Pramāṇa · Search · About · API

Jayasimhakalpadruma 5.p31

Jayasīṃhakalpadruma 5.p31

Language
Sanskrit

5.p31.1

athāśvinaśuklāṣṭamī mahāṣṭamī | sā ca śuklapakṣasthatvādupavāsādau parayutā grāhyetyuktam | śuklapakṣe'ṣṭamī caiveti brahmavaivartāt | vasurandhrayoriti yugmavākyācca | ṣaṣṭhyekādaśyamāvāsyeti pūrvaviddhāniṣedhācca | tathā-‘nāṣṭamī saptamīyuktā saptamī nāṣṭamīyutā | navamyā saha kāryā syādaṣṭamī sarvadā budhaiḥ|' iti | 'aṣṭamī navamīyugme mahotsāhe mahotsavaḥ |' iti | durgotsave-'pratipadyāharetkhaḍgaṃ dvitīyāyāṃ dhṛtaṃ dhanuḥ | tṛtīyāyāṃ kare cakraṃ caturthyāṃ carma nirmalam | pañcamyāmādade śūlaṃ ṣaṣṭhyāṃ ca paraśuṃ tathā | gadāṃ ca bibhratsaptamyāmaṣṭamyāṃ śaktimuttamām | navamī ca sadā devyā mūrtirdaityavināśinī | ata eva hi pūjyā syādaṣṭamī navamīyutā |' iti | padmapurāṇe'pi-'aṣṭamī navamīviddhā navamyā cāṣṭamī yutā | ardhanārīśvaraprāyā umāmāheśvarī tithiḥ |' iti | saptamīyuktā tu sā sati saṃbhave sarvathā varjanīyā | tatra mahādoṣaśravaṇāt | 'putrānhanti paśūnhanti hanti rāṣṭraṃ sarājakam | hanti jātānajātāṃśca saptamīsahitāṣṭamī | tasmātsarvaprayatnena saptamīvedhasaṃyutā | varjanīyā'ṣṭamī cātha bhuvo rājyamabhīpsubhiḥ |' iti | tathā madanaratne smṛtisamuccaye-'śaranmahāṣṭamī pūjyā navamīsaṃyutā sadā | saptamīsaṃyutā nityaṃ śokasaṃtāpakāriṇī |' tathā-'jambhena saptamīyuktā pūjitā tu mahāṣṭamī | indreṇa nihato jambhastadā dānavapuṅgavaḥ | tasmātsarvaprayatnena saptamīmiśritā'ṣṭamī | varjanīyā prayatnena manujaiḥ śubhakāṅkṣibhiḥ | saptamīśalyasaṃviddhāṃ mohādajñānato'pi vā | mahāṣṭamīṃ prakurvāṇo narakaṃ pratipadyate | saptamī kalayā yatra parataścāṣṭamī bhavet |

5.p31.2

tena śalyamidaṃ proktaṃ putrapautradhanakṣayaḥ|' iti nirṇayāmṛte | bhojarājīye bhīmaparākrame'pi-'na divā na niśāpi ca viṣṭihatā na ca saptamiśalyasamopahatā | yadi vā'ṣṭamīśeṣayutā navamī amarairapi puṇyatamā kathitā |' iti | nirṇayasindhāvapi-'ghaṭikāmātrāpyaudayikī grāhyetyuktam | gauḍā apyevam | 'vratopavāsaniyame ghaṭikaikāpi yā bhavet|' iti devalokteḥ | 'aṣṭamī navamīyuktā navamī cāṣṭamīyutā|' iti pādmavacanācca | rūpanārāyaṇadhṛtadevīpurāṇe-'saptamīvedhasaṃyuktā yaiḥ kṛtā tu mahāṣṭamī | putradāradhanairhīnā bhramantīha piśācavat |' atra vedho na trimuhūrtātmakaḥ kiṃ tu kalāmātrātmako'pi|tathā--'saptamīśalyasaṃviddhā varjanīyā sadāṣṭamī | stokāpi sā tithiḥ puṇyā yasyāṃ sūryodadyo bhavet |' iti | iyamaṣṭamī navamyā bhūvāreṇa ca yuktā praśastā | taduktam-'aṣṭamyāmurite sūrye dinānte navamī bhavet | kujavāro bhavettatra pūjanīyā prayatnataḥ |' iti | iyaṃ mūlanakṣatreṇa pūrvāṣāḍhānakṣatreṇa vā yuktā mahānavamītyucyate | taduktam-'aśvayukśuklapakṣe tu yā'ṣṭamī mūlasaṃyutā | pūrvayāṣāḍhayā vāpi ṛkṣadvayayutā 'tha vā | sā mahānavamī nāma trailokye'pi sudurlabhā|' iti hemādrau skāndāt| nirṇayāmṛte bhaviṣye-'kanyāgate savitāri śuklapakṣe'ṣṭamī tu yā | mūlanakṣatrasaṃyuktā sā mahānavamī smṛtā |' kālatattvavivecane devīpurāṇe-'prāvṛṭkāle viśeṣeṇa āśvine hyaṣṭamīṣu ca | mahāśabdo navamyāṃ ca loke khyātiṃ gamiṣyati |' iti | mūlanakṣatrayuktāpi saptamīleśasahitā duṣṭaiva | taduktaṃ durgotsave-'mūlenāpi hi saṃyuktā sadā tyājyā'ṣṭamī budhaiḥ |

5.p31.3

leśamātreṇa saptamyā api syādyadi dūṣitā|' iti | tathā mūlanakṣatrapūrvāṣāḍadvayoreva pūjā praśastā | uttarāṣāḍhāyāṃ tu niṣiddhā | taduktaṃ nirṇayāmṛte rūpanārāyaṇīye- 'mūlena pūjayeddevīṃ tathā saliladaivataiḥ | vaiśvadeve tu nakṣatre pūjitā duḥkhadā bhavet |' uttarāṣāḍhaniṣedhastu sati saṃbhave jñeyaḥ | taduktaṃ durgotsave- 'mūlābhāve tu karttavyā aṣṭamī toyasaṃyutā | viśvayuktāpi kartavyā aṣṭamī navamīyutā |' iti | atra pūrvoktairviśeṣavacanairgaurītṛtīyādivatkarmakālavyāptiśāstraṃ bādhitvā navamīyutāyāmeva rātrāvasatyāṣṭamyā navamīpūjāyāṃ sahatantreṇāṣṭamīpūjocitā | ata eva kāmarūpīyādinibandheṣu vacanam-'aṣṭamyāḥ śeṣadaṇḍaśca navamyāḥ pūrva eva ca | tatra yā kriyate pūjā vijñeyā sā mahāphalā |' iti | 'aṣṭamī navamīsaṃdhau tṛtīyā khalu kathyate | tatra pūjyā tvahaṃ putriyoginīgaṇasaṃyutā |' iti kālikāpurāṇoktā tṛtīyāsaṃdhipūjā'pyaṣṭamī navamīpūjābhyāṃ tantreṇaiva siddhyati | 'upoṣito dvitīye'hni pūjayetpunareva tām|' ityaṣṭamyupavāsaparadinavihitā tu navamīpūjā prātarvartamānāyāṃ navamyāṃ kartuṃ śakyaiva visarjanātpūrvamiti tadanurodhenāpi saptamīyutāyāmaṣṭamyāmapavāsādi | madanaratne yāni tu 'mahālakṣmyāśvine māsi śuklā kalyāṇakāriṇī | saptamyāmapi yutā kāryā mūlena tu viśeṣataḥ | tathā 'ahaṃ bhadrā ca bhadrā'haṃ nāvayorantaraṃ kvacit | sarvasiddhiṃ pradāsyāmi bhadrāyāṃ pūjitā hyaham | bhadrāyā bhadrakālyāśca madhye syādarcanakriyā | tasmādvai saptamīviddhā kāryā durgāṣṭamī budhaiḥ |' ityevamādīni pūrvaviddhāvidhāyakāni | tāni paradine'ṣṭamyabhāvaviṣayāṇi |

5.p31.4

pūrvodāhṛtavacanavirodhāt | yacca nirṇayāmṛte'mahāṣṭamyāṃ bhagavatī bhadrāyāmapi pūjitā | dadāti cāyurārogyaṃ yato bhadrāsvarūpiṇī|' iti vacanam | atra bhadrāśabdo na saptamīvacanaḥ kiṃ tu viṣṭikaraṇavacanaḥ | yāni ca 'saptamyāmandite sūrye parataścāṣṭamī bhavet | tatra durgotsavaṃ kuryānna kuryādapare'hani | 'tathā 'yadā'ṣṭamīṃ tu saṃprāpya astaṃ yāti divākaraḥ | tatra durgotsavaṃ kuryādapare'hani varjayet| durbhikṣaṃ tatra jānīyānnavamyāṃ yatra pūjyate | ' ityādīni paradine'ṣṭamīlābhe'pi saptamīviddhāvidhāyakāni | tāni sūryodayakāle navamyabhāvaviṣayāṇi | taduktaṃ smṛtisaṃgrahe'yadā sūryodaye na syānnavamī cāpare'hani | tadā'ṣṭamīṃ prakurvīta saptamyā sahitāṃ nṛpa |' iti | durgotsave'pi-'uttarāstithayo yatra kṣayaṃ yānti narādhipa | pūrvāṣṭamī tadā kuryādanyathā tvaśubhaṃ bhavet |' iti | nirṇayāmṛte hemādristu-'saptamyāmandite sūrye' ityādivacanamāśvinakṛṣṇāṣṭamīviṣayam | kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiveti pūrvaviddhāyāḥ kṛṣṇapakṣe eva prāśastyāt | kṛṣṇāṣṭamyāṃ pūjanaṃ ca kṛṣṇapakṣanavamyāṃ kriyamāṇadevīprabodhanāṅgam | ' kanyāyāṃ kṛṣṇapakṣe ca pūjayitvā'ṣṭamīdine | navamyāṃ bodhayeddevīṃ gītavāditraniḥsvanaiḥ |' iti devīpurāṇāt | mahāṣṭamī pūrvedyuḥ pūrvāhṇavyāpitve pūrvā | anyathā paraiveti nirṇayadīpamatamiti nirṇayasindhau | atra ca kṛtyamuktam 'kanyāsaṃsthe ravāvīṣe śuklāṣṭamyāṃ prapūjayet | sopavāso niśārdhe tu mahāvibhavavistaraiḥ |' devīpurāṇe'kanyāsaṃsthe ravāvīṣe śuklāṣṭamyāṃ prapūjayet| droṇapuṣpaiśca bilvaiśca jātīpuṃnāgacampakaiḥ|' iti |

5.p31.5

atra viśeṣa ukto madanaratne viṣṇudharmottare-' āśvine śuklapakṣasya aṣṭamyāṃ prayataḥ śuciḥ | tatraivāyudhacarmādyaṃ chatraṃ vastraṃ ca pūjayet | rājaliṅgāni sarvāṇi tathā śastrāṇi pūjayet | rātrau jāgaraṇaṃ kuryāttatraiva vasudhādhipa | upoṣito dvitīye'hni pūjayetpunareva tām | āyudhādyaṃ ca sakalaṃ pūjayedvasudhādhipa |' iti | vistareṇāṣṭamīkṛtyaṃ ca navarātraprakaraṇe evoktamiti neha pratanyate | ityāśvinaśuklāṣṭamīnirṇayaḥ | atha prasaṅgātpratipadādiṣu navamyantāsu tithiṣu bhaviṣyottarotto durgotsavo likhyate | śrīkṛṣṇa uvāca | 'puṇyā mahānavamyeṣā tithīnāmuttamā tithiḥ | anuṣṭheyā naraiḥ sarvaiḥ prajāpālairviśeṣataḥ | bhavānītuṣṭaye pārtha saṃvatsarasukhāya ca | bhūtapretapiśācānāṃ prītyarthe cotsavāya ca |' yudhiṣṭhira uvāca-' kasmātkālātpravṛtteyaṃ navamī mahaśabditā | kimādāvapi kṛtsnāsīdbhagavatyāḥ priyā tithiḥ | yaśodāgarbhasaṃbhūteruta yāttrāpravartane | utāho pūrvamevāsītkṛtatretāyugādiṣu | ye cānye prāṇinaḥ kecidvadhyante ghātayanti ca | hatānāṃ prāṇināṃ teṣāṃ kā gatiḥ pāralaukikī | svayaṃ ghnatāṃ ghātayatāmanumodayatāṃ tathā | etanme saṃśayaṃ sarvaṃ vaktumarhasi keśava |' śrīkṛṣṇa uvāca — 'pārtha yā paramā śaktiranantā lokapūjitā | ādyā sarvagatā śuddhā bhāvagamyā manoharā | ardhārṣṭamī kālakālī suṣumṇā sarvamaṅgalā | māyā kātyāyanī durgā cāmuṇḍā śaṃkarapriyā | dhyāyanti yāṃ yogaratāḥ sā devī parameśvarī | rūpabhedairnāmabhedairbhavānī pūjyate śivā | aṣṭamyāṃ tu navamyāṃ tu devadānavarākṣasaiḥ| gandharvairuragairyakṣaiḥ pūjyate kiṃnarairnaraiḥ |

5.p31.6

anyairapi yugādau tu sṛṣṭeḥ pūrvaṃ pravartitā | pūjiteyaṃ purā devaistebhyaḥ pūrvataraiḥ śubhaiḥ | aśvayukśuklapakṣe tu aṣṭamīmūlasaṃyutā | sā mahānavamī nāma trailokye'pi sudurlabhā | kanyāgate savitari śuklapakṣe tu aṣṭamī | mūlanakṣatrasaṃyuktā sā mahānavamī smṛtā | aṣṭamyāṃ ca navamyāṃ ca janmamokṣapradāmbikām | pūjayitvāśvine māsi viśoko jāyate naraḥ | saṃtarjayantī huṃkārairvighnānghātukānparān | navamyāṃ pūjitā devī dadātyanupamaṃ phalam| sā puṇyā sā pavitrā ca sā dharmasukhadāyinī| tasyāṃ sadā pūjanīyā cāmuṇḍā muṇḍamālinī | tasyāṃ ye hyupayujyante prāṇino mahiṣādayaḥ | sarve te svargatiṃ yānti vratāṃ pāpaṃ na vidyate | na tathā balidānena puṣpadhūpavilepanaiḥ | yathā saṃtuṣyate meṣairvindhyācalanivāsinī | uddiśya durgāṃ hanyante vividhā yatra jantavaḥ | svarge te yānti kaunteya ghātayanto yaśasvinaḥ | bhavānīprāṅgaṇe prāṇā yeṣāṃ yānti yudhiṣṭhira | teṣāṃ svarge'tulo vāso vīrāste'psarasāṃ priyāḥ | manvantareṣu sarveṣu kalpeṣu kurunandana | teṣu sarveṣu pūjyāsīnnavamīyaṃ surārcitā | prasiddhā'nādinidhanā varṣe varṣe yudhiṣṭhira | bhūyo bhūyo'vatāraiśca bhavānī pūjyate suraiḥ | avatīrṇā'vatīrṇā ca bhuvi daityanibarhiṇī | svargapātālamartyeṣu karoti sthitipālane | saiva kālī mahādevī yaśodāgarbhasaṃbhavā | kaṃsāsurasyottamāṅge padaṃ dattvā gatā viyat | tataḥ prabhṛti daityaghnī yaśodānandinī mayā | vindhyācale sthāpayitvā punaḥ pūjā pravartitā | pūrvaprasiddho'pi punarbhaginyā mahimā kṛtaḥ | bhuvi sattvopakārāya sarvopadravaśāntaye |

5.p31.7

evaṃ ca vindhyavāsinyāṃ navarātropavāsitaḥ | ekabhaktena naktena svaśaktyāyācitena vā | pūjanīyā janairdevī sthāne sthāne pure pure | gṛhe gṛhe śaktiparairyyāme grāme vane vane | snātaiḥ pramuditairhaṣṭairbrāhmaṇaiḥ kṣatriyairnṛpa | vaiśyaiḥ śūdrairbhaktiyuktairmlecchairanyaiśca mānavaiḥ | strībhiśca kuruśārdūla tadvidhānamidaṃ śṛṇu |' etadanantaraṃ jayābhilāṣītyādi sukhāvaha ityanto grantho navarātraprakaraṇe draṣṭavyaḥ | 'ityevaṃ bhrāmayedrāṣṭre durgāṃ devīṃ rathotthitām| narayānena vā pārtha tato'vighnaṃ samāpayet | athotpanneṣu vighneṣu bhūtaśāntiṃ samācaret | yena vighnā na jāyante yātrā saṃpūrṇatāṃ vrajet | evaṃ ye kurvate yātrā rājāno'nye'pi mānavāḥ | mahānavamyāṃ nandāyāṃ putrikā hṛṣṭamānasāḥ | te sarve pāvanirmuktā yānti bhāgavatīṃ purīm | na teṣā śatravo nāgnirna caurā na vināyakāḥ | vighnaṃ kurvanti rājendra yeṣāṃ tuṣṭā maheśvarī | ityetatte samākhyāto durgā devyā mahotsavaḥ | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvāśubhavināśanaḥ | śūlāgrabhinnamahiṣāsurapṛṣṭhamadhyamadhyāsya tatsuracirāṅgadabāhudaṇḍām | abhyarcya pañcavadanānugatāṃ navamyāṃ durgāṃ tu durgagahanāni taranti martyāḥ |' iti durgotsavaḥ | atha kārtikakṛṣṇāṣṭamī karavābhidhā mahārāṣṭreṣvanyeṣu ca prasiddhā | sā candrodayavyāpinī kāryā | kārtikakṛṣṇāṣṭamyāṃ bhaviṣyapurāṇoktaṃ dāmpatyāṣṭamīvratam | hemādrau-'kārtike māsi viprendra putrakāmo naro mune | aṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣasya pūjayedvidhivaddvijaḥ | umayā sahitaṃ devaṃ kṛtvā darbhamayaṃ vibhum |' ityādi | iti dāmpatyāṣṭamīvratam |

5.p31.8

atraiva mathurāvāsibhī rādhākuṇḍe'ruṇodaye sūryodaye vā snānaṃ vidheyam | tadvidhiśca madhusetau draṣṭavyaḥ | kārtikaśuklāṣṭamī goṣṭhāṣṭamī tatra gopūjā kāryā | taduktaṃ nirṇayāmṛte kūrmapurāṇe-‘śuklāṣṭamī kārtike tu smṛtā goṣṭhāṣṭamī budhaiḥ | tatra kuryādgavāṃ pūjāṃ gotrāsaṃ gopradakṣiṇāḥ | gavānugamanaṃ kāryaṃ sarvānkāmānabhīpsatā |’ iti | iyameva kandarpakalpādiḥ | mārgaśīrṣakṛṣṇāṣṭamyāmayaghāvratam | taduktaṃ hemādrau bhaviṣyottare-‘kṛṣṇāṣṭamyā mārgaśīrṣe dāmpatyaṃ darbhanirmitam | anaghaṃ cānaghāṃ caiva bahuputraiḥ samanvitam | sthāpayitvā śubhe deśe gomayenānulepite |’ pūjayediti śeṣaḥ | idaṃ vrataṃ varṣamātraṃ kartavyam | ityanaghāṣṭamīvratam | imāmevāṣṭamīmārabhya varṣaparyantaṃ śivavrataṃ kartavyam | asyāmeva bhairavajayantīvratamuktaṃ śivarahasye | ‘kālāṣṭamī tu vijñeyā kārtikasyāsitāṣṭamī | tasyāmupoṣaṇaṃ kāryaṃ tathā jāgaraṇaṃ niśi |’ iti | ‘bhairavasya tu kartavyā pūjā yāmacatuṣṭaye | kāryaṃ śivakathālāpainiiśa jāgaraṇaṃ sadā | jāgaraṃ copavāsaṃ ca kṛtvā kālāṣṭamīdine | prayatan pāpanirmuktaḥ śaivo bhavati śobhanaḥ |’ iti | yāmacatuṣṭayaṃ rātrisaṃbandhi vivakṣitam | prakaraṇāt | kāśīvāsināṃ nityaṃ caitat | tadadhikāre-‘yo devi bhairavāṣṭamyāmupavāsaṃ prayatnataḥ | na kāriṣyati mohena yāsyatyeveha yātanām |’ iti tatraiva vacanāt | kāśīkhaṇḍe'pi-‘mārgaśīrṣasitāṣṭamyāṃ kālabhairavasaṃnidhau | upoṣya jāgaraṃ kuryānmahāpāpaiḥ pramucyate | yatkiṃcidaśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣajanmani | tatsarvaṃ vilayaṃ yāti kālabhairavadarśanāt |

5.p31.9

anekajanmaniyutairyatkṛtaṃ jantubhistvagham | tatsarvaṃ vilayatyāśu kālabhairavajāgarāt |’ tacca darśanaṃ snātvā kartavyamityuktaṃ tatraiva-‘tīrthe kālodake snātvā kṛtvā tarpaṇamatvaraḥ | vilokya kālarājānaṃ nirayāduddharetpitṝn | kṛtvā ca vividhāṃ pūjāṃ mahāsaṃbhāravistaraiḥ | naro mārgasitāṣṭamyāṃ vārṣikaṃ vighnamutsṛjet |’ iti | ‘upoṣya jāgaraṃ kurvansarvapāpaiḥ pramucyate |’ iti | upoṣaṇāṅgatvenārghyadānaṃ kāryamityuktaṃ śivarahasye | ‘upoṣaṇasyāṅgabhūtamarghyadānamidaṃ smṛtam |’ mantrā api tatraiva | ‘bhairavārghyaṃ gṛhāṇeśa bhīmarūpāvyayānagha | anenārghyapradānena tuṣṭo bhava śivapriya | sahasrākṣiśirobāho sahasracaraṇājara | gṛhāṇārghyaṃ bhairavedaṃ sapuṣpaṃ parameśvara | puṣpāñjaliṃ gṛhāṇeśa varado bhava bhairava

Linked texts (15)