Pramāṇa · Search · About · API

Manusmriti 31

Manvarthacandrikā 31

Language
Sanskrit

31.1

vatsāyāmamṛtavatsāyāḥ| asannihitavatsāyāśca kṣīraṃvarjayet | dhenvadhikaraṇanyāyena vatsagrahaṇādeva gavilabdhāyāṃ punargoyahaṅgoreva natvajāmahiṣyoritijñāpanārtham |
8 ||
( 4 ) rāghavānandaḥ | ekaśaphaṃ ekaśaphāgardabhāśvādayasteṣāmidaṃ dugdhādi | āvikaṃ avirbhaṣastasyedaṃ | sandhinīṛtumatī |
8 ||

31.9

( 4 ) rāghavānandaḥ | māhiṣaṃ dugdhādi vināraṇyānāṃ | strīkṣīraṃ svabhāryāyāanyastriyovā | etāni trīṇi varjyānveva |

31.10

( 4 ) rāghavānandaḥ | dadhisaṃbhavaṃ dadhyupādānakaṃ dadhimiśraṃ ca tenāmikṣādiyahaḥ | śubhairiti viśeṣāṇānniṣiddhetarairabhiṣūyante rasagandhādīni tānyāpi bhakṣyāṇītyanvayaḥ || kandamūlaphalaiḥpuṣpaiḥśastairyuktaṃtuvastuyat | avikāribhavedbhakṣyamabhakṣyaṃ tadvikārakṛt || itibṛhaspatiḥ |

31.11

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃcaitānekonatriṃśatonādyādityāha | kravyādānām māṃsabhojinaḥ | śakunīn pakṣiṇaḥ | grāmanivāsinaḥ pārāvatādīn | anirdiṣṭetiviśepaṇāt tvāṣṭraṃvāḍavamālabheteti tanmāṃsaṃbhakṣyamiti | ekaśaphāniti pakṣiviśeṣaṇam |

31.12

( 4 ) rāghavānandaḥ | kalaviṅko grāmacaṭakaḥ | grāmavāsitvāttasya pratiṣedhe siddhe punargraha ṇamaṣṭakāsu strīṇāmāraṇyānāṃcānumatyartham |

31.13

( 4 ) rāghavānandaḥ | pratudān dārvāghāṭādīn | jālapādān śarā riprabhṛtīn | haṃsacakravākayorjālapādatvepi pṛthaggrahaṇamatinindārtham | nakhaviṣkirān kukkuṭādyatiriktatve sati nakhairvikīrya ye bhakṣayanti tān | matsyādān madguprabhṛtīn | saunaṃ vadhasthalasthitamajñātamāṃsam | vallūraṃ śuṣkamāṃsam |

31.14

( 4 ) rāghavānandaḥ | kākolaṃ droṇakākaṃ | khañjarīṭaṃ khañjanaiti prasiddham | matsyādāna nakrādīn | bakabalākayormatsyādattvena pratiṣiddhatvepi punargrahaṇameṣāṃvikalpārthamitimedhātithiḥ |

31.15

( 4 ) rāghavānandaḥ | matsyasya sarvaprāṇibhakṣaṇayogyatvāttadbhakṣakasyāpi sarvamāṃsādatvamityāha yaiti |

31.16

( 4 ) rāghavandiḥ | ukteṣu pratiprasavamāha pāṭhīnetyādi | havyakavyayorniyuktau viniyuktau santāvādyau bhakṣyau | rājīvādiṣvapyevaṃyojanā | medhātithigovindarājau tu rājīvādayo'nyadāpi bhoktavyā ityāhatuḥ || rājīvāḥ siṃhatuṇḍāśca saśalkāśca tathaiva ca || pāṭhīnarauhitau cāpi bhakṣyāmatsyeṣu kīrtitāḥ iti śaṅkhavacanāt || tannasahasradaṃṣṭraḥ pāṭhīnaḥ rājīvaḥ śakulaḥ siṃhatuṇḍaḥ siṃhasyeva mukhaṃyasya smṛṇāṇibhedaḥ | saśalkāḥ savalkāḥ | rohitarājīvayoḥ saśalkatvepi punargrahaṇamatyādarārtham |

31.17

( 4 ) rāghavānandaḥ | prakṛtamanusarati neti | ekacarān sarpādīn bhakṣyeṣvapi samuddiṣṭān samuddiśyamānān ekacarān svatantrāniti vā na bhakṣayet | mṛgāṃśca dvijāḥ pakṣiṇaśca tān ajñātān jātitonāmataśca pañcanakhānvānarādīṃśca na bhakṣayedityanuṣaṅgaḥ | śvāvidhādīnpañcanakhānpañca varjayitvā'nyān bhakṣayedityarthaḥ |

31.18

( 4 ) rāghavānandaḥ | pañcanakhānāṃmadhye pañcānāmeva havyakavyārthatvam | tatra śvāvidhaḥ śūnovidhyatīti danturaḥ |
śalyakaṃ śalyanikaṇṭakākārāṇi romāṇi santi yasyataṃ | godhā kṛkalāsākārā | devānpitṝnsamabhyarcya khādanmāṃsaṃna duṣyatītyukteḥ | anuṣṭrān uṣṭrabhinnān | ekatodataḥ ekapaṅkidantayuktāngavādīn |

31.19

( 4 ) rāghavānandaḥ | prāyaścittārthaṃpunaśchatrākādigrahaṇaṃ. ma | matyā jñānena jagdhvā bhakṣayitvā patedataḥpatitasyeva prāyaścittaṃkuryāditi |

31.20

( 4 ) rāghavanndaḥ | śeṣeṣu chatrākādiṣadvijiteṣvamedhyaprabhavādiṣvannatvānteṣūpavāsamātram | kāmatobhakṣaṇe prāyaścittam |

31.21

( 4 ) rāghavannandaḥ | teṣāmajñānatobhakṣaṇe tvāha samiti | ajñātabhuktiśuddhyarthamidaṃkṛcchramātramiti śeṣaḥ | viśeṣataḥ viśeṣākāreṇa chatrākādīnāmuktatvāt |

31.22

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca bhakṣyaprasaṅgena hiṃsāṃkurvannatyanujānāti yajñārthamiti | bhṛtyānāṃ bharaṇīyāṃ | sadācāraṃpramāṇayati agastyaiti |

31.23

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃsthitehani gṛhapatirmṛgayāṃyāti sayāṃstatra mṛgānhinasti teṣāṃtarasāḥsavanīyāḥpuroḍāśā

31.24

( 4 ) rāghavānandaḥ | etāni paryuṣitānyapyadanīyānītyāha yadidviābhyām| ādyaṃ bhakṣaṇīyaṃ astrigdhaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃsnehasaṃyuktaṃkṛtvā | tathāca yamaḥ|| masūramāṣasaṃyuktaṃtathāparyuṣitaṃcayat | tacca prakṣālitaṃkṛtvā bhuñjītā jyābhighāritamiti |

31.25

( 4 ) rāghavānandaḥ | payasaścaiva vikriyāḥ paryuṣitābhakṣyāityanvayaḥ | agarhitaṃcedbhakṣyamiti svatorgāhataṃsnehasaṃyuktamapi na bhoktavyam |

31.26

parastāttu śuddhavidhau caturṇāmapi varṇānāmiti tadanarthakam | tatraiva tasya prayojanaṃ vakṣyāmaḥ | atha śvamāṃsādyapi śūdrasya bhakṣyaṃ prāpnoti dvijātigrahaṇātpūrvatra | kiṃntvekādaśe viḍvarāhakharoṣṭrāṇāmityādiślokatrayanirdiṣṭāḥśūdrasyāpi na bhakṣyāitijñāpakaṃdarśayiṣyāmaḥ|
( 4 ) rāghavānandaḥ | aśeṣataḥśeṣaḥprāyaścittaṃsopi pariśiṣṭovidyate na yatra tena prāyaścittasahitaṃbhakṣyamuktamiti sūcīkaṭāhanyāyena prāyaścittābhidhānamekādaśoktam | dvijasyaivātra prāyaścittamuktaṃ na tuśūdrāṇāmiti medhātithiḥ | tatraśūdrāṇāṃmāṃsabhakṣaṇe doṣaeva nāstīti jagdhvā māṃsamityupakramyopasaṃhāre'sakṛddvijaiti tatrokteḥ | sthānabhraṣṭāete bhavantīti bhāvaḥ | pratijñāntaramāha māṃsasyeti | bhakṣaṇavarjane yathā bhakṣitavyaṃyathā vā neti |

31.27

(4) rāghavānandaḥ | prokṣitamagnīṣomīyādipaśuvaśiṣṭam | yathāvidhiniyuktaḥ śrāddhādau | atyaye māṃsekanirvartyaro geiticatuṣṭaye niyamavidhiḥ |

31.28

4 ) rāghavānandaḥ | atrārthe bhūtārthavādamāha prāṇasyeti | bhojanaṃ bhakṣyam |

31.29

( 4 ) rāghavānandaḥ | etamevānubhavaśāstrābhyāṃsahastayati carāṇāmityādinā | carāṇāṃjaṅgamānāṃ acarāḥ sthāvarāḥ| śūrāṇāṃ siṃhādīnāṃ bhīravohastyādayaḥ |

31.30

( 4 ) rāghavandiḥ | kiṃca neti | attā bhakṣayitā | ādyān bhakṣaṇārhān | ādyānnṛsṛṣṭerbrahmakṛtatvena svābhāvikatvāt sāpekṣatvācca na doṣaiti bhāvaḥ |

31.31

( 4 ) rāghavandaḥ | jagdharbhakṣaṇaṃ | yajñāya yajñārthama | māṃsasya tadvinā rāgatā bhakṣaṇe doṣamāha ataiti | anyathā uktavidhiṃbinā | rākṣasa āsuronarakāyaiva |

31.32

( 4 ) rāghavānandaḥ | upakṛtaṃ dattam |

31.33

( 4 ) rāghavānandaḥ | anāpadi rogādyasaṃpattau | tairbhakṣitaiḥ avaśorakṣaṇākṣamaḥ pretya mṛtaḥ attādyate |

31.34

( 4 ) rāghavānandaḥ | ahokaṣṭaṃvartataityāha neti | enoduḥkhaṃ | mṛgahantā dehayātrārthaṃpravartate ayaṃtu bhogārthamityasti viśeṣaḥ |

31.35

( 4 ) rāghavānandaḥ | yathāvidhi niyuktaityuktaṃvratārthavādamāha neti | niyuktaḥ śrāddhādau | saṃbhavān janmāni uparatabrahmadhāraṇaṃvinā |

31.36

( 4 ) rāghavānandaḥ | vidhiniṣedhaprakārau nigamayati asaṃskṛtāniti | śāśvataṃ śāstroktam |

31.37

( 4 ) rāghavānandaḥ | ghṛtapaśuṃ ghṛtamayīṃpaśupatikṛtiṃ | saṃge paśubalipasaktau āsaktyā bhojanerāgaprasaktauvā āvaśyakesmārtakarmaṇivā natu vaidikekarmaṇi ghṛtapaśvādāvekādaśāvadānabādhāpatteḥ | tasmādyajñevadho'vadhaityuktam |

31.38

( 4 ) rāghavānandaḥ | vipakṣedṇḍamāha yāvantīti | atrahaśabdaḥprasiddhārthadyotī|

31.39

( 4 ) rāghavānandaḥ | asya jagatobhūtyaiudbhūtaye | tathācagītā yajñādbhavati parjanyaḥ parjanyādannasaṃbhavaḥ | annādbhava vantibhūtānītyādi |

31.40

( 4 ) rāghavānandaḥ | nanu kathamavadhastatrāha oṣadhyaiti| tiryañcogokūrmādayaḥ | ucchritīrjātyutkarṣaṃ | navadhohyanupakārāyapaśvāderayamapakāraka ityavadhaitibhāvaḥ |

31.41

( 4 ) rāghavānandaḥ | hiṃsāsthalagaṇayati madhviti | atraiveti | tathāca śrutiḥ| na hiṃsyātsarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ |

31.42

dihāpi paścādigataphalasaṃbhavādyajamānaeva kāruṇikatayā paśugataphalaviśiṣṭameva phalaṃkāmayiṣyati ataevātmānaṃca paśuṃcevetyabhidhānāt yajamānavyāpārādeva paśugataphalasiddhiruktā |
( 4 ) rāghavānandaḥ | ataāha eṣviti | ātmanaḥsvargakāmoyajeta vāyavyaśśvetamālabheteti śruteḥ| paśūṃśceti yajñārthenidhanaṃprāptāityuktam |

31.43

( 4 ) rāghavānandaḥ | gṛhaityādi trayamāśramatrayasaṃgrāhakam | brahmacārigṛhasthayoḥ svatomāṃsābhojitvepi gurvādarthaṃhiṃsāsaṃbhavāt |

31.44

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca vedavihitā hiṃsā na hiṃsetyāha yetitribhiḥ | hiṃsāto'dharmoyathāvedapramāṇakastathā yajñe hiṃsātodharmastatpramāṇaka iti bhāvaḥ | karma brahmodbhavaṃviddhīti smṛteḥ |

31.45

( 4 ) rāghavānandaḥ | ahiṃsakāni mṛgamīnādīni | na kvacidihāmutra pūrvakṛtahiṃsāduradṛṣṭavaśādihāpi |

31.46

( 4 ) rāghavānandaḥ | ahiṃsakasya guṇānāha yaitidvābhyāṃ | bandhanavadhābhyāṃyaḥkleśastaṃ | atyantaṃ kalpasthāyi |

31.47

( 4 ) rāghavānandaḥ | na kevalamevaṃkiṃtu satyasaṃkalpaḥsyādityāha yaddhyāyatītyādi | apratibaddhaṃtasya karma phalatītibhāvaḥ | ratirvijigīṣā tena vācikaṃkarma lakṣyate |

31.48

( 4 ) rāghavānandaḥ | prāṇiprasūtasyaiva māṃsatvamityāha neti | māṃsamavidhisaṃpāditaṃ varjayet na bhakṣayet |

31.49

( 4 ) rāghavandiḥ | māṃsabhakṣitāraṃdhigastvityāha samiti | samutpattiṃ śukraśoṇitapariṇāmatvājjugupsitaṃprekṣya | meṣaviśeṣasya bandhanaṃkṛtvāmāṃsaṃgṛhyatenampriyatesaityapi |

31.50

( 4 ) rāghavannandaḥ | māṃsābhakṣaṇamalaṃkaroti neti | piśācavaditi vyatirekeṇadṛṣṭāntaḥ |

31.51

( 4 ) rāghavānandaḥ | naitādṛśaṃpāpamastiyadaṣṭau dūṣayatītyāha anumanteti | samyakkṛtamityanumanyate yaḥ sonumantā | paśvaṅgāni karnanādinā yaḥpṛthakpṛthakkaroti saviśasitā saṃskartā pācakaḥ | upahartā pariveṣakaḥ |

31.52

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca sveti | apuṇyakṛtpātakī |

Linked texts (1)