 4 ) rāghavānandaḥ | naitādṛśaṃpāpamastiyadaṣṭau dūṣayatītyāha anumanteti | samyakkṛtamityanumanyate yaḥ sonumantā | paśvaṅgāni karnanādinā yaḥpṛthakpṛthakkaroti saviśasitā saṃskartā pācakaḥ | upahartā pariveṣakaḥ |
31.52
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca sveti | apuṇyakṛtpātakī |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit