Jayasimhakalpadruma 13.p4
Jayasīṃhakalpadruma 13.p4
- Language
- Sanskrit
13.p4.1
hastena vā |” iti auṣadhīnāṃ prādurbhāve aṅkurodaye iti yāvat | śravaṇasaṃbandhiśrāvaṇe śrāvaṇasaṃbandhinyāṃ hastayuktapañcamyāṃ kevalaṃ pañcamyāṃ haste vā kartavyamiti vyākhyātāraḥ | yajurvedaviṣaye pāraskaraḥ- “athāto'dhyāyopākarma śravaṇena śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ śrāvaṇasya pañcamyāṃ hastena vā |” iti | baudhāyanaḥ- “śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ vopākṛtya chandāṃsyadhīyīta” iti | evamanyānyapi yajurvedikānī gṛhyasūtrāṇyudāhāryāṇi | chandogaviṣaye gārgyaḥ-‘ siṃhe ravau tu puṣyarkṣe pūrvāhṇe vicaredvahiḥ | chandogā militāḥ kuryutsargaṃ sarvachandasām | śuklapakṣe tu hastena upākarma parāhnikam |’ iti | atharvavedināṃ tūpākarmakāla uktaḥ kauśikagṛhye- “atharvavedasyādhyayanavidhiṃ vakṣyāmaḥ | śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vopākṛtyārdhapañcamāsānadhīyīran | ardhamāsaṃ vopākṛtya kṣeperan | tryahamutsṛjya ārambhaḥ śrāvaṇyāmuktaḥ pauṣyāmutsargaḥ” iti| gobhilaḥ-‘parvaṇyodāyika kuryuḥ śrāvaṇaṃ taittirīyakāḥ | bahvacāḥ śravaṇarkṣe tu hastarkṣe sāmavedinaḥ |’ iti | manuḥ‘śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā upākṛtya yathāvidhi | yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsānvipro'rdhapañcamān |’ iti | ardhena nyūnaḥ pañcamo yeṣāṃ te'rdhapañcamāḥ | śākapārthivāditvāduttarapadalopī samāsaḥ | sārdhāṃścaturo māsānityarthaḥ | bṛhatpracetāḥ- ‘ bhavedupākṛtiḥ paurṇamāsyāṃ pūrvāhna eva tu | brāhmaṇānbhojayettatra pitṛnuddiśya devatāḥ |’ iti| yājñavalkyaḥ‘adhyāyānāmupākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena vā | hastenauṣadhibhāve vā pañcamyāṃ śrāvaṇasya tu |’ iti | auṣadhīnāṃ prādurbhāve śrāvaṇasyeti ca sarvatra saṃbadhyate |
13.p4.2
hastena yuktāyāṃ pañcamẏāmiti smṛticandrikāyām | dināntare'pi hastena yukta iti hemādriḥ | evameva smṛtyarthasāre'pi | atraivaṃ vyavasthā | bahvacairauṣadhīprādurbhāve sati śuklapratipadādiśrāvaṇamāsasya śravaṇanakṣatre vaidikakarmatvāt pūrvāhne upākarma kartavyam | yajurvedibhistu śrāvaṇyāṃ pūrvāhne kartavyam | chandogaistu siṃhasthe sūrye hastanakṣatre aparāhne kartavyam | eṣāṃ grahasaṃkrāntiduṣṭatve bahvacaiḥ hastayuktāyāṃ śrāvaṇaśuklapañcamyāṃ kevalapañcamyāṃ vā hastayukte śrāvaṇaśuklatithyantare vā kāryam| yajurvedibhirbhādrapadyāṃ yeṣāṃ gṛho āṣāḍhayuktā tairāṣāḍhyāṃ kāryam | vājasaneyibhistu pañcamyām | taduktaṃ smṛtyantare- ‘upākarma prakurvanti kramātsāmargyajurvidaḥ | grahasaṃkrāntyaduṣṭeṣu hastaśravaṇaparvasu |’ tathā-‘saṃkrāntau grahaṇe caiva sūtake mṛtake tathā | gaṇasnānaṃ na kurvīta nāradasya vaco yathā | atha ceddoṣasaṃyukte parvaṇi syādupākramaḥ | duḥkhaśokāmayagrastā rāṣṭre tasmindvijātayaḥ |’ tathā‘yadi syācchrāvaṇaṃ parva grahasaṃkrāntidūṣitam | syādupākaraṇaṃ śuklapañcamyāṃ śravaṇasya tu |’ smṛtimahārṇave-'saṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi yadi parvaṇi jāyate | tanmāse hastayuktāyāṃ pañcamyāṃ vā tadiṣyate |' iti | tathā tatraiva-'saṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi paurṇamāsyāṃ yadā bhavet | upākṛtistu pañcamyāṃ kāryā vājasaneyibhiḥ |' iti | atra pañcamī tanmāsagataiva gṛhyate nānyamāsagatā aprakṛtatvāt | vājasaneyigrahaṇaṃ yeṣāṃ gṛhye pañcamyuktā teṣāmupalakṣaṇam |
13.p4.3
yeṣāṃ gṛhyasūtre pañcamī noktā teṣāmauṣadhīprādurbhāva iva śravaṇagatakālasya grahādiduṣṭatve'pi bhādrapada evocitaśravaṇādikāleṣūpākarmocitam | etadvārṣikamityācakṣata ityādivākyānāmauṣadhyaprādurbhāva iva saṃkrāntidoṣo'pi bhādrapadaprāpakatāyāstulyatvāt | baudhāyanīyānāṃ tu śrāvaṇyāḥ paurṇamāsyā grahādiduṣṭatve āṣāḍhyāṃ tadanuṣṭhānamucitam | 'śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ copākṛtya chandāṃsyadhīyīta|'iti baudhāyanavacanāt grahasaṃkrāntiyogaśca upākarmasambandhinyahorātre bhāvyārdharātrātpūrvaṃ nakṣatraparvaṇorvidyamāna eva dūṣako nānyathā tathā atītādardharātrātparato vidyamāno dūṣako na tatpūrvaḥ | nāpyupākarmāṅgabhūtatithinakṣatrayoḥ pūrvottarakālīne tithyantare nakṣatrāntare vā vidyamānaḥ | 'ardharātrādadhastāccetsaṃkrāntirgrahaṇaṃ tathā | upākarma na kurvīta parataścenna doṣakṛt |' iti madanaratnadhṛtagārgyavacanāt | 'yadyardharātrādarvāktu grahasaṃkrāntireva tu | nopākarma tadā kuryācchāvaṇyāṃ śravaṇe'pi ca|' iti śāstrāntarācca | 'bahvṛcāḥ śrāvaṇe kuryurgrahasaṃkrāntivarjite' ityādau śrāvaṇādisāmānādhikaraṇyena grahaṇādiparyudāsaśravaṇācca | yāni tu-' trayodaśyādito varjya dinānāṃ navakaṃ dhruvam | māṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe candrasūryayoḥ | ' tathā ' dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ | ekādaśyādikaḥ sauraścaturthyantaḥ prakīrtitaḥ | khaṇḍagrahe tayoḥ prokta ubhayatra dinatrayam |' ityādīni paurṇamāsīvyatiriktadināmapi doṣatvapratipādakāni vacanāni tānyupākarmādivyatiriktakarmaviṣayāṇi | 'nitye naimittike japye homayajñakriyāsu ca |
13.p4.4
upākarmāṇi cotsarge grahavedho na vidyate|' iti vākyena upākarmaṇi vedhadoṣābhāvasyoktatvāt | parvaṇi grahaṇe sati pūrvaṃ trirātrādivedhābhāvaṃ vaktumidam | tena parvaṇi grahaṇe'pi caturdaśyāṃ śravaṇe kāryamiti hemādriḥ | yadāpi gauṇakāle'pi auṣadhiprādurbhāvābhāvaḥ grahasaṃkrāntiyogo vā nimittāntareṇa kenacidatipattirvā bhavati tadā varṣartumadhye yadā kadācitkāryam, na tu śrāvaṇasaṃbandhaniyamaḥ | taduktaṃ śaunakena-tadvārṣikamityācakṣate iti | varṣāsu bhavaṃ vārṣikamityarthaḥ | ata eva bahvṛcakārikāyām-' avṛṣṭyāauṣadhayastasminmāse tu na bhavanti cet | tadā bhādrapade māsi śravaṇena tadiṣyate |' iti | gobhilaḥ-prauṣṭhapadīṃ hastenopakaraṇamiti | prauṣṭhapadīṃ prāpyeti śeṣaḥ | vasiṣṭho'pi-' sthite ravau upākarma kartavyaṃ siṃhayuktake |' iti vacanaṃ tannarmadottarabhāgaviṣayam | ' narmadottarabhāge tu kartavyaṃ siṃhayuktake |' karkaṭe saṃsthite bhānāvupākuryāttu dakṣiṇe |' iti vacanāt | kathaṃ tarhi narmadottarabhāgagatānāṃ śiṣṭānāṃ karkasthe ravāvupākarmānuṣṭhānam | atra kecit-asya vacanasya sāmagaviṣayatvāttadvyatiriktānāṃ karkasthe'pi sūrye na doṣa ityāhuḥ | anye tu sāmagaviṣayatvasyāyuktatvādetasya vacanasya prācyagrantheṣu dākṣiṇātyaprācīnanibandheṣu cādṛṣṭatvādanākaratvamāhuḥ | etacca śukrāstādāvapi kāryam | 'upākarmotsarjanaṃ ca pavitradamanārpaṇam |' iti damanārope likhitavacanāt | 'yajñopavītaṃ kartavyaṃ śrāvaṇe guruśukrayoḥ | mauḍhye'pi vārdhake bālye nityavatkarma noditam |' iti smṛtisārasamuccayācca | prathamārambhastu na bhavati |
13.p4.5
'gurubhārgavayormauḍhye bālye vā vārdhake'pi vā | tathādhimāsasaṃsarpamalamāsādiṣu dvijāḥ | prathamopākṛtirnasyātkṛtakarmavināśakṛt |'iti saṃgrahavacanāt | atrādiśabdena siṃhasthagurvādiyahaṇam | dvitīyādiprayogo'pi | 'adhimāse tu na kāryaḥ | upākarma tathotsargaḥprasavāhyotsavāṣṭakāḥ | māsavṛddhau pare kāryā varjayitvā tu paitṛkam |' iti jyotiḥparāśarokteḥ | ' utkarṣaḥ kālavṛddhau syādādupākarmādikarmaṇi | abhiṣekādivṛddhīnāṃ na tūtkarṣo yugādiṣu |' iti kātyāyanokteśca | yattu- 'daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu | upākarmaṇi cotsarge hyetadiṣṭaṃ vṛṣāditaḥ |' iti ṛṣyaśṛṅgavacanaṃ tatsāmagaviṣayam | teṣāṃ siṃhārkopajīvanena vihitasyopākarmaṇo'grimamāse saṃbhavāt | etāni hastaśravaṇaparvāṇi dinadvaye'pi karmakālavyāptāvavyāptau caudayikāni grāhyāṇi | taduktaṃ gṛhyapariśiṣṭe-' dhaniṣṭhāpratipadyuktaṃ tvāṣṭrarkṣasamanvitam | śrāvaṇaṃ karma kurvīrannṛgyajuḥ sāmapāṭhakāḥ |' iti | vyāsaḥ- 'śravaṇena tu yatkarma uttarāṣāḍhasaṃgatam | saṃvatsarakṛto'dhyāyastatkṣaṇādeva naśyati | dhaniṣṭhāsaṃyutaṃ kuryācchrāvaṇaṃ karma yadbhavet | tatkarma saphalaṃ vidyādupākaraṇasaṃjñitam |' nigamaḥ- 'grahayogo guruṃ hanti saṃkrāntiḥ śiṣyaghātinī | tayorhantyuttarāṣāḍhā upākarmaṇi vaiṣṇavaiḥ | dhaniṣṭhāmiśrite kāryamupākaraṇasaṃjñitam |' kālikāpurāṇe-'caturdaśyāṃ samutpannāvasurau madhukaiṭabhau | vedānsvīkurvataḥ padmayonestau jahatuḥ śrutīḥ | hatvā tāvasurau devaḥ pātālatalavāsinau | āhṛtya tāḥ śrutīstasmai dadau lokaguruḥ svayam | abhūllavdhaśrutirbrahmā parvaṇyodayike punaḥ |
13.p4.6
ato bhūtayute tasminnopākaraṇamiṣyate | āsuraṃ varjayetkālaṃ vedāharaṇaśaṅkayā |' iti | audayikāni ca parvādīni prātassaṅgavātmakaṣaṇmuhūrtavyāpīni grāhyāṇi | 'śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā pratipatṣaṇmuhūrtakaiḥ | viddhā syācchandasāṃ tatropākarmotsarjanaṃ bhavet|' iti nigamavacanāt | parvagrahaṇaṃ hastaśravaṇayorapyupalakṣaṇam | ata eva pṛthvīcandrodaye— śrāvaṇī paurṇamāsī tu saṃgavātparato yadi| tatraivaudayikī grāhyā nānyadaudayikī bhavet|' iti gārgyavacanaṃ likhitvā 'udaye saṃgavasparśe śrutau parvāṇi cārkabhe | kuryurnabhasyupākarma ṛgjuḥsāmagāḥ kramāt |' iti vacanāntaramapi likhitam | smṛtikaustubhe tu pṛthvīcandrodayodāhṛtavacane saṃgavasparśa iti sparśagrahaṇātsaṅgavaikadeśavyāptiḥ pratīyate | nigamavākye tu ṣaṇmuhūrtaka iti pūrṇabhāgadvayavyāptiḥ tadadhikavyāptirapi gārgyavacanātpratīyate | eṣāṃ vacasāṃ yathāśrutārthaparatve saṃbhavati nānyatarasya vihitānuvādatvaṃ vaktumucitam | nāpi vikalpaparatvam | tasyāṣṭadoṣaduṣṭatvāt anekaśrutikalpanāprasaṅgācca|kiṃ tu yeṣāṃ śākhināṃ ṣaṇmuhūrtasādhyamevopākarma tānprati ṣaṇmuhūrtavyāptireva grāhyatvaniyāmikā | evamitare api vyāptī tattacchākhināṃ pratigrāhyatvaniyāmake bodhye | ata eva ca sphuṭā smṛtyarthasāroktiḥ—tithikhaṇḍe satyudayavyāpinī prayogaparyāptitithirupākaraṇe grāhyeti | evaṃ ca noktavacaneṣu kvacidapi svārthatyāgaḥ | nāpyanekaśśrutikalpanāprasaktiḥ | sarveṣāṃ karmakālavyāpiśāstraprapañcakarūpatvāditi | siṃhābhaṭṭīye-'śrāvaṇaḥ śravaṇaṃ parva saṃgavaspṛgyadā bhavet |
13.p4.7
tadaivaudayikaṃ kāryaṃ nānyadaudayikaṃ bhavet |' iti | nirṇayasindhau tu-'udayavyāpinītyeva viṣṇvṛkṣe ghaṭikādvayam | tatkarma saphalaṃ jñeyaṃ tasya puṇyaṃ tvanantakam |' iti gārgyavacanavirodhādetāni vacanāni prāśastyamātraparāṇītyuktam | paramārthatastu-bahūnāṃ vacanānāṃ prāśastyaparatvasyānucitatvādekasyodayavyāpinīti gārgyavacanasyaiva vaiśvānarādhikaraṇyāyena ṣaṇmuhūrtātmakakālāvayavamuhūrtātmakakālastutidvārā ṣaṇmuhūrtātmakapūrvoktakālastāvakatvaṃ yuktamiti pratibhāti | hemādrimadanapārijātādayastu-'parvaṇyaudayike kuryuḥ śrāvaṇaṃ taittirīyikāḥ | bahvṛcāḥ śravaṇe kuryuryahasaṃkrāntivarjite|' iti vākye taittirīyakagrahaṇāttairevaudayike kāryam | dhaniṣṭhāpratipadyuktamiti gṛhyapariśiṣṭavākye sāmānyena śruto'pi yajuḥśabda etadvacanānurodhena taittirīyakaparaḥ | ato vājasaneyibhiḥ 'śrāvaṇī durganavamītathādurgāṣṭamī ca yā| pūrvaviddhā tu kartavyāśivarātrirbalerdinam |' iti vacanātpūrvaviddhapaurṇamāsyāmidaṃ kāryamityāhuḥ|madanaratnastu parvaṇyaudayikaiti vacanasya bahvṛca-
Linked texts (5)
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit