Dharmapradipa 18.p2
Dharmapradīpa 18.p2
- Language
- Sanskrit
18.p2.1
phālgunakṛṣṇapakṣīyapratipadāditithinirṇayaḥ | pra0 1-... ... ... ... ... dvi0 2-... ... ... ... ... tṛ0 3-... ... ... ... ... ca0 4-... ... ... ... ... paṃ0 5-... ... ... ... ... ṣa0 6-atra yogavaśātpadmakayogaḥ tatra tīrthaviśeṣeṇa snānaphalamuktaṃ brāhme"phālgune kṛṣṇapakṣe tu ravibāre ravau ghaṭe | gṛhatithyāṃ vātabhe ca dhruvayoge vaṇijyapi || karaṇe padmako yogaḥ saradhvāṃ tīrtharājake | kāśyāṃ vā puṣkarakṣetre snānātpuṇyaṃ prajāyate | koṭisūryagrahādhikyamanyakṣetre śatādhikam ||" iti | saptamī 7-... ... ... ... ... a0 8-atra sītotpattiḥ | navamī 9-...................................... daśamī 10-.................................. ekādaśī 11-.................................. dvādaśī 12-.................................. trayodaśī 13-.................................. ca 0 14- atra śivarātrivrataṃ tatrārddharātravyāpinī caturdaśī grāhyā tasya liṅgāvirbhāvakālatvāditi sarvvanibandhasiddhāntaḥ | arddharātrastu nirṇayasindhumādhavīya mate rātridvitīyayāmāntyaghaṭimārabhya tṛtīyayāmādyaghaṭyantaḥ | jayantabhāskare tu“māghakṛṣṇacaturdaśyāmādidevo mahāniśi | śivaliṅgatayodbhūtaḥ koṭisūryyasamaprabhaḥ ||” atra mahāniśītyanena pūrvvārddharātrottarārddharātrayoḥ sandhirūpo laghvakṣaroccāraṇopalakṣitaḥ sūkṣmakālo gṛhyate | mahatī cāsau niṭ ceti vigrahabalādarddhaṃ niṭ cetyabhidhānāt | “mahāniśa tu vijñeyā madhyaṃ madhyamayāmayoḥ|” itismaraṇāt |
18.p2.2
ghaṭīdvaya catuṣṭayamadhyapraharadvayādipakṣāstūktasandhirūpasūkṣmakāle pūjanāsambhavāttatsamīpavarttini tasminkāle pūjādeḥ sākalyena niṣpattaucityādityarthasamarthakāḥ | yadā pūrvvadine pradoṣaniśīthayoścaturdaśī tadā pūrvāṃ | yadā pūrvedyurniśīthādūrddhvaṃ pravṛttā caturdaśī paredyuḥkṣayavaśānniśīthādarvāgeva samāptā tadā pūrvedyuḥ, pradoṣaniśīthavyāptyorubhayorapyasambhavātparedyurupavāsaḥ pradoṣavyāpteḥ | yadā pūrvedyuḥ pradoṣādūrdhvaṃ pravṛttā caturdaśī paredyuḥ kṣayavaśātpradoṣādarvāgeva samāptā tadā paredyurvyāptidvayābhāvātpūrvedyurviśīthavyāpteḥ sattvāt| jayāyogācca pūrvedyurevopavāsaḥ | atrāyaṃ vivekaḥ sampannaḥ| dinadvaye niśīthavyāptau tadavyāptau ca pradoṣavyāptirniyāmikā, pradoṣaniśīthavidhāyakaśāstradvayasāphalyāt | tathā dinadvaye pradoṣavyāptau tadavyāptau niśīthavyāptirniyāmikā| ekaikasmindine ekaikavyāptau jayāyogo niyāmaka iti mādhavīye | nirṇayasindhujayamantabhāskarabhagavantabhāskereṣvapyevam | hemādrimadanaratnagauḍanibandheṣu dinadvaye niśīthavyāptau pūrveti | “arddharātrātpurastāccejjayāyogo yadā bhavet | pūrvāviddhaiva karttavyā śivarātriḥ śivapriyaiḥ ||” iti pādmāt | “mahatāmapi pāpānāṃ dṛṣṭā vai niṣkṛtiḥ purā | na dṛṣṭā kurvatāṃ puṃsāṃ kuhūyuktāṃ tithiṃ śivām ||” iti skāāndācca | “niśādvaye caturdaśyāṃ pūrvā tyājyā śubhā parā |” iti kābhikavacanāsaṅgateḥ | pradoṣavyāpterādhikyācca| dinadvaye niśīthavyāptau pareti mādhavamataṃ yuktaṃ pratibhāti | rāmaprakāśe'pyevam | pādmādivākyantu paradine mahāniśekadeśavyāptiparam|
18.p2.3
atha ca“parātparataraṃ nāsti śivarātrivratātparam | na pūjayati bhaktyeśaṃ rudraṃ tribhuvaneśvaram || janturjanmasahasreṣu bhramate nātra saṃśayaḥ||” iti skāndāt | “sauro vā vaiṣṇavo'nyo vā devatāntarapūjakaḥ | na pūjāphalamāpnoti śivarātrivahirmukhaḥ ||” iti pādmācca | sarveṣāmetadvatakatrttavyatāyā āvaśyakatvena dinadvaye niśīthavyāptau pareti mādhavādimataṃ vaiṣṇavaiḥ svīkāryam | tathā ca“māghā'site bhūtadinaṃ hi rājannupaiti yogaṃ yadi pañcadaśyā || jayāprayuktāṃ na tu jātu kuryācchivasya rātriṃ priyakṛcchivasya ||” iti vacanāt | ‘niśādvaya’ ityādikāmikavacanācca sarvairhemādryādimatamityevaṃ samāhite na kaścidvirodhaḥ | vṛddhau kṣaye ca pūrvoktakālavyāpterjayāyogācca || atra ravisomabhaumavāraśivayogayoge'tiprāśastyam | atha pāraṇam| atra yadā yāmatrayādargiva caturdaśī samāpyate tadā tithyante pāraṇam,yadā caturdaśī yāmatrayamatikrāmati tadā caturdaśīmadhye pūrvāhne pāraṇamiti hemādrimādhavamatam | kamalākarastu sarvaprakārepu tithimadhya eva pāraṇeti brūte | alābhe tu caturdaśyā amāyāmeva pāraṇamuktaṃ jasmantabhāskarasthatithitattve 'śive' tyādivacanāt | śeṣamatra nibandhebhyo'vagantavyam | a0 30-iyamamā yugādirmanvādiścā'parāhvyāpinī jasmantabhāskare | iyaṃ ca kumbhādityaśatarśayogādvāruṇī| atra dattaṃ tilānnaṃ pitṝṇāṃ varṣāṃyutaṃ tṛptikaram | atraiva pradoṣavyāpinyāṃ śivapūjā coktā rāmaprakāśe| phālgunaśuklapakṣīyapratipadāditithinirṇayaḥ| pra0 1-... ... ... ... ... dvi02-atra chāgadarśanaṃ phulahā codayavyāpinyām | tṛ03-... ... ... ... ...
18.p2.4
ca04-atra māsacatuṣṭayasādhyaṃ vaināyakavratamuktaṃ nirṇayāmṛte| tacca naktavyāpi tṛtīyāviddham | pañca05- ... ... ... ... ṣaṣṭhī6-... ... ... ... ... sa07-atra kāmadasaptamīvratamuktaṃ rāmaprakāśe bhaviṣyottare-tatropavāsaḥ sūryyapūjā'harniśaṃ tadutkīrttanaṃ prātaraṣṭamyāṃ punaḥ sūryyapūjanaṃ homadānādi ca | na08-atra nirṇayāmṛte lakṣmīpūjā dīpadānaṃ coktaṃ pradoṣasamaye | rāmaprakāśe'pyevam | navamī9-... ... ... ... ... ... ... ... daśamī10- ... ... ... ... ... ... ... e011-āmalakyekādaśīyaṃ bhaviṣyottare"phālgune māsi śuklāyāmekādaśyāṃ janārdanaḥ | vasatyāmalakīvṛkṣe lakṣmyā saha jagatpatiḥ || tataḥ sampūjayeddevaṃ śaktyā kuryātpradakṣiṇam ||" dvā012-atra puṣyanakṣatrabudhavārayoge govindadvādaśī pāpāpahā | tathā ca gauḍagranthe"phālgune śuklapakṣe tu puṣyarkṣe dvādaśī budhe | govindadvādaśī nāma mahāpātakanāśinī ||" iti | atra gaṅgāsnāne mantraḥ padmapurāṇe | "mahāpātakasaṃjñāni yāni pāpāni santi me | govindadvādaśīṃ prāpya tāni me hara jāhnavi ||" purāṇāntare'tra viśeṣa uktaḥ"yadā cāpe jīvo bhavati ghaṭarāśau dinamaṇiryadā tārānāthaḥ svabhavanagataḥ phālgunasate || yadāka dvādaśyāṃ gurubhasahitaḥ śobhanayutastadā govindarūpo haridivasa eṣo'tisubhagaḥ ||" iti | iyaṃ yogavaśānnirṇayā| arkau ravivāraḥ | gurubhaṃ puṣyaḥ | nirṇayāmṛte ceyaṃ nṛsiṃhadvādaśī | tatraikādaśyāmupavāso dvādaśyāṃ 'pratimādānam| iyamevāmalakī| atrāmalakavṛkṣaviṣṇupūjopavāsaḥ dvādaśyāṃ viprabhojanādi | rāmaprakāśe'pyevam | trayodaśī 13-... ... ... ... caturdaśī 14-... ... ... ...
18.p2.5
pū0 15-atra dolotsava ukto jasmantabhāskare brāhme"naro dolāgataṃ dṛṣṭvā govindaṃ puruṣottamam | phālgunyāṃ saṃyato bhūtvā govindasya puraṃ vrajet ||” iti | tatreyaṃ pūrvāhṇavyāpinī parā | "pūrṇimāpratipatsandhau dolayenmadhusūdanam |” iti rāmaprakāśasthaskāndāt | iyaṃ manvādiḥ | pūrvāhṇavyāpinī snānādau parā upavāse pūrvā atraiva holikā | sā ca sāyāhnavyāpinī grāhyā | “sāyāhne holikāṃ kuryātpūrvāhṇe krīḍanaṃ gavām ||” iti vacanāditi nirṇayāmṛta uktam | jyotirnibandhe tu"pratipadbhūtabhadrāsu yārcitā holikā divā | saṃvatsaraṃ ca tadrāṣṭraṃ puraṃ dahati sādbhutam || pradoṣavyāpinī grāhyā pūrṇimā phālgunī sadā | tasyāṃ bhadrāmukhaṃ tyaktvā pūjyā hoḷā niśāmukhe||” iti nāradavacanātpradoṣavyāpinītyuktam | hemādrau madanaratne ca bhaviṣye | "asyāṃ niśāgame pārtha saṃrakṣyāḥ śiśavo gṛhe” ityādinā tatraiva tadvidhānācca| teneyaṃ pūrvaviddhā 'śrāvaṇī durganavamī dūrvā caiva hutāśanī | pūrvaviddhaiva' tyādivṛddhayamanabrahmavaivarttokteḥ| dinadvaye pradoṣavyāptau paraiva pūrvadine bhadrāsattvāt, tatra ca holikāneṣedhāt | taduktaṃ nirṇayāmṛte madanaratne ca purāṇasamuccaye"bhadrāyāṃ dīpitā holā rāṣṭrabhaṅgaṃ karoti vai | nagarasya ca naiveṣṭā tasmāttāṃ parivarjayet ||" tathā"bhadrāyāṃ dve na kartavye śrāvaṇī phālgunī tathā | śrāvaṇī nṛpatiṃ hanti grāmaṃ dahati phālgunī ||" tathā"dinārddhātparato'pi syātphālgunī pūrṇimā yadi |
18.p2.6
rātrau bhadrāvasāne tu holikā dīpyate tadā ||" iti|yadā tu pūrvadine caturdaśī pradoṣavyāpinī paradine ca pūrṇimā kṣayavaśātsāyāhnātprāgeva samāpyate tadā pūrvadine saṃpūrṇarātrau bhadrāsattvāttatra ca tanniṣedhātpare'hani pratipadyeva kuryāt | "sārddhayāmatrayaṃ vā syāddvitīyadivase yadā | pratipadvarddhamānā tu tadā sā holikā smṛtā ||" iti bhaviṣyavacanāditi nirṇayāmṛttamadanaratnajasmantabhāskarabhagavantabhāskarāḥ | anye tu tasyāṃ bhadrāmukhaṃ tyaktveti"pradoṣavyāpinī na syādyadā pūrvadine tadā | bhadrāmukhaṃ varjayitvā holikāyāḥpradīpanam ||" iti nāradvavacanāt, "niśāgame prapūjyeta holikā sarvadā budhaiḥ | na divā pūjayeḍhḍhuṇḍhāṃ pūjitā duḥkhadā bhavet ||" iti divodāsīye vacanāt, "yāmatrayordhvayuktā cetpratipattu bhavettithiḥ | bhadrāmukhaṃ parityajya kāryā holā manīṣibhiḥ ||" iti vidyāvinode'bhidhānācca, bhadrāmukhaṃ vihāya pūrvadina eva kāryetyāhuḥ|bhadrāmukhaṃ tu 'nāḍyastu pañcavadana galakastathaika' iti ratnamāloktaṃ jñeyam|śiṣṭacāro'pyevameveti nirṇayasindhuḥ | atrāsminmīmāṃsitametat nirṇayāmṛtādayaḥ, 'sārddhayāmatrayaṃ vā syādi'tyādibhaviṣyavacanamātramavalambya holikāṃ parāṃ mānayaṃto na mānyāstatpradarśitapaddhatau gartadvayasattvāt| kintadgartadvayamityākāṃkṣāyāmāha 'na divā pūjayeḍḍhuṇḍhāmi' tyādidivodāsakavacanakuddālakhanito divāniṣedharūpa ekaḥ 'vahnau vahniṃ parityajedi' tyādibhaviṣyavacanāvadāritaḥ pratipanniṣedharūpo dvitīyaḥ | nanu hemādridivodāsaniraṇayasāragauḍanibandhakālanirṇayadīpikādarśite pathyapi bhadrārūpo mahāgarto'styeva | satyam |
18.p2.7
"pṛthivyāṃ yāni kāryāṇi śubhāni tvaśubhāni vā | tāni sarvāṇi siddhyaṃti viṣṭapucche na saṃśayaḥ ||” iti jyotirlokeḥ | “bhadrāmukhaṃ varjayitvā holikāyāḥ pradīpanam |” iti devarṣināradavacanasya ca tatra sopānatayā sattvena tadullaṅghanapātānna bhetavyamiti | na ca ‘sārddhayāmatrayaṃ vā syādi’ti vacanātsārddhayāmatrayātmikāyāṃ pūrṇimāyāṃ pratipadvṛddheḥ prakṣepela sāyaṃ pūrṇimaiva, kṛtyaivamuktagartadvayottaragatāyāstu tasyā divānuṣṭheyabahukālasādhyakuladharmādolanotsavagokrīḍādiviṣayatvāt | kamalākaropi nirṇayasindhau nirṇayāmṛtādimataṃ pūrvaṃ pradarśya pūrvaviddhāvidhāyakavacanānte śiṣṭācāropyevameveti likhanhemādryādimataṃ sammanuta iti pratīmaḥ| atra ceccandragrahaṇaṃ tadā tatorvāgniśi bhadrāvarjapūrṇamāyāṃ holikādīpanam | atha parehni grastodastadā pūrvedine bhadrāvarjarātricaturthayāme viṣṭipucche vā holā kāryā | grahottaraṃ pratipatsattvāttatpūrvañca divāholātriṣedhāditi divodāsacandraprakāśau | vastutastu paradine pradoṣe pūrṇimāsatve karmakālasparśe caturthayāmādigauṇakālagrahaṇe mānābhāvānnadrābhāvācca grahaṇakāla eva holikā kāryeti nirṇayasindhuḥ| phālgunasyādhikatve śuddha eva holā kāryā | caitrakṛṣṇapakṣīyapratipadāditithinirṇayaḥ | pra0 1-atra vasantotsavastatraudayikī grāhyā | ‘pravṛtte madhumāse tu pratipadyudite ravau|’iti bhaviṣyokteḥ| dinadvaye tathātve pūrvā“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | pūrvaviddhaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ ||” iti vṛddhavaśiṣṭokteḥ|atra viśeṣo hemādraubhaviṣye“caitre māsi mahābāho puṇye tu pratipaddine |
18.p2.8
yastatra śvapacaṃ spṛṣṭvā snānaṃ kuryānnarottamaḥ || na tasya duritaṃ kiñcinnādhayo vyādhayo nṛpa ||” iti | tathā“pravṛtte madhumāse tu pratipadyudite ravau | kṛtvā cāvaśyakāni santarpya pitṛdevatāḥ || vandayeddholikābhūtiṃ sarvaduḥkhopaśāntaye ||” mantraśca“vanditāsi surendreṇa brahmaṇā śaṅkareṇa ca | atastvaṃ pāhi no devi vibhūtirbhūtidā bhava ||” iti | atra tailābhyaṅgo nityaḥ“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | “tailābhyaṅgamakurvāṇo nirayaṃ pratipadyate ||” iti vṛddhavaśiṣṭokteḥ | "nṛtyagītavinodaiśca kuryātkāmamahotsavam | evaṃ kurvannavāpnoti yāvatsaṃvatsaraṃ sukham || divyaṃ nīrājanaṃ taddhi sarvarogavināśanam||" iti | tathā"gomahiṣyādi yatkiñcittatsarvaṃ bhūṣayennṛpa |" iti | atra cūtakusumaprāśanaṃ purāṇasamuccaye uktam | "vṛtte tu vārasamaye'sitapañcadaśyāṃ prātarvasantasamaye samupasthite ca | saṃprāśya cūtakusumaṃ saha candanena satyaṃ hi pārtha puruṣo'tha samāḥ sukhī syāt ||" iti | mantrastu"cūtamañjarya vasantasya mākanda kusumaṃ tava | sacandanaṃ pibāmyadya sarvakāmārthasiddhaye ||" iti hemādrimādhavanirṇayasindhujasmantabhāskaramatam | nirṇayāmṛtarāmaprakāśayorapyevam | dvi02-atrodayavyāpinyāṃ rājño nṛtyagītādyutsava ukto bhagavantabhāskarajasmantabhāskarayorbhaviṣye | "tataḥ prātardvitīyāyāṃ putramitrādisaṃyutam | upaviśyāsane ramye paurajānapadaiḥ saha||" iti
Linked texts (3)
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit