Pramāṇa · Search · About · API

Jayasimhakalpadruma 4.p37

Jayasīṃhakalpadruma 4.p37

Language
Sanskrit

4.p37.1

asyāmeva tṛtīyāyāmārabhyaṃ matsyapurāṇoktaṃ saubhāgyaśayanavratam | matsya uvāca | tathaivānyatpravakṣyāmi sarvakāmaphalapradam | saubhāgyaśayanaṃ nāma yatpurāṇavido viduḥ | purā dagdheṣu lokeṣu bhūrbhuvaḥ svarmmahādiṣu | saubhāgyaṃ sarvalokānāmekasthamabhavattadā | tacca vaikuṇṭhamāsādya viṣṇorvakṣaḥsthale sthitam | tataḥ kālena mahatā punaḥ sargavidhau nṛpa | ahaṃkārāvṛte loke pradhānapuruṣānvite | vivāde saṃpravṛtte ca kamalāsanakṛṣṇayoḥ | liṅgākārā samudbhūtā jvālā tīvrograrūpiṇī | tayābhitaptadehasya viṣṇorvakṣaḥsthalāśritam | saubhāgyaṃ taddravībhūtaṃ nyapatattasya vakṣasaḥ | rasarūpeṇa tathāvatprāpnoti vasudhātalaṃ | utkṣiptamantarikṣasthaṃ brahmaputreṇa dhīmatā | dakṣeṇa pītamātraṃ tu rūpalāvaṇyakārakam | balaṃ tejo mahajjātaṃ dakṣasya parameṣṭhinaḥ | śeṣaṃ tadā'patadbhūmāvaṣṭadhā tadajāyata | ikṣavastavaṃrājaṃ ca niṣpāvājājidhānyakam | vikāravacca gokṣīraṃ kusumbhakusumaṃ tathā | lavaṇaṃ cāṣṭamaṃ tatra saubhāgyāṣṭakamucyate |' stavarājamatyuttamāśarkarā| vikāravadvikāra sahitam | 'pītaṃ yadbrahmaputreṇa yogajñānavidā tathā | duhitā'syābhavattasmādyā satītyabhidhīyate |' duhitāsyetyado rūpam | 'lokānatītya lalitā lalitā tena cocyate | trailokyasundarī rājannupayeme pinākadhṛk | yā saubhāgyakaniṣpannā bhuktimuktiphalapradā | tāmārādhya umāṃ bhaktyā nārī vā kiṃ na vindati |' manuruvāca | 'kathamārādhanaṃ tasyā jagaddhātryā janārdana | tadvidhānaṃ ca jagato jāyate tadvadasva naḥ |' matsya uvāca | 'vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriyam |

4.p37.2

śuklapakṣasya pūrvāhne tilaiḥ snānaṃ samācaret | tasminnahani sā devī kila viśvātmanā satī | pāṇigrahaṇakairmantrairūḍhā varavarṇinī | tayā sahaiva deveśaṃ tṛtīyāyāṃ samarcayet | phalairnānāvidhairdhūpairdīpenaivedyasaṃyutaiḥ | pratimāṃ pañcagavyena tathā gandhodakena ca | snāpayitvārcayedgaurīminduśekharasaṃyutām |' pratimāmityekavacanoktāvapi gaurīśayoḥ | sauvarṇameva pratimādvayaṃ kartavyam | upariṣṭātsauvarṇapratimādvayaṃ pratipādayediti vakṣyamāṇatvāt | 'namo'stu pāṭalāyai tu pādau devyāḥ śivasya tu | śivāyaiti ca saṃkīrtya jayāyai gulphayordvayoḥ | triguṇāyaiti rudrasya bhavānyai jaṅghayoryugam | śivaṃ rudreśvarāyeti jayāyai iti jānunī | saṃkīrtya harikeśāya tathorū varade namaḥ | īśāyeśaṃ kaṭiṃ devyai śaṃkarāyeti śaṃkaram | kukṣidvaye ca koṭaryai śūlinaṃ śūlapāṇaye | maṅgalāyai namastubhyamudaraṃ cāpi pūjayet | sarvātmane namo rudramīśānyai ca kucadvayam | śivaṃ vedātmane tadvadbrāhmaṇyai kaṇṭhamarcayet | tripuraghnāya viśveśamanantāyai karadvayam | trilocanāyeti haraṃ bāhuṃ kālānalapriye | saubhāgyabhavanāyeti bhūṣaṇāhiṃ samarcayet |' bhūṣaṇāhiṃ śivam | 'svāhāsvadhāyai ca mukhamīśvarāyeti śūlinaḥ | aśoka madhuvāsinyai pūjyāvoṣṭhau ca kāmadau | sthāṇave ca haraṃ tadvadāsyaṃ candramukhapriye | namo'rdhanārīśa haramasitāṅgīti nāsikām |' ardhanārīśāya nama iti haraṃ pūjayet ityarthaḥ | nama ugrāya lokeśaṃ laliteti punarbhruvau | śarvāya purahantāraṃ vāsudevyai tathālakam |

4.p37.3

namaḥ śrīkaṇṭhanāthāya śivakeśāṃstathā'rcayet |' tathā alakapūjāmantrābhyāmumeśayoḥ keśānarcayedityarthaḥ |' bhīmo grasaumyarūpiṇyai śiraḥ sarvātmane namaḥ | śivamabhyarcya vidhivatsaubhāgyāṣṭakamagrataḥ| sthāpayeddhṛtaniṣpāvakusumbhakṣīrajīrakān| stavarājekṣulavaṇaṃ kustumburumathāṣṭamam| dattaṃ saubhāgyakṛdyasmātsaubhāgyāṣṭakamityataḥ|' atra ghṛtakṣīrayorekakoṭiḥ|vikāravattu gokṣīramiti saubhāgyāṣṭake madhye matsyapurāṇa eva pūrvatrābhidhānāt| kustumbururdhānyākam| 'evaṃ nivedya tatsarvamagrataḥ śivayoḥ purā| caitre śṛṅgodakaṃ prāśya svapedbhūmāvariṃdama| punaḥ prabhāte tu tathā kṛtasnānajapaḥ śuciḥ| saṃpūjya dvijadāmpatyaṃ mālyavastrādibhūṣaṇaiḥ| saubhāgyāṣṭakasaṃyuktaṃ suvarṇapratimādvayam| prīyatāmatra lalitā brāhmaṇāya nivedayet| eva saṃvatsaraṃ yāvattṛtīyāyāṃ sadā mano| prāśane dānamantre ca hyavaśeṣo yannibodha me| gośṛṅgodakamādye syādvaiśākhe gomayaṃ punaḥ| jyeṣṭhe mandārakusumaṃ bilvapatraṃ śucau smṛtam| śrāvaṇe dadhi saṃprāśyaṃ nabhasye ca kuśòdakam| kṣīramāśvayuje māsi kārtike pṛṣadājyakam|' pṛṣadājyaṃ dadhimiśraṃ ghṛtam|' mārgaśīrṣe tu gomūtraṃ pauṣe saṃprāśayeddhṛtam| māghe kṛṣṇatilāṃstadvatpañcagavyaṃ ca phālgune| lalitā vijayā bhadrā bhavānī kumudā śivā| vāsudevī tathā gaurī maṅgalā kamalā satī| umā ca dānakāle tu prīyatāmiti kīrtayet| mallikāśokakamalakadambotpalamālatī| kubjakaṃ karavīraṃ ca bāṇamamlānakuṅkumam| sinduvāraṃ ca sarveṣu māseṣu kramaśaḥ smṛtam|' bāṇaṃ nīlakuraṇṭakaḥ| amlānaṃ mahāsahāpuṣpam| sinduvāraṃ nirguṇḍīpuṣpam|

4.p37.4

'japākusumbhakusumaṃ mālatī śatapatrikā| yathālābhaṃ praśastāni karavīraṃ ca sarvadā| evaṃ saṃvatsaraṃ yāvadupoṣya vidhivannaraḥ| strī vā bhaktyā kumārī vā śivāmabhyarcya śaktitaḥ| vratānte śayanaṃ dadyātsarvopaskarasaṃyuktam| umāmaheśvaraṃ haimaṃ vṛṣabhaṃ ca gavā saha| sthāpayitvā ca śayane brāhmaṇāya nivedayet|' upaskaramupadhānādi| gomithunamapi haimameva mukhyasya śayane sthāpanāsaṃbhavāt|' anyānyapi yathāśaktyā mithunānyambarādibhiḥ| dhānyālaṃkāragodānairabhyarcya dhanasaṃcayaiḥ| vittaśāṭhyena rahitaḥ pūjayedgatavismayaḥ| evaṃ karoti yaḥ samyaksaubhāgyaśayanavratam| sarvānkāmānavāpnoti padamānantyamaśnute| phalasyaikasya ca tyāgamètatkurvansamācaret| atra kīrtiṃ samāpnoti pratimāsaṃ narādhipa| saubhāgyārogyarūpāyurvastrāṃlakārabhūṣaṇaiḥ| na vimukto bhavedrājannabdārbudaśatatrayam| yastu dvādaśavarṣāṇi saubhāgyaśayanavratam| karoti sapta cāṣṭau vā śrīkaṇṭhabhavane'maraiḥ| pūjyamāno vasetsamyagyāvatkalpāsubyutatrayam| nārī vā kurute yāpi kumārī vā nareśvara| sāpi tatphalamāpnoti devyanugrahalālitā| śṛṇuyādapi yaścaiva pradadyādathavā matim| so'pi vidyādharo bhūtvā svargaloke ciraṃ vaset|' iti saubhāgyaśayanavratam| iyaṃ ca manvādiḥ | sā cāparāhnavyāpinī grāhyā snānadānādāvuttarā | atra śrāddhamuktaṃ mātsye-'kṛtaṃ śrāddhaṃ vidhānena manvādiṣu yugādiṣu | hāyanānāṃ dvisahasraṃ pitṝṇāṃ tṛptidaṃ bhavet |' iti | adhimāse śuddhe cāpīdaṃ kartavyam |' yaugādikaṃ māsikaṃ ca śrāddhaṃ cāparapākṣikam | manvādikaṃ tairthikaṃ ca kuryānmāsadvaye'pi ca |' iti smṛticandrikokteḥ |

4.p37.5

aparapakṣo nāma kṛṣṇapakṣo'tra gṛhyate na tu mahālayaḥ malamāse mahālayasya niṣedhāt | madanaratne marīciḥ- 'pratimāsaṃ mṛtāhe ca śrāddhaṃ yatprativāsaram | manvādau ca yugādau ca tanmāsorubhayorapi |' iti | prativatsaraṃ kriyamāṇaṃ kalpādiśrāddhamiti tatraiva vyākhyātam | atra piṇḍadānaṃ nāsti | tathā ca kālādarśe'viṣuvāyanasaṃkrāntimanvādiṣu yugādiṣu | vihāya piṇḍanirvārpa sarvaṃ śrāddhaṃ samācaret | iti | manvādiśrāddhaṃ ca nityam | etadakaraṇe prāyaścittavidhānāt | yathā ṛgvidhāne-'tvaṃ bhuvaḥ pratimantraṃ ca śatavāraṃ jale japet | manvādayo yadā nyūnāḥ kurute naiva vā yadi |' mantrastu-'tvaṃ bhuvaḥ pratimānaṃ pṛthivyā ṛṣvavīrasya bṛhataḥ patirbhūḥ viśvamāprā antarikṣaṃ mahitvā satyamaddhā na kiranyastāvān |' evaṃ ṣaṇṇavatiśrāddhānyapi nityāni teṣāmayaṃ saṃgrahaḥ | 'amāmanuyugakrāntidhṛtipātamahālayāḥ | anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyuḥ ṣaṇṇavatyo'ṣṭakāstathā |' iti | atha manvādisaṃkhyā | taduktaṃ nirṇayāmṛte matsyapurāṇe- 'aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike sitā | tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca | śrāvaṇe cāṣṭamī kṛṣṇā pauṣe caikādaśī tathā |' tathā śukletyarthaḥ | 'tathāṣāḍhasya daśamī māghamāsasya saptamī | śrāvaṇe cāpyamāvāsyā jyeṣṭhe pañcadaśī tathā | āṣāḍhī kārtikī māghī caitrī caiva viśeṣataḥ | etā manvādayaḥ proktā munibhiḥ pūrvadarśibhiḥ | 'hemādrau madanaratne smṛtyarthasāre caivam | 'aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike sitā | tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca | phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā |

4.p37.6

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhasya pūrṇimā | āṣāḍhe śukladaśamī tathā māghasya saptamī | kārtikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī tathā | manvantarādayastvetā dattasyākṣayakārakāḥ |' iti | dīpikāyāmapi'tithyagnī na tithistithyaṃśe kṛṣṇe'bhronalograhaḥ | tithyarko na śivo'śvomātithī manvāṃdayo madhoḥ |' iti | tithiḥ pūrṇimā agniratṛtīyā | neti vaiśākhe nāstītyarthaḥ | āśā daśamī kṛṣṇebhaḥ kṛṣṇāṣṭamī | analastṛtīyā | graho navamī | arko dvādaśī | śiva ekādaśī | aśvaḥ saptamī | madhoścaitrādārabhyaitā manvādaya ityarthaḥ | atra ca viśeṣo yugādinirṇaye vakṣyate | caitraśuklatṛtīyāyāṃ matsyajayantī | caitraśuklapañcamītyanye | āṣāḍhaśukaikādaśītyapare | atraiva prasaṅgāddaśāvatārajayantya ucyante|purāṇasamuccaye'matsyo'bhūddhutabhugdine madhusite kūrmo vidhau mādhave vārāho girijāsute nabhasi yadbhūte site mādhave|siṃho bhādrapade site haritiyau śrīvāmano mādhave rāmo gauritithāvataḥ paramabhūdrāmo navamyāṃ madhoḥ | kṛṣṇo'ṣṭamyāṃ nabhasi sitapare cāśvine yaddaśamyāṃ buddhaṃ kalkī nabhasi samabhūcchuklaṣaṣṭhyāṃ krameṇa | ahnormadhye vāmano rāmarāmau matsyaḥ kroḍaścāparāhne vibhāge | kūrmaḥ siṃho bauddhakalkī ca sāyaṃ kṛṣṇo rātrau kālasāmye ca pūrvā|'iti| kecittu sphuṭāñślokānpaṭhanti|yathā| 'caitre tu śuklapañcamyāṃ bhagavānmīnarūpadhṛk | jyeṣṭhe tu śukladvādaśyāṃ kūrmarūpadharo hariḥ | caitre kṛṣṇanavamyāṃ tu havirvārāharūpadhṛk | narasiṃhaścaturdaśyāṃ vaiśākhe śuklapakṣake | māsi bhādrapade śukladvādaśyāṃ vāmano hariḥ | rādhaśuklatṛtīyāyāṃ rāmo bhārgavarūpadhṛk |

4.p37.7

caitraśuklanavamyāṃ tu rāmo daśarathātmajaḥ | nabhasye tu dvitīyāyāṃ balabhadro'bhavaddhariḥ | śrāvaṇe bahule'ṣṭamyāṃ kṛṣṇo'bhūllokarakṣakaḥ | jyeṣṭhe śukladvitīyāyāṃ bauddhaḥkalkī bhaviṣyati|' iti | anye tu vārāhapurāṇasthatvena vākyāni paṭhanti-'āṣāḍhe śuklapakṣe tu ekādaśyāṃ mahātithau | jayantī matsyanāmnīti tasyāṃ kāryamupoṣaṇam | nabhomāṃsi tṛtīyāyāṃ hariḥ kamaṭharūpadhṛk | nabhasyaśuklapañcamyāṃ varāhasya jayantikā | vaiśākhe tu caturdaśyāṃ nṛsiṃhaḥ samapadyata | vaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyāyāṃ bhṛgūdvahaḥ | māsi bhādrapade śuklaukādaśyāṃ vāmano hariḥ | caitre navamyāṃ rāmobhūtkauśalyāyā paraḥpumān | śrāvaṇe bahule'ṣṭamyāṃ vāsudevo janārdanaḥ | pauṣaśukle tu saptamyāṃ kuryādbauddhasya pūjanam | māghaśuklatṛtīyāyāṃ kalkinaḥ pūjanaṃ hareḥ | prātaḥ prātastu madhyāhne sāyaṃ sāyaṃ tathā niśi | madhyāhne madhyarātre ca sāyaṃ prātaranukramāt|' iti | atra samūlatvanirṇaye sati kalpabhedena vyavasthā draṣṭavyā | etāśca tadupāsakānāṃ nityāḥ anyeṣāṃ kāmyāḥ | atra viśeṣastattatprakaraṇe jñeyaḥ | vaiśākhaśuklatṛtīyā akṣayatṛtīyā | iyaṃ gaurīvrate kalākāṣṭhādiyuktā'pyuttarā kāryā | taduktaṃ nirṇayāmṛte nāradīye-'vaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyā rohiṇīyutā | durlabhā budhavāryeṇa somenāpi yutā tathā | rohiṇī budhayuktāpi pūrvaviddhā vivarjitā | bhaktyā kṛtāpi māndhāta: puṇyaṃ hanti purā kṛtam | gaurī vināyakaupetā rohiṇī budhasaṃyutā | vināpi rohiṇīyogātpuṇyakoṭipradā sadā |' iti | gaurītṛtīyā vināyakacaturthī |

4.p37.8

yadā tu caturthīyutā na labhyate tadā gaurīvrate trimuhūrtalābhe dvitīyāviddhāpi grāhyā | ekādaśī tṛtīyeti vṛddhavasiṣṭhavacanāt | iyaṃ ca tretāyugādiḥ | taduktaṃ ratnamālāyām--'māghe pañcadaśī kṛṣṇā nabhasye ca trayodaśī | tṛtīyā mādhave śuklā navamyūrje yugādayaḥ |' bhaviṣyottare'pi--'navamyāṃ śuklapakṣasya kārtike niragātkṛtam | tretā sitatṛtīyāyāṃ vaiśākhe samapadyata | darśe tu māghamāsasya pravṛttaṃ dvāparaṃ yugam | kaliḥ kṛṣṇatrayodaśyāṃ nabhasye māsi nirgataḥ|' iti | hemādrau--'etāścatasro rājendra yugānāṃ prabhavāḥ śubhāḥ | yugādayastu kathitāstenaitāḥ pūrvasūribhiḥ | upavāsastapo dānaṃ śrāddhaṃ homo japastathā | yadatra kriyate kiṃcitsarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet |' iti | manuḥ-'sahasraguṇitaṃ dānaṃ bhavedattaṃ yugādiṣu | karmaśrāddhādikaṃ caiva yathā manvantarādiṣu |' iti | hemādrau nāgarakhaṇḍe'adhunā śṛṇu rājendra yugādyāḥ pitṛvallabhāḥ | yāsāṃ saṃkīrtane nāpi kṣīyate pāpasaṃcayaḥ | navamī kārtike śuklā tṛtīyā mādhave sitā | amāvāsyā ca tapaso nabhasye ca trayodaśī | tretākṛtakalīnāṃ tu dvāparasyodayaḥ kramāt | snāne dāne jape home viśeṣātpitṛtarpaṇe | kṛtasyākṣayakāriṇyaḥ sukṛtasya mahāphalāḥ |' yattu brahmapurāṇe--'vaiśākhe māsi śuklāyāṃ tṛtīyāyāṃ janārdanaḥ | brahmalokāttripathagāṃ pṛthivyāmavatārayat | yavānutpādayāmāsa yugaṃ cārabdhavānkṛtam |' iti | yadapi hemādrau 'māghasya paurṇamāsyāṃ tu ghoraṃ kaliyugaṃ tathā |' iti | yacca bṛhannāradīye--'kārtike navamī śukle māghamāse ca pūrṇimā |' iti | tadapi kalpabhedena vyavasthāpyam | atra śrāddhaṃ nityaṃ kāmyaṃ ca |

4.p37.9

yugādīnprakramya tadvidhānāsaṃbhave 'pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ | śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti |' iti viṣṇupurāṇe'nukalpavidhānāt | 'yugādayaḥ smṛtā hyetāḥ pitṝṇāṃ tṛptihetavaḥ|' iti matsyapurāṇācca | bhārate'pi--'yā manvādayā yugādyāśca tithayastāsu mānavaḥ | snātvā hutvā ca dattvā ca japtvā'nantaphalaṃ labhet |' iti | bhaviṣye'yattveṣā kuruśārdūla vaiśākhe tu mahātithiḥ | tṛtīyā sā'kṣayā loke gīrvāṇairabhinanditā| yatkiṃciddīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu | tatsarvamakṣayaṃ yasmātteneyamakṣayā smṛtā|' iti | iyaṃ ca viṣṇupūjāhomadānādiṣu pūrvāhnavyāpinī grāhyeti nirṇayāmṛte| 'dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādyāḥ kavayo viduḥ | śukle pūrvāhṇike kārye kṛṣṇe caivāparāhṇike |' iti bhaviṣyottaravacanāt | śrāddhe'pi pūrvāhnavyāpinī grāhyeti smṛtyarthasāragovindārṇavādaya iti bhaṭṭojidīkṣitāḥ| etāśca manvādiyugādayo hemādrimate śuklapakṣasthāḥ paurvāhnikyaḥ kṛṣṇapakṣasthā āparāhnikyo grāhyāḥ | 'pūrvāhne tu sadā kāryāḥ śukle manuyugādayaḥ | daive karmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhṇikāḥ |' iti pādmokteḥ | 'dve śukle dve tathā kṛṣṇe' iti nāradīyavacanācca | dīpikāyāmapi-‘atho yugādimanvādikarmatithayaḥ pūrvāhṇikāḥ | syuḥ site vijñeyā aparāhnikāśca bahule' iti | smṛtyantarasāre'pi-yugādimanvādiśrāddheṣu śuklapakṣa udayavyāpinī tithirgrāhyā kṛṣṇapakṣe pūrvāhṇavyāpinīti | nirṇayasindhāvapyevameva | divodāsīye gobhilaḥ- vaiśākhasya tṛtīyāṃ yaḥ pūrvaviddhāṃ karoti vai |

4.p37.10

havyaṃ devā na gṛhṇanti kavyaṃ ca pitarastathā|' iti | teneyaṃ pūrvāhṇavyāpinī grāhyā | dinadvaye tattve paraiveti hemādryādimatanigarvaḥ | upavāse tu pūrvā | anantabhaṭṭo'pi-‘sarvedhṛtirvyatīpāto yugmamanvādayastathā | saṃmukhā upavāse syurdānādāvantimāḥ smṛtāḥ |' ityāha | dānādāviti śrāddhasaṃgrahaḥ| atra śuklapakṣayugādiśrāddhaṃ pūrvāhṇe kāryamiti śūlapāṇiḥ |' śuklapakṣasya pūrvāhṇe śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | kṛṣṇapakṣāparāhṇe hi rohiṇīṃ tu na laṅghayet' iti mārkaṇḍeyavacanāt rohiṇo navamo muhūrtaḥ | yattu kaiściduktam-‘dānaṃ tu śukle pūrvāhṇe kṛṣṇe'parāhne śukle pūrvāhṇike grāhye kṛṣṇe caivāparāhṇike |' ityuktatvāditi | tanna | hemādryādibhirdānasya prātareva kartavyatvābhidhānāt | kṛtyaratnāvalyāṃ tu-iyaṃ śrāddhe'parāhnavyāpinī grāhyā tasyāparāhnakālatvāt kālavyāpiśāstrasya sarvāpekṣayā prabalatvāt | ata evāmāvāsyāśrāddhanirṇayamuktvoktaṃ kālādarśa‘evaṃmanvantarādīnāṃyugādīnāṃ vinirṇayaḥ | mahālayasyapakṣasyaaṣṭakānāmapi smṛtaḥ |' iti| yattu dve śukletyādivacanaṃ tadupakramakālaparam | śuklapakṣasya pūrvāhne iti vacanāt | yadvā yadā śuklapakṣagatā yugāditithiḥ pūrvadine kutupottarārdhamevārabhya pravṛttottaradine vṛddhyā'parāhṇe'pi kiṃcidvartate tadā saṃpūrṇaparāhnavyāpitvena pūrvadinagatāyā eva grāhyatve prāpte tadapavādatvena kutupapūrvārdharūpapūrvāhnavyāpinī alpāparāhnasparśinyapyuttarā grāhyeti vidhīyate|na ca tadā aparāhnaśāstrasyāpyatyantabādhaḥ aparāhṇe'pi tasyāḥ kiṃcidvidyamānatvāt | hemādrestu manvādiṣvapyayaṃ nirṇayaḥ saṃmataḥ | yā manvādyeti vacanāt |

4.p37.11

snānādau tūttareti|kecittu-vaiśākhasya tṛtīyāyāmiti vacanāt, pūrvāhṇe tu sadā kāryā iti nāradavacanācca śrāddhe'pi pūrvāhṇavyāpinyuttarākāryeti vadanti tatkālādarśaviruddhamayuktaṃ ca | ‘aparāhnaḥ pitṝṇāṃ tu aparāhne tu paitṛkam | aparāhne pitṛkriyā' ityādivacanairaparāhnakālābhidhānātkarmaṇo yasyeti vacanāt śrāddhe'parāhnavyāpinyā eva grāhyatvāt | gobhilavacanaṃ tu tarpaṇaviṣayam | nāradavacanaṃ tu dve śukle iti vacanādeva vyākhyeyamiti rāmabhaṭṭāḥ | nirṇayāmṛte'pi-ataśca yugādiprayuktyā vihitaśrāddhaviṣaye' māvāsyāvadaparāhnikā grāhyeti | etacca śrāddhamapiṇḍaṃ kāryam| tathā ca hemādrau matsyapurāṇe- 'vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārtikasya ca | śrāddhaṃ kāryaṃ ca śuklāyā saṃkrāntividhinā naraiḥ |' iti | atraiva pulastyo'pi- 'ayanadvitaye śrāddhaṃ viṣuvadvitaye tathā | yugādiṣu ca sarvāsu piṇḍanirvapaṇādṛte|' iti | idaṃ ca yugādiśrāddhaṃ yugāditithimadhya eva kartavyam | 'manvādau ca yugādau ca grahaṇe candrasūryayoḥ | vyatīpāte vaidhṛtau ca tatkālavyāpinī kriyā|' iti skāndavacanāt | atra viśeṣo hemādrau bhaviṣye- 'vaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyāyāṃ tathaiva ca| gaṅgātoye naraḥ snātvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ |' tathā 'yo'syāṃ dadāti karakānvārivājaisamanvitān | sa yāti puruṣo vīra lokānvai hemamālinaḥ |' tathā 'tasyāṃ kāryo yavairhomo yavairviṣṇuṃ samarcayet | yavāndadyāddvijātibhyaḥ prayataḥ prāśayedyavān | snānaṃ dānaṃ tathā śrāddhaṃ japahomādikaṃ ca yat | śraddhayā kriyate tatra tadānantyāya kalpyate |' iti |

4.p37.12

dānaviśeṣastatraiva bhaviṣye imāṃ prakramya 'udakumbhānsakarakānsānnānsarvarasaiḥ saha | yavagodhūmacaṇakānsaktūndadhyodanaṃ tathā | graiṣmikaṃ sarvamevātra sasyaṃ dāne praśasyate |' iti | aparārke yamaḥ'kṛtopavāsāḥ salilaṃ ye yugādidineṣu ca | dāsyantyannādisahitaṃ teṣāṃ lokā mahodayāḥ |' iti | devīpurāṇe'pi-gaurīpūjāṃ prakramya 'tṛtīyāyāṃ tu vaiśākhe rohiṇyarkṣe prapūjya vai | udakumbhapradānena śivaloke mahīyate |' mantrastu 'eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ | gandhodakatilairmiśraṃ sānnaṃ kumbhaṃ phalānvitam | viṣṇave saṃpradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu|' iti | pituruddeśyakadāne tu- 'eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | tasya pradānāttṛpyantu pitaro'pi pitāmahāḥ | gandhodakatilairmiśraṃ sānnaṃ kumbhaṃ phalānvitam | pitṛbhyaḥ saṃpradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu |' iti viṣṇudharmottare- 'yaḥ paśyati tṛtīyāyāṃ kṛṣṇaṃ candanabhūṣitam | vaiśākhasya site pakṣe sa yātyacyutamandiram |' iti | atra rātribhojane prāyaścittamuktamṛgvidhāne-'rātrau bhuṅkte vatsare tu manvādiṣu yugādiṣu | abhisravavṛṣṭiṃ mantraṃ ca japeddaśanapātakam |' iti | maṃtrastu- 'abhisravavṛṣṭiṃ made asya yudhyato raghvīriva pravaṇe sasturūpatayaḥ | indro yadvajrī vṛṣamāṇo andhasābhinadvalasya paridhīriva tritaḥ |' vaiśākhe malamāse sati tatraiva yugādiḥ kāryā | tathā ca hemādrau ṛṣyaśṛṅgaḥ | 'daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu | upākarmaṇi cotsarge hyetadiṣṭaṃ vṛṣāditaḥ |' iti | 'abdo-

Linked texts (8)