Dharmapradipa 3.p10
Dharmapradīpa 3.p10
- Language
- Sanskrit
3.p10.1
tatrāśaucaṃ nāma puruṣaniṣṭhaḥ snānādyapanodyaḥ kaścidbhāvarūpo dharmaḥtatkālanirṇayo nirṇayasindhau marīcinoktaḥācaturthādbhavetsrāvaḥ pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ | ata ūrdhvaṃ prasūtiḥ syāddaśāhaṃ sūtakaṃ bhavet || srāve mātustrirātraṃ syātsapiṇḍāśaucavarjanam | pāte māturyathāmāsaṃ sapiṇḍānāṃ dinatrayam || yadyapyanena caturthamāse trirātraṃ prāpnoti | tathāpi “ṣaṇmāsābhyantare yāvadgarbhasrāvo bhavedyadi| tadā māsasamaistāsāṃ divasaiḥ śuddhiriṣyate ||” ityādi brahmapurāṇāt| “rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśudhyati” iti manūkteḥ “garbhasrāveyathāmāsamacire tūttame trayaḥ” iti marīcyukteśca catūrātraṃ jñeyam | acire ādyamāsatraye uttame brāhmaṇajātau brāhmaṇyām | idaṃ tu srāvanimittaṃ mātureva na sapiṇḍānām | teṣāṃ tu snānamātreṇa śuddhiḥ | “srāve mātustrirātraṃ syātsapiṇḍāśaucavarjanam” || iti smṛtyantaroktaḥ | “sadyaḥ śaucaṃ sapiṇḍānāṃ garbhasya patane sati” || iti smaraṇāt|patanaṃ srāvaḥ|sadyaḥpadaṃ snānaparam|pañcamaṣaṣṭhayormāsayostridinaṃ sapiṇḍā aśucayo māturmāsamaśaucitvam | “pāte māturyathāmāsaṃ pitrādīnāṃ dinatrayam” iti vacanāt | nirguṇaparamidam | guṇavatastvekaṟātram | “ajātadante tanaye śiśau garbhacyute tathā | sapiṇḍānāṃ tu sarveṣāmekarātramaśaucakam||” iti nirṇayasindhau yamokteriti madanapārijātaḥ | saptamādyāprasavaṃ jananāśaucaṃ daśāham | prayogapārijāte tu puṃsa prasave daśāhaṃ, kanyāprasave tu tryaham | “strījanmani sapiṇḍāśca sodakaśca tryahācchuciḥ || strīpu tripuruṣaṃ jñeyaṃ sapiṇḍatvaṃ dvijottamāḥ” ityagnisamṛteḥ || etatsarvavarṇaviṣayam|
3.p10.2
“tulyaṃ vayasi sarveṣāmatikrānte tathaivaca” | itivyāghrokteḥ | janmāśaucamadhyenālacchedanānantaraṃ yadi bālamaraṇamathavāniṣprāṇo niṣpatet tadā janmanimittaṃ sampūrṇamāśaucamastyeva na maraṇāśaucena janmāśaucanivṛttiḥ | tathā ca bṛhanmanuḥ“daśāhābhyantare bāle pramīte tasya bāndhavaiḥ | śāvāśaucaṃ na karttavyaṃ sūtyāśaucaṃ vidhīyate” || iti|yadi janmānantaraṃ nālacchedātprāṅmaraṇaṃ tadāpitrādīnāṃ tryaheṇaiva śuddhiḥ | mātustu sampūrṇa janmāśaucaṃ syāt || "jīvañjāto yadi tato mṛtaḥ sūtaka eva tu| sūtakaṃ sakalaṃ mātuḥ pitrādīnāṃ trirātrikam" || itimanteḥ| atrādiśabdenabhrātṛṇāṃ grahaṇam| idaṃ ca prasavāśaucameva| maraṇanimittaṃ snānamātrameva "prāṅnāmakaraṇātsadyaḥśaucam" iti śaṅkhokteḥ| vastutastujananāśaucamadhye maraṇanimittakasadyaḥśaucādyāśaucāntaropanipātetenaivajananāśaucaṃbādhyate|"maraṇotpattiyoge tu garīyomaraṇaṃ bhavet|" iti mitramiśrakṛtayājñavalkyasmṛtiṭīkāsthakaurmāt | daśāhābhyantareiti manuvacanasyāyamarthaḥ| jananāśauce daśāhamadhye yadi bālamaraṇaṃ tadā bāndhavaiḥ sapiṇḍairbālamaraṇāśaucaṃ na karttavyam | "prāṅnāmakaraṇātsadyaḥ" iti śaṅkhasmaraṇāt| sūtyāśaucaṃ sūteḥsūtikāyā daśāhā'spṛśyatvalakṣaṇamaśaucaṃ vidhīyate na tanmaraṇāśaucabādhyam | tasya rajassaṃbandhanimittakatvena prātisvikatvāt | "antaḥsūtake cedautthānād"iti pāraskarasaṃvādācca | antaḥsūtakaityasyārthaḥ antaḥsūtakejananāśaucamadhye śāvāśaucaṃ ced bhā utthānāddaśamadinaṃ yāvadaśaucaṃ bhavati | idañca ā utthānādityabhidhānānmāturevaanyeṣāṃ sadyaḥśaucameva ||
3.p10.3
pitrādīnāmityasyāyamarthaḥ-sūtikāsaṃsarṇiṇāṃ pitrādīnāṃ trirātram | "samparkājjāyate doṣo nānyo doṣosti vai dvije || tasmātsarvaprayatnena samparkaṃ varjayetsudhīḥ" iti parāśarasmṛteḥ || ‘nāśaucaṃ sūtake puṃsaḥ saṃsarga cenna gacchati | rajastatrāśuci jñeyaṃ tacca puṃsi na vidyate” ityaṅgirasa ukteśca| nāmakaraṇādūrdhvaṃ dantajananātprāk parete'gnidagdhe ekarātram | “ahastvadantakanyāsa bāleṣu ca viśodhanam”iti vacanāt adagdhe tu snānamātrameva | “ādantajanmanaḥ sadyaḥ ” iti yājñavalkyasmaraṇāt | dāhavikalpāṃścāha laugākṣiḥ“tūṣṇīmevodakaṃ kuryāttūṣṇīṃ saṃskārameva ca | sarveṣāṃ kṛtacūḍānāmanyatrāpīcchayā dvayam||” iti | manurapi“nātrivarṣasya kartavyā bāndhavairudakakriyā || jātadantasya vā kuryānnāmni vāpi kṛte sati” | iti | udakamatra dāhopalakṣaṇam | yājñavalkyastu“ūnadvivārṣikaṃ pretaṃ nikhanet”iti dāhyabhāvamevāha | “dantotpattyanantaraṃ prāk trivarṣāntānmṛte'haḥ, dantajāteṣvakṛtacūḍe tvahorātreṇa śuddhiḥ” iti viṣṇūkteḥ“nṛṇāmakṛtacūḍānāmaśucirnaiśikī smṛtā |” iti manūkteśca | kṛtacaule tu trirātram | “nivṛttacūḍakānāṃ tu trirātrācchuddhiriṣyate |” iti manūkteḥ | “nivṛttacūḍakānāmi”tyukteḥ prathamābde'kṛtacūḍasyāpi trirātram | trivarṣordhvaṃ kṛtacūḍe'kṛtacūḍe vā yāvadupayanaṃ mṛtau viśeṣeṇa trirātram | etatsarvaṃ sapiṇḍānāṃ mātāpitrostu daśāhordhvaṃ mṛte sarvatra trirātram | “bālānāṃmajātadantānāṃ trirātreṇa śuddhiḥ” iti kāśyapokteḥ | “baijikādabhisambandhānnurundhyādvaṃ tryaham |” iti manūkteśca | gauḍāstu“ajātadantamaraṇe pitrorekāhamiṣyate |
3.p10.4
dantajāte trirātraṃ syādyadi syātāṃ tu nirguṇau ||” iti kaurmāt | kāśyapoktaṃ śūdraparam“trirātraṃ tu bhavecchūdre ṣaṇmāsepi śiśau mṛte|” iti mātsyokteḥ | “dantajātaśūdre tu pañcāhaḥ | yathāhāṅgirāḥśūdre trivarṣānnayūne tu mṛte śuddhistu pañcabhiḥ || ata ūrdhvaṃ mṛte śūdre dvādaśāho vidhīyate || ṣaḍvarṣāntamatīto yaḥ śūdraḥ sa mriyate yadi | māsikaṃ tu bhavecchaucamityāṅgirasabhāṣitam ||” iti anūḍhabhāryaśūdrasya dvādaśāhamāśaucaṃ tu saguṇaparam | nāmaka raṇādūrdhvaṃ caulātprāṅmṛtāsu kanyāsu snānamātram || “anūḍhāyāṃ tu kanyāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate” ityāpastambokteḥ | vāgdānataḥ prathamaṃ cūḍākaraṇādanantaramahaikena jñātiḥ śudhyet | “aviśeṣeṇa varṇānāmarvāksaṃskārakarmaṇaḥ | trirātrāttu bhavecchuddhiḥ kanyāsvehnā vidhīyate ||” ityaṅgirasā trirātraviṣaye'hovidhānāt | vāgdānottaraṃ prāgvivāhānmṛtau saptapuruṣāvadhi bhartṛgotraṃ pitṛgotraṃ ca tribhirdinaiḥ śudhyet | “strīṇāmasaṃskṛtānāṃ tu tryahācchuddhyanti bāndhavāḥ” ityādimanūkteḥ | śūdrasyāpi vivāhātpūrvaṃ trirātraṃ śūdre nirguṇe'bdordhvaṃ pañcāhaṃ ṣaḍabdordhvaṃ vivāhābhāve dvādaśāha iti gauḍāḥ | saguṇānāṃ ṣoḍaśābdordhvaṃ tu vivāhābhāvepi pūrṇāśaucam || atha jātyāśaucamtacca dvijapuṃsāmupayananordhvaṃ pravarttate“trirātramā vratāddeśāddaśarātramataḥ param | kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu || triṃśaddināni śūdrasya tadardhaṃ nyāyavartinaḥ ||” iti yājñavalkyokteḥ | guṇavataḥ kṣatriyasyāpi daśāhātaḥ paraṃ śuddhimāha parāśaraḥ“kṣatriyastu daśāhena svadharmanirataḥ śuciḥ” iti |
3.p10.5
strīśūdrayostu vivāhordhvaṃ jātyāśaucam | vṛhatpārāśareṇa tu kalau“caturthe daśarātraṃ syātpakṣiṇaśaḥ puṃsi pañcame | ṣaṣṭhe caturahācchuddhiḥ saptame tu dinatrayāt ||” ityuktam | saeva nāmadhārakaviprasya daśāhaṃ sūtakamāha | tathāca“janmakarmaparibhraṣṭaḥ sandhyopāsanavarjitaḥ | nāmadhārakaviprastu daśāhaṃ sūtakī bhavet ||” iti | smṛtyantare tu“daśāhena sapiṇḍāstu śudhyanti pretasūtake | trirātreṇa sakulyāstu snātvā śudhyanti gotrajāḥ||”iti | sapiṇḍāścatuḥpuruṣāvadhayaḥ | sakulyāḥ saptapuruṣāvadhayaḥ | gotrajā daśapuruṣāvadhayaḥ || anyatra“caturthe daśarātraṃ syātpakṣiṇaśaḥ puṃsi pañcame | ṣaṣṭhe caturahaḥ proktaṃ saptame ca dinatrayam || aṣṭame dinamekaṃ tu navame praharadvayam | daśame snānamātram” ityādi | dvijadāsādīnāṃ tu svāmyāśaucamāha śātātapaḥ "tadāśritasya tadvatsyād" iti | mādhavahāralate-varṇasaṃkarāṇāṃ śūdravadāhatuḥ | manurapi"śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇaḥ sarve'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ" iti | apadhvaṃsajā vyabhicārajāḥ | yonigvedasamanvito brāhmaṇaḥ sa caikāhācchudhyetkevalavedastu tryahāttaddhīno daśabhirdinerityādisaṃkoco homādhyayanaparaḥ| evaṃ dattakrītakṛtrimādiputreṣvahīnavarṇāsu strīṣu ca sapiṇḍatve'pi prasave maraṇe ca pūrvāparapitrorbhartuśca trirātrameva na daśāhādi | sapiṇḍe tu putrīkṛte daśāhādyeva | saṃskṛtāsu strīṣu nāśaucaṃ pitṛpakṣe| tatprasavamaraṇe cetpitṛgṛhe syātāṃ tadā prasave ekarātraṃ maraṇe trirātramiti nirṇayasindhau vijñāneśvarāparārkau || mādhavastu-prasave trirātraṃ pitroḥ, bhrātrādibaṃdhūnāmekarātram |
3.p10.6
"dattā nārī piturgehe sūyetātha mriyeta vā | tadvandhuvargastvekena śucistajjanakastribhiḥ||” brahmokterityāha || bhrātṛbhaginyoḥ parasparaṃ mṛtau pakṣiṇī | bhartṛgṛhe prasave pitrādīnāmāśaucābhāvaḥ | mṛtau pitrostrirātramastyeva | mātāmahyāṃ ca pakṣiṇī | kiñca"śvaśurayorbhaginyāṃ ca mātulānyāṃ ca mātule | pitroḥ svasari tadvacca pakṣiṇīṃ kṣapayenniśām ||” iti vṛhaspatismṛteḥ | pitrormṛtau strīṇāṃ trirātram“pitroruparame strīṇāmūḍhānāṃ tu kathaṃ bhavet | trirātreṇaiva śuddhiḥsyādityāha bhagavānyamaḥ||” iti mādhavīye vṛddhayājñavalkyokteḥ|idaṃ daśāhāntaḥ| ūrdhvaṃ pakṣiṇī | bhrāturbhaginīgṛhe tasyā vā tadgṛhe mṛtau trirātramanyatra tu pakṣiṇīti ṣaḍaśītāvuktam | dauhitrabhāgineyayorupanīta yostrirātramanupanītayorekarātraṃ manunoktam | ācārye mṛte trirātraṃ, tatputre patnyāṃ ca divārātramityāha manuḥ | śrotriye svagṛhe mṛte trirātramekagrāmīṇe tvekarātram | ṛtviji bahukālaśrautasmārttakarmayājanapare trirātraikarātre jñeye | kiñca“grāmeśvare kulapatau śrotriye ca tapasvini | śiṣye pañcatvamāpanne śuddhirnakṣatradarśanāt||” iti yājñavalkyaḥ|gurau mṛte tvekarātram|asapiṇḍe svaveśmani mṛteekarātraṃ, mādhavamate trirātram | mitre jāmātari mātulaputre ca mṛte snānamātram|kulaje vānaprasthe klīve ca mṛte snānamātram| svagṛhe śvaśurādimṛtau śuddhimāha manuḥ“daśarātrācchuni mṛte māsācchūdre bhavecchuciḥ | dvābhyāṃ tu patite gehamantye māsacatuṣṭayāt ||” iti| “atyante varjayedgehamityevaṃ manurabravīt |” “atyanto mlecchaḥ śvapācakaḥ” iti vācaspatiḥ | dvijamaraṇe tu dinatrayācchuddhiḥ|
3.p10.7
gṛhaśuddhyarthamṛnmayabhāṇḍasiddhānnādimotsarjanaṃ tallepādiyuktam | gṛhapaścādimṛtāvapyevam | kiñcāgnide daśāhādyāśaucamāha divodāsaḥ“sagotro vā'sagotro vā yo'gniṃ dadyācchave naraḥ| so'pi kuryānnavaśrāddhaṃ śuddhyecca daśame'hani||” iti| daśama iti vipraparam| yuddhamṛtasya snānamātram | parāṅmukhahatasya trirātram| kṣatena mṛtasyāsaptāhāttrirātram| ataḥ paraṃ daśarātram
Linked texts (2)
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit