Abdadidhiti 2.p10
Abdadīdhiti 2.p10
- Language
- Sanskrit
2.p10.1
ti vṛttikṛnmate | utsarjanaprakaraṇasthadevatāgrahaṇena aṅgyādīnāṃ sāvitryādibhiḥ saha tenoktatvāt | jayantamate sāvitryādīnāṃ na pradhānadevatātvena saṃkalpaḥ | tatra ājyaśeṣātsviṣṭakṛtenāvadyati sāvitryādīnāmaṅgatatvāditi tadukteḥ | śeṣeṇa sviṣṭakṛtamidhmasaṃhanena rudraṃ yajñopavītena paramātmānaṃ ayāsamanirityādi | tato viśeṣaḥ kārikāyāṃ-ājyasaṃskāraparyantamupalepādi pūrvavat | ājyena dadhisaktūnāṃ triḥparyagnikaraṇaṃ bhavet | utputamātramājyaṃ cetteṣāṃ triḥprokṣaṇaṃ bhavet | idhmābhighāraṇaṃ tasmādājyasyodvāsanādikam | anvārabdho'dhunā śiṣyaiḥ svayameva na santi cet | prakurvītājyabhāgāntamidhmādhānādi pūrvavat | ihājyabhāgau nityau stastathaivotsarjanepi tau | hutvājyaṃ navabhirmantraiḥ sāvitryādyairataḥparam | hutvāvadānadharmeṇa tānsaktūndadhisaṃyutān | hutvā'gnimīḷa ityādyairmantrairviṃśatibhiḥ kramāt | śākalānāṃ samānīva itycāntyāhutirbhavet | bāṣkalānāṃ tu tacchaṃyorityṛcāntyāhutirbhavet | ṛgvedaḥ pañcaśākhābhedaḥ | āśvalāyanī sāṃkhyāyanī śākalā bāṣkalā māṇḍūkāśceti | teṣāṃ madhye śākalānāṃ bāṣkalānāṃ cedamevāśvalāyanasūtre karmānuṣṭhānārthamupakarotīti pradarśitamaneneti | ājyāhutyante caturavattyapi ācāryaḥ pañcāvattinaṃ śiṣyamāmantrya viṃśatikṛtvaḥ pañcāvattaṃ kuryāt | pratihomamadhyayanakālaprasiddharṣyādismaraṇaṃ ca kuryāt | ājyāhutīrjuhuyāt | sāvitryaisvāhā 1 brahmaṇeśvān 2 śraddhāyai0 3 medhāyai0 4 prajñāyai0 5 dhāraṇāyai0 6 sadasaspataye0 7 anumataye0 8 chandobhyaṛṣibhyaḥ0 9| tato'vadānadharmeṇa saktvavadāya |
2.p10.2
agnimīḷe madhucchandāagnirgāryatrī upākarmapradhānadadhisaktuhome viniyogaḥ | agni0 tamaṃsvāhā agnaya idaṃ na mama | evamagnidaivatyeṣu sarvatra tyāgaḥ | sarvatra tyāgamācārya eva kuryāt | prāksaṃsthānyudaksaṃsthāni vāvattāni juhuyāditi jayantaḥ | kuṣumbhakastadagastyoptṛṇasūryā anuṣṭup | aptṛṇasūryebhya idaṃ0 | tvamagne gṛtsamado'gnirjagatī | agnaya idaṃ0 | āvadangṛtsamadaḥ śakunto jagatī | śakuntāyedaṃ0 | somasyamāgāthinoviśvāmitro'gnitriṣṭup | agnaya idaṃ0 | gṛṇānājamadagnirmitrāvaruṇau gāyatrī | mitrāvaruṇābhyāmidaṃ0 | tvāṃhāgne nataḥ param | navayajñopavītāni dadyādvai dhārayettataḥ | iti kārṣṇājinivacanācca pitṛbhya ityasyāpi dattvetyanenānvayaḥ | homadhāraṇe ca yajñopavītamiti mantreṇa | brahmacārī ca nūtanamekhalādi dhārayet | mauñjīṃ yajñopavītaṃ ca navaṃ daṇḍaṃ ca dhārayet | ajinaṃ kaṭisūtraṃ ca navavastraṃ tathaiva ca | iti kālādarśodāhṛtavacanāt | eṣāṃ dhāraṇe kramo mantraḥ prakāraścopanayanavadbodhyaḥ | tataḥ kartavyaṃ kārikāyāṃ-paścādagnestu darbheṣu prāgagreṣūpaviśya ca | āsicyāpaḥ śarāvādau darbhāṃstatra nidhāya ca | prāgagradarbhagarbhāṃste kuryurbrahmāñjalīnatha | savyāhṛtiṃ vadantyuccaiḥ sāvitrīṃ brahmayajñavat | trirabhyasetpuroṅkāraṃ vyāhṛtīṃścātra karmaṇi | agnimīḷe idaṃ sūktamanuvākaṃ yathāvidhi | prārabherantṛcaṃ vāpi tvadhyāpyānyānvacayedguruḥ | prāyaścittādisakalaṃ homaśeṣaṃ samāpayet | iti | śaunako'pi-tato'gneḥ paścime deśe prāṅkūlakuśasaṃstṛte | kṛtvā brahmāñjaliṃ pūrvamāsīnaḥ prāṅmukho guruḥ | japitvā sakṛdoṃpūrvāḥ samastā vyāhṛtīrguruḥ |
2.p10.3
praṇavādyāṃ ca sāvitrīṃ sakṛduccārayettataḥ | paścādvedādimārabhya adhyāyaṃ sūktameva vā | tṛcaṃ vādhītya tatsarvaṃ śiṣyānadhyāpayettataḥ | ityupākarmaprayogaḥ | athotsarjanakālaḥ | tatrāśvalāyanaḥ |-madhyamāṣṭakāyāmetābhyo devatābhyo'nnena hutvā'pobhyavayanti etā eva devatāstarpayantyācāryānṛṣīnpitṝṃścaitadutsarjanam | iti | vyākhyātaṃ caitadvṛttikāreṇa | madhyamāṣṭakāgrahaṇaṃ ṣaṇmāsāntalakṣaṇārtham | tena tasyāḥ samīpe mādhyāṃ paurṇamāsyāmityartha iti | baudhāyanastu pauṣyāmapyutsarjanamāha | śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ vopākṛtya taiṣyāṃ māghyāṃ votsṛjediti | atra kātīyasūtram-ardhaṣaṣṭhānmāsānadhītyotsṛjeyurardhasaptamānveti | tathā pauṣasya rohiṇyāṃ madhyamāyāṃ vāṣṭakāyāmadhyāyānutsṛjeyuriti | tatra hariharaḥ pauṣe utsarjanakartavyatāmabhidhāyāha tatastrirātrānantaraṃ śuklapakṣeṣu chandāṃsyadhīyīrankṛṣṇapakṣeṣvaṅgāni | tataḥ punarardhaṣaṣṭhānardhasaptamānvā māsānadhītya evamevotsargaṃ vidhāya trirātramekarātraṃ vāvasthāya yatheṣṭaṃ vipratiṣṭheran | tataḥ punarupākṛtyādhyayanaṃ yāvadutsargamiti | anenotsargadvayaṃ kātīyānāṃ kartavyamiti pratīyate | idameva spaṣṭīkṛtaṃ gaṅgādhareṇa madhyamāṣṭakāyāṃ rohiṇyāṃ vā mantrabrāhmaṇayorutsargaḥ pauṣasya rohiṇyāmiti sūtreṇa kartavyaḥ | tadūrdhvaṃ śuklapakṣeṣu mantrabrāhmaṇayoradhyayanaṃ kṛṣṇapakṣeṣvaṅgānāṃ yāvadāṣāḍhakṛṣṇadaśamī śrāvaṇakṛṣṇadaśamī vāgacchati tatrotsargaḥ ardhaṣaṇmāsāniti sūtreṇa vihitaḥ kārya iti | itthamupanyasya matāntaramapyudājahāra | apare tu ekasyaivotsargasya kālacatuṣṭayaṃ manyante notsargadvayamiti |
2.p10.4
dvitīyamatameva cānusṛtaṃ reṇukārikāyāṃ-pauṣamāsasya rohiṇyāṃ kṛṣṇāṣṭamyāmathāpi vā | māghasyādyatithau tatra pūrvāhne phālgunasya vā | utsargaṃ vidhivatkuryājjalānte chandasāṃ bahiḥ | iti | atra dvitīyamatameva sūtrasvarasānusārīti pratīyate | pariśiṣṭe kātyāyanaḥ-upākṛtyodagayane tato'dhīyīta dharmavit | utsargaścaika evaiṣāṃ taiṣyāṃ prauṣṭhapadepi vā | iti | idaṃ ca sāmagaviṣayam | teṣāṃ hi grāmādhyeyasāmādhyayanāṅgamekamupākarma siṃhārke haste vihitam | araṇyādhyeyasāmādhyayanāṅgamaparamupākarma makarārke haste vihitam | tathaivotsarjanadvayaprasaktau utsargaścaika eva eṣāmityucyate | prauṣṭhapadagrahaṇaṃ ca siṃhārkaparam | siṃhe ravau tu puṣyārke ityuktagārgyavacanāt | evamutsarjanottaramadhyayanavyavasthoktā kārikāyām-ata ārabhya ṣaṇmāsānṣaḍaṅgāni tvadhīyate | śukle vedamadhīyīta kṛṣṇe'ṅgānīti kecana | iti | āpastambadharmapraśne śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya māsaṃ pradoṣe nādhīyīta taiṣyāṃ paurṇamāsyāṃ rohiṇyāṃ vā viramet ardhapañcamāṃścaturo māsānityeka iti | atrojvalāyāṃ pradoṣe grahaṇādhyayanaṃ dhāraṇādhyayanaṃ ca na kuryāt pradoṣagrahaṇādrātrāvapyūrdhvaṃ na doṣa iti vyākhyāya viramedityante'nayoḥ pakṣayoḥ pañcamāsānadhīyītetyuktvā śiṣṭasūtravyākhyāvasare'sminpakṣe prauṣṭhapadyāmupākaraṇaṃ śākhāntaradarśanāt | utsarjanasyāpratikarṣa ityuktam | asminpakṣe pauṣyanantarāmāyāmutsarjanamiti kecit | śākhāntarasaṃvādena tadanantarāṣṭamyāṃ tūcitam | kiṃcidūnatvepi pañcasaṃkhyāvatsārdhacatuḥsaṃkhyāyā api saṃbhavāt | mandamatibhistūpākarmadina eva |
2.p10.5
tataḥ pūrvamutsarjanaṃ kāryaṃ-puṣye-
Linked texts (5)
- Smṛtikaustubha — Anantadeva 1638, Sanskrit
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Śaunakakārikā — Śaunaka 1566, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit