Jayasimhakalpadruma 5.p14
Jayasīṃhakalpadruma 5.p14
- Language
- Sanskrit
5.p14.1
candrāyorghyaṃ nivedayet | kṣīrodārṇavasaṃbhūta atrinetrasamudbhava | gṛhāṇārghyaṃ śaśāṃkemaṃ rohiṇyā sahito mama | jyotsnāpate namastubhyaṃ namaste jyotiṣāṃ pate | namaste rohiṇīkānta arghyaṃ me pratigṛhyatām' iti mantrābhyām | tataḥ 'jyotsnāyāḥ pataye tubhyaṃ jyotiṣāṃ pataye namaḥ | namaste rohiṇikānta sudhāvāsa namo'stu te | nabhomaṇḍaladīpāya śiroratnāya dhūrjaṭeḥ | kalābhirvardhamānāya namaścandrāya cārave ' iti mantrābhyāṃ praṇamet | tato bhagavatstutiṃ kuryāt | ' anaghaṃ vāmanaṃ śauriṃ vaikuṇṭhaṃ puruṣottamam | vāsudevaṃ hṛṣīkeśaṃ mādhavaṃ madhusūdanam|varāhaṃ puṇḍarīkākṣaṃ nṛsiṃhaṃ daityasūdanam | dāmodaraṃ padmanābhaṃ keśavaṃ garuḍadhvajam | govindamacyutaṃ kṛṣṇamanantamaparājitam | adhokṣajaṃ jagadbījaṃ sargasthityantakāraṇam | anādinidhanaṃ viṣṇuṃ trilokeśaṃ trivikramam | nārāyaṇaṃ caturbāhuṃ śaṃkhacakragadādharam| pītāmbaradharaṃ nityaṃ vanamālāvi bhūṣitam | śrīvatsāṅkaṃ jagatsetuṃ śrīkṛṣṇaṃ śrīdharaṃ harim|prapadye'haṃ mahādevaṃ sarvakāmaprasiddhaye|praṇamāmi sadā devaṃ vāsudevaṃ jagatpatim' iti | ' trāhi māṃ sarvalokeśa hare saṃsārasāgarāt | trāhi māṃ sarvapāpaghna duḥkhaśokārṇavātprabho | sarvalokeśvara trāhi patitaṃ māṃ bhavārṇave | devakīnandana śrīśa hare saṃsārasāgarāt | trāhi māṃ sarvaduḥkhaghna rogaśokārṇavādvare | durgatāṃstrāyase viṣṇo ye smaranti sakṛtsakṛt | so'haṃ daivāttu durvṛttastrāhi māṃ śokasāgarāt | puṣkarākṣa nimagno'haṃ māyāvijñānasāgare | trāhi māṃ deva deveśa tvatto nānyo'sti rakṣitā | yadbālye yattu kaumāre yauvane yacca vārdhake |
5.p14.2
tatpuṇyaṃ vṛddhimāpnotu pāpaṃ hara halāyudha' iti mantraiḥ prārthayet | tataḥ stotrapurāṇapaṭhanādibhiḥ rātriśeṣamativāhya paradine prātaḥsnānādinityakṛtyaṃ vidhāya punaḥ saparivāraṃ śrīkṛṣṇaṃ yathāsaṃbhavaṃ saṃpūjya caṇḍikāyāśca yathāvibhavaṃ mahotsavaṃ kṛtvā yathāśakti brāhmaṇā nbhojayitvā tebhyaḥ suvarṇamedinīdhenuvastrādi yadyadiṣṭaṃ tattatkṛṣṇo me prīyatāmiti dattvā 'yaddevaṃ devakī devī vasudevādajījanat | bhaumasya brahmaṇo guptyai tasmai brahmātmane namaḥ | sujanmā vāsudevāya gobrāhmaṇahitāya ca' śāntirastu śivaṃ cāstvityuktvā pratimāmudvāsya tāṃ brāhmaṇāya dattvā brāhmaṇānvisṛjya iṣṭaiḥ saha svayaṃ pāraṇaṃ kuryāditi | gāruḍe tu-sarvāya sarveśvarāya sarvapataye sarvasaṃbhavāya govindāya namo nama iti pārāṇārambhe bhūtāya bhūtapataye bhūteśvarāya bhūtasaṃbhavāya govindāya namo namaḥ iti samāpane mantra uktaḥ | idaṃ ca pratimāsakṛṣṇāṣṭamyāmapyuktaṃ madanaratne vahnipurāṇe-' pratimāsaṃ ca te pūjāmaṣṭamyāṃ yaḥ kariṣyati | mama caivākhilānkāmānsasaṃprāpsyatyasaṃśayam' iti || atha pāraṇānirṇayaḥ | pāraṇamupavāsaparadine pūrvāhne kartavyam | ‘upavāseṣu sarveṣu pūrvāhne pāraṇaṃ bhavet’ iti devalasmaraṇāt | evaṃ sāmānyataḥ pūrvāhne pāraṇāprāptau pāraṇādine kevalāṣṭamīsadbhāve tadante kartavyam | tadāha bhṛguḥ-‘janmāṣṭamī rohiṇī ca śivarātrisattathaiva ca | pūrvaviddhaiva kartavyā tithikṣānte ca pāraṇam’ iti | atra rohiṇīvratopavāse bhānte kartavyam’ itaropavāse tithyante pāraṇamiti vivekaḥ | viṣṇurahasye-‘kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī |
5.p14.3
etāḥ pūrvayutāḥ kāryāsti thyante pāraṇaṃ bhavet’ iti | nigame'pi-‘pūrvaviddhāsu tithiṣu bheṣu ca śravaṇaṃ vinā | upoṣya vidhivatkuryāttattadante ca pāraṇam’ iti | viṣṇudharme'pi-‘jayantī śivarātriśca kārye bhadrājayānvite | kṛtopavāsastithyante tathā kuryācca pāraṇam’ iti | yadā tu pāraṇadine'ṣṭamīrohiṇyoḥ saṃbhavastadobhayānte pāraṇaṃ kartavyam | taduktaṃ padmapurāṇe-‘kāryā viddhā tu saptamyā rohiṇīsahitāṣṭamī | tatropavāsaṃ kuryāttu tithikṣānte ca pāraṇam’ iti | brahmavaivarte'pi-‘aṣṭamyāmatha rohiṇyāṃ na kuryātpāraṇaṃ kvacit | hanyātpurākṛtaṃ karma upavāsārjitaṃ phalam | tithiraṣṭaguṇaṃ hanti nakṣatraṃ ca caturguṇam | tasmātprayatnataḥ kuryāttithikṣānte ca pāraṇam’ iti | skandapurāṇe'pi-‘tithinakṣatraniyame tithikṣānte ca pāraṇam | ato'nyathā pāraṇe tu vratabhaṅgamavāpnuyāt’ iti | nirṇayāmṛte-atrāṣṭamyante pāraṇaṃ kāryaṃ rohiṇyanto nāpekṣitaḥ | bhānte pāraṇavidhānasya rohiṇīśravaṇādyatiriktanākṣatraviṣayatvāt | ‘yāḥ kāścittithayaḥ proktāḥ puṇyā nakṣatrasaṃyutāḥ | ṛkṣānte pāraṇaṃ kuryādvinā śravaṇarohiṇīm’ iti smaraṇāt | mādhavīye tu- nakṣatre ca caturguṇamiti pratyavāyasyodāhṛtatvānnedaṃ yuktam | ‘vinā śravaṇarohiṇīm’ iti vacanaṃ tu kevalanakṣatropavāsaviṣayamanukalpaviṣayaṃ cetyavagantavyamityuktam| nanu yadā pūrvaviddhopavāse paradine'rdharātre tadūrdhvaṃ vā tithyanto bhavati tadā mahāniśāyāṃ niṣedhādvittīyadine upavāsaḥ prasajyeta, sa ca na yuktaḥ, pāraṇasyāvaśyakāṅgatvāt | yadi pāraṇamaṅgaṃ na syāttadā pratinidhividhānaṃ nopapa dyeta|
5.p14.4
tadvidhānaṃ ca dvādaśīprastāve devalena darśitam ‘saṃkaṭe samanuprāpte dvādaśyāṃ pārayetkatham| adbhistu pāraṇaṃ kuryātpunarbhuktaṃ na doṣakṛt’ iti | ataḥ pāraṇaśabdabalātpratinidhibalācca pāraṇasyāṅgattvaṃ dṛṣṭavyam | ata evādityapurāṇe-‘pārarṇāntaṃ vrataṃ jñeyaṃ vratānte taddhi bhojanam | asamāpte vrate pūrve naiva kuryādvratāntaram’ iti pāraṇaśabdasya ‘pāra tīrakarmasamāptau’ iti dhātorrniṣpannatvena vratasamāptyarthatvāt| tadabhāve vratasyāsamāptiḥ syāditi cet | satyam | tithyāntaḥ kālaḥ pāraṇasyāṅgaṃ, pāraṇaṃ cāṅgi | na hyaṅgābhāve'ṅgina eva lopa iti prasiddhirasti | ataśca tithyantābhāve'pi divaiva pāraṇaṃ kartavyam | taduktam-'tithyṛkṣayoryadā chedo nakṣatrāntamavāpya vā | ardharātre'pi vā kuryātpāraśaṃ hyapare'hani' iti | asyāyamarthaḥ | tithyṛkṣayośchede dvayoḥ parisamāptau divaiva pāraṇaṃ kartavyam | ayaṃ mukhyaḥ kalpaḥ | nakṣatrānte ityanukalpaḥ | nakṣatrapadaṃ titherapyupalakṣaṇam | anyatarānte vā pāraṇaṃ kuryādityarthaḥ | atha cārdharātre yadyubhayāntastadā divase mukhyānukalpayorapyasaṃbhavādrātrauca pāraṇasya niṣiddhatvāccārthānnatrāpyupavāsaprāptau pāraṇapratiprasavaḥ kriyate 'ardharātrepi vā kuryāt' iti | nirṇayāmṛte tu arddharātre tithibhāntaḥ syāttadā parehani dine pāraṇaṃ kuryāt| divasapāraṇaṃ ca sarvopavāsasādhāraṇam| taduktaṃ brahmavaivarte-'sarveṣvevopavāseṣu divā pāraṇamiṣyate | anyathā puṇyahāniḥ syādṛte dhāraṇapāraṇam' iti | garuḍapurāṇepi-anyatithyāgamo rātrau tāmasastaijaso divā | tāmase pāraṇaṃ kurvantāmasīṃ gatimaśrute' iti |
5.p14.5
tadevaṃ sati smṛtikaustubhe-śāstrāntarādevāṃsyā rthasya siddhatvena vākyadvayavaiyyarthyāpatteḥ, apiśabdena pratiprasavatātparyadyotanācca, anya tarānte pāraṇābhyanujñānam | nāradīye'pi- 'tithinakṣatrasaṃyoge upavāso yadā bhavet | pāraṇaṃ tu na kartavyaṃ yāvannaikasya saṃkṣayaḥ' iti|vahnipurāṇe jayantīṃ prakramya 'bhāntekuryā ttithervāpi śastaṃ bhārata pāraṇam |' iti | tathā 'rohiṇīsahitā ceyaṃ vidvadbhiḥ samupoṣi tā| viyoge pāraṇaṃ cakrurmunayo brahmavādinaḥ | sāṃgayogike vrate prāpte yadyekopi viyujyate | tatraiva pāraṇaṃ kuryādevaṃ vedavido viduḥ 'iti| madanaratne'pi-yadā dine naikatarasyāpyantaḥ, kiṃ tu rātrāveva niśīthādarvāgubhayānto'nyatarānto vā tadā rātrāvapyubhayānte'nyatarānte vā pāraṇaṃ kartavyam | yadā tu niśīthāvyavahitapūrvakṣaṇe evobhayāntaḥ ekatarānto vā tadāniśīthe pāraṇaṃ kartavyam-tithyṛkṣayoriti vacanāditi | niśītho rātreraṣṭamo muhūrttaḥ | yastu 'na rātrau pāraṇaṃ kuryādṛte vai rohiṇīvratāt | tatra niśyapi tatkuryādvarjyayitvā mahāniśām' iti gauḍodāhṛtabhaviṣyottaravacane mahāniśāyāṃ pāraṇāniṣedhaḥ sa mahāniśātodhvākrapāraṇākālalābhe'vagantavyaḥ | nirṇayasindhāvapi-mahāniśātodhvāṃganyatarāntalābhe mahāniśāniṣedhaḥ' mahāniśāyāmeva lābhe tatraiva pāraṇamiti| atra kocat | yattu mayūkhe uktam-pāraṇaṃ rātrau na kuryāt kiṃ tu divaiveti| tatprauḍhivādamātram | ardharātre'pi vā kuryādityādyanekavacanānarthakyaprasaṅgātprācīnahemādryādisarvagranthavirodhācca | yadapyuktaṃ mādhavena ardharātraśabdena rātrimātraṃ gṛhyate iti||
5.p14.6
tadapi mādhavagranthe tādṛśārthānupalambhānmṛgyam | mahāniśā sārdhayāmāduparitano yāmaḥ | taduktam—‘mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ madhyayāmayoḥ |’ ‘tathā madhyamaḥ praharo rātrervijñeyā tu mahāniśā’ | iti smṛtyantaramapi | idameva hemādrimadanaratnamādhavādīnāṃ matam | kāmadhenau gargastu ‘mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ praharadvayam’ ityāha | vṛddhaśātātapastu—‘mahāniśā dve ghaṭike rātrau madhyamayāmayoḥ’ ityāha | vedapāṭhaparaṃ tadityanye|| aśaktastu gauṇamukhyakālālābhe'pi divaiva pāraṇaṃ kuryāt | ‘jayantyāṃ pūrvaviddhāyāmupavāsaṃ samācaret | tithyante cotsavānte vā vratī kurvīta pāraṇam | iti’ kālādarśādinibandhavacanāt | utsavānte jāgarāryutsavānte dvitīyadivase prātarityarthaḥ | atra kecit | yattu mayūkhe—udyāpanaṃ tvanuktatvānnāstīti | tadapyapeśalam | ‘udyāpanaṃ vinā yattu tadvrataṃ niṣphalaṃ bhavet | yadi codyāpanaṃ noktaṃ vratānuguṇataścaret | vittānusārato dadyādanukto dyāpane vrate | gāścaiva kāñcanaṃ dadyādvratasya paripūrtaye’ iti pṛthvīcandrodaye’ naṃdipurāṇokteḥ || tasmātsarvathodyāpanaṃ kartavyam | tatprakāraśca bhaviṣyottarokko vakṣyate || iti janmāṣṭamīvrataṃ samāptam
Linked texts (7)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Kāladīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit