Danasagara 5
Dānasāgara 5
- Language
- Sanskrit
5.1
)
atha pātrapraśaṃsā
pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayaiva ca
alpaṃ vā bahu vā pretya dānasyāvāpyate phalam
5.2
vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamāgate
krīḍantyoṣadhayaḥ sarvā yāsyāmaḥ paramāṃ gatim
5.3
oṃkārapūrvikāstisraḥ sāvitrīṃ yaśca vindati
caritabrahmacaryyaśca sa vai śrotriya ucyate
5.4
vedendhanasamiddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu
santārayati dātāraṃ mahataḥ kilbiṣādapi
5.5
yat siddhaṃ² vedavidbhuṅkte ṣaṭkarmanirataḥ śuciḥ
dātuḥ phalamasaṃkhyeyaṃ janma janma tadakṣayam
5.6
(Cf. vyāsa 4|55)
śīlaṃ saṃvasatā jñeyaṃ śaucaṃ saddvyavahārataḥ³
prajñā saṃkathayā⁴ jñeyā tribhiḥ pātraṃ parīkṣyate
5.7
brahmarāyatā devapitṛbhaktatā samatā saumyatā aparopatāpitā anasūyatā mṛdutā apāruṣyaṃ
maitratā priyavāditā¹ kṛtajñatā śaraṇyatā praśāntiśceti trayodaśavidhaṃ śīlam
5.200
yājñavalkyaḥ ( 1
5.8
)—
na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā
yatra vṛtte² ime cobhe taddhi pātraṃ prakīrttitam
5.6-2
yamaḥ—
vidyāyukto dharmaśīlaḥ praśāntaḥ
kṣānto dāntaḥ³ satyavādī kṛtajñaḥ
vṛttiglāno gohito gośaraṇyo⁴
dātā yajvā brāhmaṇaḥ pātramāhuḥ
5.10
ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno⁷ jātavedasam
svadāranirato dāntaḥ⁸ sa vai brāhmaṇa⁹ ucyate
5.11
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā
asambhinnāryamaryādaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate
5.12
vedā¹⁰ vedāṅgāni dharmo'dhyātmaṃ vijñānaṃ sthitiśceti ṣaḍ vidhaṃ śrutamiti
5.13
āśiṣo'nvarthapūjāyāṃ¹¹ prasaṅgaṃ na karoti yaḥ
nivṛtto lobhamohābhyāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
5.15
[prasaṅgo nirvāhayuktasyāpi punaḥ punaḥ pratigrahānuṣṭhānam
satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ dayā ghṛṇā
dṛśyate yatra loke'smiṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||14||]¹²
tapo dharmo dayā dānaṃ satya jñānaṃ śrutirghṛṇā
vidyāvinayamāstikyametad brāhmaṇalakṣaṇam
5.16
satya bhūtahitaṃ proktaṃ manaso damanaṃ damaḥ
tapaḥ svadharmavṛttitvaṃ² śaucaṃ saṅkaravarjitam
5.17
santoṣo viṣayatyāgo hīrakāryanivartanam
kṣamā dvandvasahiṣṇutvamārjavaṃ samacittatā
5.18
jñānaṃ tattvārtha sambodhaḥ śamaścittaprasannatā
dayā sarvasukhaiṣitvaṃ⁴ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ
5.16-2
iti
indriyadoṣopannivṛttirvinayaḥ
5.20
iti
vidyāvantaśca ye viprāḥ suvratāśca⁵ tapasvinaḥ
satyasaṃyamasaṃyuktā dhyānavṛttā jitendriyāḥ
punanti darśanaṃ prāptāḥ⁶ kiṃ punaḥ saṅgatiṃ gatāḥ
teṣāṃ dattvā ca bhuktvā ca prāpnuyuḥ⁷ paramāṃ gatim
5.21
ye kṣāntadāntāḥ śrutapūrṇakarṇā
jitendriyāḥ prāṇivadhe nivṛttāḥ
pratigrahe saṅkucitāprahastāste brāhmaṇāstārayitu samarthāḥ
5.22
kiñcid vedamayaṃ pātraṃ kiñcit pātraṃ tapomayam
pātrāṇāmapi tat pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare
5.32
( =vyāsa 4
5.32-2
)
dānavyāsaḥ (Cf. 4
5.23
)kiñcid vedamayaṃ pātraṃ kiñcit pātraṃ taponayam
asaṅkīrṇantu yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati
5.24
mahābhāratesāṅgāṃstu caturo vedān yo'dhīte vai dvijarṣabhaḥ
ṣaḍbhyo nivṛttaḥ karmabhyastaṃ pātramṛṣayo viduḥ
5.36
(anu-22
5.25
)
yathā hi svakṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ
evaṃ dattvā śrutavati phalaṃ dātā samaśnute
5.26
devalaḥ -
mātraśca brāhmaṇaścaiva śrotriyaśca tataḥ param
anūcānastathā bhrūṇa ṛṣikalpa ṛṣisuniḥ
5.27
ityete'ṣṭau samuddiṣṭā brāhmaṇā prathamaṃ śrutau
teṣāṃ paraḥ paraḥ śreyo vidyāvṛttaviśeṣataḥ
5.28
brāhmaṇānāṃ kule jāto jātimātro yadā bhavet
anupetaḥ kriyāhīno mātra ityabhidhīyate
5.26-2
ekoddeśamatikramya vedasyācāravānṛjuḥ
sa brāhmaṇa iti prokto nirvṛttaḥ satyavāg ghṛṇī
5.30
ekāñca śākhāṃ sakalāṃ ṣaḍbhiraṅgairadhītya ca
ṣaṭkarmanirato vipraḥ śrotriyo nāma dharmavit
5.31
vedavedāṅgatattvajñaḥ śuddhātmā pāpavarjitaḥ
śeṣaṃ śrotriyavat prāptaḥ so'nūcāna iti smṛtaḥ
5.32-3
anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyayantritaḥ
bhrūṇa ityucyate śiṣṭaiḥ śeṣabhojī jitendriyaḥ
5.33
vaidikaṃ laukikañcaiva sarvaṃ jñānamavāpya yaḥ
āśramastho vaśī nityamṛṣikalpa iti smṛtaḥ
5.34
ūrddharetāstapasyugro² niyatāśī na saṃśayī
śāpānugrahayoḥ śaktaḥ satyasandho bhavedṛṣiḥ
5.35
nirvṛtaḥ³ sarvatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ
dhyānastho⁴ niṣkriyo dāntastulyamṛtkāñcano muniḥ
5.36-2
evamanvayavidyābhyāṃ vṛttena ca samucchritāḥ⁵
triśukrā nāma viprendrāḥ pūjyante savanādiṣu⁶
5.37
pratigrahamasadgadyo'pi kṛtvā vipro yathāvidhi
nistārayati dātāramātmānañca svatejasā⁷
5.38
sāntānikaṃ yakṣyamāṇamadhvagaṃ sarvavedasam
gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthyupatāpinau
5.36-3
naivaitān snātakān vidyād brāhmaṇān dharmabhikṣukān
niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ
5.40
etebhyo hi dvijāgrebhyo deyamannaṃ sadakṣiṇam
itarebhyo bahirvedi kṛtānnantu vidhīyate
5.41
bṛhaspatiḥ—
sarvata guṇavaddānaṃ śvapākādiṣvapi smṛtam
deśakālavidhānena pātre dattaṃ viśeṣataḥ
5.42
tathā—
śūdre samaguṇaṃ dānaṃ vaiśye tu dviguṇaṃ smṛtam
kṣatriye triguṇaṃ prāhuḥ ṣaḍguṇaṃ brāhmaṇe smṛtam
5.43
śrotriye caiva sāhastramācārye dviguṇaṃ tataḥ
ātmajñe 'navasāhasramanantaṃ tvagnihotriṇi
5.44
tathā ca yamaḥ—
śūdre samaguṇaṃ dānaṃ vaiśye triguṇamucyate
ṣaḍguṇaṃ kṣatriye prāhurvipre daśaguṇaṃ punaḥ
5.85
manuḥ ( 7
5.45
)—
samamabrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve
sahasraguṇamācārye anantaṃ vedapārage
5.41-2
(= vyāsa 4|40=datta 3|26)
abrāhmaṇalakṣaṇe dānavyāsaḥ ( 4
5.46
)—
brahmabījāt samutpanno mantrasaṃskāravarjitaḥ
jātimātropajīvī ca bhavedabrāhmaṇastu saḥ
5.47
brāhmaṇabruvalakṣaṇe'pi dānavyāsaḥ (4|42)—
garbhādhānādibhiryuktastathopanayanena ca
na karmakṛnna cādhīte sa bhavedbrāhmaṇabruvaḥ
5.48
viṣṇudharmottare (3|300|3-4) :amanuṣye samaṃ dānaṃ goṣu jñeyaṃ mahāphalam
dviguṇaṃ taddevoktaṃ tathā vai varṇasaṅkare
5.46-2
śūdre caturguṇaṃ proktaṃ vaiśye1 cāṣṭaguṇaṃ bhavet
kṣatriye ṣoḍaśaguṇaṃ brahmabandhau tadeva tu
5.51
dvātriṃśaddmaṃ śrutaṃ3 dānaṃ vedādhyayanatatpare
śataghnantu vinirdiṣṭaṃ prādhīte lakṣasammitam
5.52
(=vi. dha.3|300|5)
anantañca tadevoktaṃ brāhmaṇe vedapārage
5.53
(=vi. dha. 3|300|6ka)
yājñavalkyaḥ (1|166)sarvasya prabhavo viprāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ
tebhyaḥ kriyāparā śreṣṭhāstebhyo'pyadhyātmavittamāḥ
5.54
vaśiṣṭhaḥya na santaṃ na cāsantaṃ nāśarutaṃ na bahuśrutam
na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścita sa brāhmaṇaḥ
5.55
etena tattvajño'bhihitaḥ
kūrmapurāṇe (2|26|56) :—
1svargaprabhṛtikāmena tathā pāpopaśāntaye
2mumukṣuṇā ca dātavyaṃ 3brāhmaṇebhyastvanvaham
5.56
śātātapaḥ—
sannikṛṣṭamadhīyānaṃ vyatikrāmeta yo dvijam
bhojane caiva dāne ca sa hanyāsaptamaṃ4 kulam
5.57
( Cf. vyāsa 4|36)
yastvāsannamatikramya brāhmaṇaṃ patitādṛte
dūrasthaṃ bhojayenmūḍho guṇāḍhyaṃ narakaṃ vrajet
5.58
tasmānnātikramet prājño brāhmaṇān prātiveśikān
sambandhinastathā sarvān dauhitraṃ viṭpatiṃ tathā
5.56-2
bhāgineyaṃ viśeṣeṇa tathā bandhūn gṛhādhipaḥ5
nātikrāmennarastvetān6 susūrkhānapi gopate
atikramya mahāraudraṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
5.60
mahābhārate (anu—23|51, 57, 54, 58)—
tadbhaktāstadmanā rājaṃstadgṛhāstadapāśrayāḥ
arthinaśca bhavantyarthe7 teṣu dattaṃ mahāphalam
5.61
kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ praviṣṇubhiḥ
spṛhayanti subhaktānāṃ8 teṣu dattaṃ mahāphalam
5.62
hatasvā hatadārāśca ye viprā deśasaṃplave¹
²arthārthamabhigacchanti tebhyo dattaṃ³ mahāphalam
5.63
tapasvinastaponiṣṭhā⁴stathā bhaikṣyacarāśca ye
arthinaḥ kiñcidicchanti teṣāṃ dattaṃ mahāphalam
5.64
viṣṇudharmottare-(3|300|18kha-10ka, 30kha-31kha)
ātmanastu bhavet pātraṃ nānyasya tu purohitaḥ
purohite tu khaṃ dattaṃ⁵ dānamakṣayamucyate
5.65
yājake ṛtvije caiva guṟāvapi ca mānavaiḥ⁶
varṇāpekṣā na kartavyā mātaraṃ pitaraṃ prati
5.66
mātṛṣvasāṃ svasārañcaiva tathaiva ca pitṛṣvasām
mātāmahīṃ bhāgineyaṃ mātulañca⁷ tathaiva ca
5.67
dauhitraṃ viṭpatiñcaiva teṣu dattamathākṣayam
śrībhraṣṭe ca tathā dattaṃ tadapyakṣayamucyate
5.68
dīnāndhakṛpaṇānāthavāgvihīneṣu yattathā
vikleṣu tathānyeṣu jar̤avāmanapaṅguṣu
rogārteṣu ca yaddattaṃ tat syādvahuphalaṃ dhanam
5.66-2
śātātapaḥ—
darbhāḥ kṛṣṇājinaṃ mantā⁸ brāhmaṇā haviragnayaḥ
ayātayāmānyetāni niyojyāni punaḥ punaḥ
5.70
(Cf. likhita 40)
yājñavalkyaḥ (1|201)—
gobhūmitilahiraṇyādi pātre dātavyamarcitam
nāpātre viduṣā [deyamātmanaḥ śriyamicchatā]⁹
Linked texts (21)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Yājñavalkyasmṛti — Yājñavalkya, Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Caturvargacintāmaṇi — Hemādri, Sanskrit
- Dānavivekoddyota — Madanasīṅhadeva, Sanskrit
- Dānakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit
- Vaidyanāthīya — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Vaikhānasasmārtasūtra (तिरुमलतिरुपतिदेवस्थानम्, 1997) — Sanskrit
- Smṛtiratnākara — Viṣṇubhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛtiratnākara — Veṅkaṭanātha, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Saṃskārasāra — Dalapatirāja, Sanskrit
- Ekādaśītattva — Raghunandana, Sanskrit
- Dānacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1658, Sanskrit