<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu) › [Manvarthacandrika](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda) › 9

# Manava Dharmashastra 9

Manvarthacandrikā 9

- **Language:** Sanskrit

### [9.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.1)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tasminpāraṃparyakramapramāṇaācāraḥsāntarālānāṃantarālaḥsaṃkarajātiḥ tatsahitānāṃāntaro'vyavahitaḥ kiṃcinnyūnovā |  
18 ||

### [9.19](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.19)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmarṣideśaityapi samākhyā |

### [9.20](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.20)

( 4 ) rāghavānandaḥ | agrajanmanaḥbrāhmaṇātcaritraṃcaraṇamanuṣṭhānaṃdharmasya yena taccaritraṃdharmopadeśamiti yāvat ācāraṃ vā |

### [9.21](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.21)

( 4 ) rāghavānandaḥ | himavānuttaratyaḥparvatodākṣiṇātyovindhyaḥvinaśanātkurukṣetrātprayāgātpratyageva paścimaṃiticatuḥsīmāvacchinnaṃyaddadhikṛtya śrutaṃ yāganidhauyuktānāṃvāraṇasyāṃmṛtasya ca | sāgaritghaṭiṣṭikārdhena madhyadeśanivāsināmiti |

### [9.22](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.22)

(4) rāghavānandaḥ | evaṃpūrvapaścimasamudrābhyantarayorvindhyahimavatormadhyadeśaḥ saāryāvartaityarthaḥ | tayorhimavadvindhyayoḥgiryoḥparvatayoḥ | āṅ‌tramaryādāyām | tena samudradvopānāṃparvatayoścanāryāvartatvam | uktāryāvartavyāpyomadhyadeśastadvyāpyobrahmarṣideśaḥtadvyāpyobrahmāvartaityarthaḥ |

### [9.23](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.23)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yathā yajñasya darśādikāḷo'ṃgatathā kṛṣṇasāraviśiṣṭadeśopītyāha kṛṣṇaiti | svabhāvataḥbalātkāraṃvinā |

### [9.24](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.24)

( 4 ) rāghavānandaḥ | āśrayerannityanenānyatra vasatirayogyaitibhāvaḥ | śūdrasya vasaternaniyamaityāha śūdrastviti | vṛttikarśitaḥvṛttyarthaḥ |

### [9.25](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.25)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vartiṣyamāṇaṃvaktuṃvṛttaṃnigamayati eṣeti | yoniḥkāraṇam | śrutismṛtisadācārabrāhmaṇopadeśairvinā dharmona jāyataiti bhāvaḥ | saṃbhavaḥ prathamādhyāyoktaḥsargaḥ | varṇadharmāniti tena bhaviṣyapurāṇoktānāṃvarṇamāśrityayodharmovarṇadharmaḥsaucyate | yathā vipronna hantavyaḥsurāpeyā na ca dvijaiḥ | yastvāśramaṃsamāśrityaadhikāraḥpravartate || sakhalvāśramadharmastubhikṣādaṇḍādikoyathā | varṇatvamāśramatvaṃca yodhikṛtya pravartate || savarṇāśramadharmastumauñjīyamekhalā yathā || yoguṇena samudbhūtoguṇadharmaḥsa ucyate || yathāmūrdhābhiṣiktasya prajānāṃparipālanam | nimittamekamāśritya yodharmaḥ saṃpravartate || naimittikaḥ savijñeyaḥ prāyaścittaṃ vidhīyate | ityādivarṇāśramaguṇanaimittikadharmāṇāṃpañcānāṃsaṃgrahaḥ |

### [9.26](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.26)

( 4 ) rāghavānandaḥ | niṣekādisaṃskārasyaiva khādirādivadadhikārārthatāsvatantraphalatācetyāha vaidikairiti |

### [9.27](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.27)

(4) rāghavānandaḥ | śarīrasaṃskāraityuktaṃtatra kathaṃkasya saṃskārastatrāha gārbhairiti dvābhyāṃ | garbhedhehi sinīvālītyādimantroktaiḥ garbhasaṃskāraiḥ gārbhahomaiḥ sīmantonnayanādiprayuktaiḥ jātakarma jātasya yatkarma samantrakaṃsarpiḥ prāśanādirūpaṃtat | cauḍaṃcūḍākarma | mauñjīnibandhanaṃmauñjīnibadhyate'neneti mauñjīnibandhanaṃupanayanaṃ etairenaḥ pāpamapamṛjyate nāśyate naśyatīti yāvat | baijikaṃpratiṣiddhamaithunasaṃkalpādinā paitṛkaretodoṣeṇotpannaṃ | gārbhikaṃaśucimātṛgarbhavāsajaṃmāturvyabhicārasaṃkalpajaṃ ca | yanme mātā pralulobhetyādiśruteḥ |

### [9.28](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.28)

( 4 ) rāghavānandaḥ | svādhyāyena vedādhyayanena vratairmadhumāṃsādivarjanātmakaiḥhomaiḥ | sāyaṃprātaḥsamidādhānaiḥ | traividyena ṣaṭtriṃśadārṣadikākhyādivratena | ijyayā brahmacārikriyamāṇadevarṣipitṛtarpaṇarūpayā | sutaiḥputrotpādanaiḥ | ekavākyopāttatvenaiṣāṃtvāṣṭraṃpātnīvataṃjuhotītivatasamuccayaḥ | mahāyajñaiḥvaiśvadevādipañcabhiḥ | yajñaiḥjyotiṣṭomādibhiḥ | brāhmī brahmaprāptiyogyā tanuḥkriyataityanvayaḥ |

### [9.29](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.29)

( 4 ) rāghavaRemndḥ | jātakarmānnaprāśanacauḍopaDefaultnayanānāṃyogyakālaṃdarśayansvarūpamāha | prāgiti | daśabhiḥ | nābhivardhanānnābhicchedāt | vṛdhucchedanetyasya dhātorūpama | mantravatprāśanameva suvarṇāderasya jātasya | dvijāteḥkarma | jātakarma |

### [9.30](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.30)

khyaeym | tatrāpyakaraṇe praśaste tithau praśastaeva muhūrte nakṣatre ca guṇavatyeva jyotiṣāvagate kartavyam | vā śabdo'vadhāraṇe |  
( 4 ) rāghavānandaḥ | nāmeti daśamyāmiti pūrṇāśaucavṛttiparam | āśaucetu vyatikrāntenāmakarma vidhīyataiti śaṅkhokteḥ | sāmīpyesamamīvā | ahnyekādaśe nāmeti yājñavalkyaḥ | ekādaśe'ntyapināmakuryāditi śruteḥ| dvādaśīpadaṃmāśasyaparamataevāha | puṇyamityādi |

### [9.31](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.31)

( 4 ) rāghavānandaḥ | maṅgalyaṃmaṅgaladaṃ śravaṇena balānvitaṃbalasūcakaṃ dhanasūcakaṃdhanavattvakhyāpakaṃ jugupsitāṃdvijadāsadvijaguptarūpam |

### [9.32](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.32)

( 4 ) rāghavānandaḥ | etānyevottarapadatvena varṇānurūpavyavasthityā samācārāṃnnigamayati śarmavaditi yathāha yamaḥ | śarmadevaśca viprasya varmatrātā ca bhūbhujaḥ | bhūtirdattaśca vaiśyasya dāsaḥśūdrasya kārayediti bhūtipadaṃpuṣṭerupalakṣaṇam | etena pūrvapade niyamābhāvaḥ | dvyakṣaraṃcaturakṣaraṃvā nāmakuryāditi smṛteḥ | maṅgalādisūcakaṃdevādīnāṃharṣādināmakāryaṃśarmādipadaṃtvarthaparaṃtena śarmaśaraṇamityādīti medhātithiḥ |

### [9.33](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.33)

( 4 ) rāghavānandaḥ | sukhodyaṃanāyāsoccāryamakrūraṃprītijanakaṃśarmadāyaśodetyādi |

### [9.34](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.34)

(4) rāghava़ānandaḥ | niṣkramaṇaṃsūryāvalokanārtham | tatastṛtīye kartavyaṃmāsi sūryasya darśanamiti yamokteḥtṛtīyaṃ caturthopalakṣaṇaṃ iṣṭaṃkuladharmatayā |

### [9.35](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.35)

(4) rāghavānandaḥ | cūḍākarma keṣucinmūrdhadeśeṣukeśānāṃsthāpanaviśeṣaḥ | tṛtīye varṣe caulamityāśvalāyanokteḥ | śruticodanāt | yatrabāṇāḥsaṃpatanti kumārāviśikhāiveti śruteḥ | saśikhaṃteṣāṃchedanam |

### [9.37](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.37)

( 4 ) rāghavānandaḥ brahmavarcasakāmasyeti | brahmavarcasaṃvṛttasvādhyāyanimittaṃtejaḥ balārthinaḥbalaṃhastyaśvādi śārīraṃvā | īhārthinaḥīhākṛṣyādiceṣṭā | atra phalaekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvamiti nyāyena | asyārthaḥekasya karmaṇaubhayārthe vacanadvayena śruteḥ| phalasādhanābhedaityarthaḥ |

### [9.38](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.38)

( 4 ) rāghavānandaḥ | upanayanasyottarāvardhiyotayanamārthavādaistaiḥsaha saṃsarganiṣedhati āpoḍaśādititribhiḥ | āṅatramaryādāyāṃ garbhādityanuvartate nātivartate atikrāntatā satī prāyaścittaṃvinādhikāritvena sāvitrīpatitānpratisāvitrī nādhigacchati | patitā yasya sāvitrī daśavarṣāṇi pañcacetyupakramya | saśikhaṃvapanaṃkṛtvā vrataṃObjectkuryātsamāhitaḥ | haviṣyaṃbhojayedanvaṃbrāhmaṇānsapta pañca ceti | yamoktaprāyaścittam |

### [9.39](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.39)

( 4 ) rāghavandiḥ vrātyāityapūrvasaṃjñā |

### [9.40](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.40)

( 4 ) rādhavānandaḥ | brāhmānbrahma vedastannimittakānadhyayanādhyāpanādīnyaunānabrāhmādyaṣṭau vivāhān |

### [9.41](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.41)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇādīnāṃbrahmacāriniyatavastramekhalāyajñopavītadaṇḍānupadānaparimāṇasahitānāha kārṣṇeti saptabhiḥ | kārṣṇaṃkṛṣṇaṃhariṇaṃsaṃbaṃdhihāriṇaiṇeyaṃ vā kṛṣṇaṃbrāhmaṇasyeti āpastambasmaraṇāt | rururvyāghraḥrururnakhabilakṛditi kramadīpikāyām basto'jaḥetānyuttarīyāṇi śāṇādīni vasanāni tatra śāṇaṃṇasūtranirmitaṃkṣaumaṃkṣamāeraṇḍaparyāyaḥāvikaṃavirmeṣastallomajaṃ atra yathāsaṅkhyaṃvivakṣitam |

### [9.42](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.42)

( 4 ) rāghavānandaḥ | mauñjīti muñjaḥ śaratvaktatrivṛttriguṇāsamā guṇagatānyūnātiriktaparimāṇā ślakṣṇāmṛdvīmaurvī jyā mūrvātṛṇaviśeṣaḥ tadvikṛtiḥ jyāyā dhanuṣaḥ saiva triguṇā pradakṣiṇā mekhalā bhavatīti pracetasovacanāt mekhalātrayaṃ tulyaṃtrayāṇām |

### [9.43](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.43)

( 4 ) rāghavānandaḥ | uktamukhyālābhe yathāsaṅkhyaṃ pratinidhīnāha muñjeti muñjasya muñjādyasya alābhe muñjādiveṣīkāmiti śruteḥ muñjaṃ aśmantako mālavatṛṇamiti nārāyaṇasarvajñaḥ balvajaiti bagaī itiprasiddhatṛṇaṃ vā śabdotra yādṛcchi kārthaḥ tena khale cālanīnyāyāt granthīnāṃviprādiṣu na kramaniyamaḥ yathā kulācāraṃvyavasthā |

### [9.44](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.44)

( 4 ) rāghavandiḥ | kiṃca kārpāsamiti ūrdhvavṛtaṃpūrvaūrdhvākāreṇa vṛtaṃtriguṇitaṃyattatsūtramadhovṛtaṃtrivṛtaṃtadeva trivṛtkāryam| taduktaṃchandogapariśiṣṭe ūrdhvatutrivṛtaṃkāryaṃtaṃtutrayamadhovṛtam | trivṛtaṃcopavītaṃsthāttasyaiko granthiriṣyataiti || atonavaguṇaṃ prāptam | tathā ca devalaḥ yajñopavītaṃ kurvita sūtrāṇinavatantavaiti | kārpāsavataśaṇasūtrādāvapi jñeyam |

### [9.45](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.45)

( 4 ) rāghavannandaḥ | teṣāṃdaṇḍānvidhatte brāhmaṇaiti | bailvapālāśāvityādiṣu dvandvasāhityabodhanepi vikalpaḥ | vakṣyati pratigṛhṇepsitaṃdaṇḍamiti vidheyagataikavacananirdeśāt | bailvaḥ pālāśovābrāhmaṇadaṇḍaḥ iti vāsiṣṭhevikalpadarśanācca |

### [9.46](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.46)

( 4 ) rāghavānandaḥ | daṇḍānāṃparimāṇamāha keśeti | keśāntagaiti medhātithiḥ | keśāntaśca mūrdhāvadhiḥbrahmarandhramiti yāvat | keśāntikaiti pāṭhepi saevārthaḥ |

### [9.47](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.47)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca ṛjavaiti ṛjutā'vakratā avraṇāḥ chidrarahitā anudvegakarā nātisthūlāḥ |

### [9.48](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.48)

( 4 ) rāghavānandaḥ | bhāskaropasthānaṃbhikṣāyāḥ pūrvakālepītyāha upasthāyeti | parotyāgnimagniṃparikramya pradkṣiṇaṃyathāsyāttathā na savyāpasavyena bhikṣeta bhaikṣaṃbhikṣāsamūhaḥ |

### [9.49](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.49)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prāthamikabhikṣāṅgabhūtasaṃbodhanapadasya sthānaniyamayanataddhātrīrāhadvābhyāṃ | bhavatpūrvamiti | bhavati bhikṣāṃdehi bhikṣāṃ bhavatidehi bhikṣāṃdehibhavatītyevaṃprayogaḥ |

### [9.50](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.50)

( 4 ) rāghavānandaḥ | apratyākhyāyinīṃcāgre bhikṣeteti gṛhyokteḥ | atomātaraṃprathamaṃbhikṣeta nijāṃsodarāṃyācainaṃna vimānayet natiraskuryāt | vimānitobālobrahmacaryavrate kṣubdhaḥsyāditi bhāvaḥ |

### [9.51](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9.51)

( 4 ) rāghavānandaḥ sāyaṃmanādisaṃcayapuraḥsaraṃgurave nivedyaiva bhuñjītetyādiniyamamāha samāhṛtyeti amāyayā nivedya juṣadnnena sadlaṃmasthāyānyatra sthāpayitvā vā kiṃcinnivedayediti | aṣṭaugrāsāmuneḥ proktāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ | dvātriṃśattu gṛhasthasya yatheṣṭaṃbrahmacāriṇaiti || grāsaniyamābhāvaparaṃ natu bahuvāraparaṃatauktaṃyāvadarthayāvatodaraparipūttistathānnādyādannaṃtathānnareti vakṣyati tena bhojanadvayam |

## Linked texts (1)

- [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu.2.18) — Manu & Bhṛgu, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.9) · Pramāṇa
