<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Dharmapradipa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa) › 3.p8

# Dharmapradipa 3.p8

Dharmapradīpa 3.p8

- **Language:** Sanskrit

### [3.p8.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8.1)

ntareṇānuṣṭheyatithau nirṇītāyāṃ tadupapādanāyaitāvāpādyau vṛddhikṣayāvupanthasyete|yathā dānavratayoḥśāstrāntareṇa trimuhūrtavyāpinyāṃ tithau nirṇītāyāṃ karmakālavyāptyabhāvaśaṅkāmapanetuṃ 'sā tithiḥ sakalā jñeyā'ityavidyamānamapi sākalyatāmāpādyate,evamatrāpi'aparāhnadvayavyāpinī'ityanena baudhāyanavacanenajyotiśśāstraprasiddhamiṣṭatithyuttaratitheḥkṣayamupajīvyapūrvaviddhāyāmiṣṭatithau nirṇītāyāṃ kutapādikātsnrakālavyāpinyuttaravidveṣṭatithiḥ kuto na grāhyeti śaṅkāmapanetuṃ tithyādaviti vacanenottaraviddhāyāmiṣṭatithāvaparāhne kṣaya āpādyate|ato jyotiṣaśāstraprasiddheḥ smārtanirṇayasya vā na kopi viplavaḥ | yadā dinadvayepyaparāhnamaspṛṣṭvā'vaśiṣṭaṃ kañcitkālaṃ. vyāpnoti tadā pūrvaviddheṣṭatithimarhītavyā | “na dvayahavyāpinī cetsyānmṛtāhe tu yadā tithiḥ | pūrvaviddhaiva kartavyā trimuhūrtā bhavedyadi || ” iti mādhavīye manūkteḥ | “na tryahavyāpinī cetsyānmṛttāhasya tu yā tithiḥ | pūrvasyāṃ nirvapetpiṇḍamityāṅgirasabhāṣitam || ” iti tatraiva sumantūkteśca | nanvaparāhnasparśa ubhayatrāpi samānaḥ, prārambhakāle tu paredyuḥ kutapasya sadbhāvo viśiṣyate | tataḥ paraviddhaiva kuto na grāhyeti cet, guṇādhikyāditi brūmaḥ|paredyuḥ kutapavyāptireka eva guṇaḥ| paredyustu tithimūlatvamastamayavyāptiśceti guṇadvayam | mūlasya prāśastyaṃ nāradīyapurāṇe darśitam || “paitraṃ mūlaṃ titheḥ proktaṃ śāstrajñaiḥ kālakovidaiḥ | ” iti | śivarahasyasaurapurāṇayorapyevam | astamayavyāpteḥ prāśastyamāha manuḥ“yasyāmastaṃ raviyāti pitarastāmupāsate |

### [3.p8.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8.2)

sa pitṛbhyo yato datto hyaparāhnaḥ svayambhuvā ||” iti | etatprāśastyārthamevottaraviddhāṃ pratiṣedhati vyāsaḥ"ahno' stamayavelāyām”ityādinā mādhavīye | na cāparāhnavelāyāmavidyamānatayā karmakālavyāptirahitāyāstitheranupādeyatvamiti śaṅkanīyam, āpādyāyāstadvyatirekevidyamānatvāt | ata eva vaśiṣṭhaḥ“pitryestamayavelāyāṃ spṛṣṭā pūrṇā nigadyate|”-iti|| nāradīye'pyevam | udāhṛtāstamayasparśavākyena kālamātra vākyena ca pūrvedyuḥsāyaṃkālavyāptirvivakṣitā| paredyuraparāhnasparśa hīnasyapūrvadine sāyaṃ vyāpteravaśyaṃbhāvāt | anyathā ṣaṇmuhūrtakṣayaprasaṅgāt | etadabhipretya gobhilaḥ“sāyyāhnavyāpinī yā tu pārvaṇe sā udāhṛtā |” iti | īdṛśe viṣaye pūrvaviddhāyāḥ kartavyatā śivarahasyabrahmavaivartasauranāradīyapurāṇeṣu vyatirekamukhena darśitā | “darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam | pūrvaviddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||”-iti || nanvevamubhayatrā'parāhlasparśabhāve tathā'parāhvadvayavyāpinyāmuttaratithigatavṛddhikṣayābhyāṃ nirṇayostu titheruttarasāmye tu kiṃ tithimūlatvāstamayavyāptiguṇadvayavaśātpūrvaviddhā karttavyā kiṃ vā kutapasadbhāvavaśāduttaraviddhā | tatrāparāhnadvayasparśābhāvavipayryāyena pūrvaviddhāyāṃ prāptāyāṃ devasvāmivacanāduttaraviddheti niścayaḥ | vacanaṃ hi nyāyādvalīyaḥ | yadā tu dinadvayepyaparāhlaikadeśavyāpinī tadāpi vaiṣamyeṇa tathāvyāptau mahattvena nirṇetavyam | tadāha marīciḥ “hyaparāhlavyāpinī cetsyāt” ityādinā | mādhavīye sāmyenobhayatra vyāptiśca tattithigatairvṛddhikṣayasāmyaistridhā bhidyate |

### [3.p8.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8.3)

tathā hi pūrvedyuraparāhnasya dvitīyāṃ ghaṭikāmārabhya paredyuraparāhnasya caramaghaṭikāṃ vihāyāvaśiṣṭāsu pañcasu ghaṭikāsu yadā tithivarttate tadā pūrvāparāhlasya prathamaghaṭikāṃ dvitīyā'parāhlasya caramaghaṭikāṃ ca vihāyāvaśiṣṭāsu pañcasu ghaṭikāsu varttamānatvātsāmyenaikadeśavyāptirbhavati | tithiśca tadā ghaṭikācatuṣṭayena varddhate yadā pūrvāparāhlasya caramaghaṭikāyāmuttarāparāhlasya prathamaghaṭikāyāṃ varttate tadāpi sāmyenaikadeśavyāptirbhavati ghaṭikācatuṣṭayena tadā tithiḥ kṣīyate | yadā pūrvāparāhlasya carame ghaṭikātraye dvitīyāparāhlasya prathamaghaṭikātrayepi vartate tadāpi sāmyenaikadeśavyāptistadavasthā tithiratu na varddhate, nāpi kṣīyate, kintu samaiva | īdṛśe viṣaye kharvadarpavākyānnirṇayaḥ | yadā vighnavaśāddine sāṃvatsaraṃ śrāddhaṃ na kṛtaṃ tadā rātrāvapi kāryam| "mṛtāhaṃ samatikramya" ityādinā marīcinā tadatikrame doṣa uktaḥ | ārabdhaśrāddhaṃ vighnavaśādrātripātabhojanasamāptiparyantamityādyuttaradina ityantamuktaṃ prāgekoddiṣṭanirṇaye | itthaṃ pratipadāditithiṣu pārvaṇaśrāddhanirṇayo bodhyaḥ | athāmāyāṃ pārvaṇaśrāddhakālo nirṇīyate | tatrāparāhnasya tatkarmakālatvaṃ kutapasya prārambhakālatvamityetaddvayaṃ pratyābdikanirṇaye prapañcitam | tathā satyaparāhnasya mukhyakālatvātpūrvadyureva vā paredyureva vā'parāhnavyāpinyamā grahītavyā | tatrāparāhnavyāpinyāḥ pūrvatithergrāhyatvamāha hārītaḥ"yasyāṃ samāgataḥ somo mṛṇālamiva dṛśyate | aparāhne tu yā tasyāṃ piṇḍānāṃ karaṇaṃ dhruvam ||"-iti |

### [3.p8.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8.4)

yattu kārṣṇājininoktam"bhūtaviddhāṃmamāvāsyāṃ mohādajñānatopi vā | śrāddhe karmaṇi ye kuryusteṣāmāyuḥ prahīyate ||" iti | tadapyaparāhnavyāptyabhāvaviṣayaṃ draṣṭavyam| athaparāhnavyāpinyāmuttaratithergrāhyatāmāha hārītaḥ"aparāhnaḥ pitṛṇāṃ tu yā'parāhnānuyāyinī | sā grāhyā pitṛkārye tu na pūrvāstānuyāyinī ||" bṛhaspatirapi-

## Linked texts (2)

- [Hārītadharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.harita*fragments.7.4) — Sanskrit
- [Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.kalajyotisa.dharmapradipa.3.p8.1) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.dharmapradipa.3.p8) · Pramāṇa
