Jayasimhakalpadruma 8.p2
Jayasīṃhakalpadruma 8.p2
- Language
- Sanskrit
8.p2.1
vidhavā yā vanasthasya yateścaikādaśīdvaye | upavāso gṛhasthasya śuklāyāmeva putriṇaḥ | bhujerniṣedhaḥ kṛṣṇāyāṃ siddhiratasya tato vrate' iti | mādhavīye'pi-gṛhasthasya tu śuklakādaśyāmeva nityopavāsaḥ | tathā ca kūrmapurāṇe-'ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | vānaprastho yatiścaiva śuklāmeva sadā gṛhī' iti | bhaviṣyottarapurāṇe-'ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | brahmacārī ca nārī ca śuklāmeva sadā gṛhī |' iti | atra nārīśabdena vidhavocyate | tasyā eva yatisamānadharmatvāt | vanasthayatisamānadharmatvaṃ ca tasyā garuḍapurāṇe uktam-yathā 'punaḥ prabhātasamaye ghaṭikaikādaśī bhavet | tatropavāso vihito vanasthasya yatestathā | vidhavāyāstu tatraiva parato dvādaśī na cet|' iti | pativatyāstūpavāsaniṣedhādikaṃ paribhāṣāyāṃ draṣṭavyam | cāturmāsyāntargatā tu kṛṣṇāpi gṛhiṇopoṣyā | 'śayinībodhinīmadhye yā kṛṣṇaikādaśī bhavet | saivopoṣyā gṛhasthena nānyā kṛṣṇā kadācana' iti pādmāt | etaccāputravadgṛhasthaviṣayam | putravatastu sāpi niṣiddhā | 'saṃkrāntyāmupavāsaṃ ca kṛṣṇaikādaśivāsare | candrasūryagrahe caiva na kuryātputravāngṛhī |' iti nāradokteḥ | kṛṣṇaikādaśyāṃ putriṇa upavāsaniṣedhaḥ kūrmapurāṇe'pi-'saṃkrāntyāṃ kṛṣṇapakṣe tu raviśukradine tathā | ekādaśyāṃ na kurvīta upavāsaṃ ca pāraṇam |' iti | atra putravānityanuṣajyate | pāraṇamapi tannimittameva niṣidhyate | tacca 'sapta vārānupoṣyaiva saptadhā saṃyatendriyaḥ | saptajanmakṛtātpāpāttatkṣaṇādeva mucyate|' iti vacanavihitaśanivāraproktopavāsāṅgabhūtaṃ taduttaradine prāptaṃ ravivāraprayuktam |
8.p2.2
'nityaṃ dvayorayanayornityaṃ viṣuvatordvayoḥ| candrārkayorgraha ṇayorvyatīpāteṣu parvasu | ahorātroṣitaḥ snānaṃ śrāddhaṃ dānaṃ tathā japam | yaḥ karoti prasannātmā tasya syādakṣayaṃ ca tat |" iti saṃkrānyādipūrvadinavihitopavāsāṃgabhūtaṃ taduttaradine prāptaṃ saṃkrāntyādinimittakaṃ tanniṣedhena ca tadaṅgapūrvadinopavāsaniṣedha eva draṣṭavyaḥ | tathā ca śanau ravau ca saṃkrāntidinatatpūrvadinayośca putravadgahiṇopavāso na kārya iti paryavasyati | gautamo'pi-'ādityehani saṃkrāntyāmāsitaikādaśīṣu ca | vyatīpāte kṛte śrāddhe putrī nopavasedgṛhī' iti | padmapurāṇe'pi-' saṃkrāntyāmupavāsena pāraṇena yudhiṣṭhira | ekādaśyāṃ ca kṛṣṇāyāṃ jyeṣṭhaḥ putro vinaśyati |' iti | nāradīye' pi-' indukṣayārkasaṃkrāntyorekādaśyāṃ sitetare | upavāsaṃ na kurvīta yadīcchetsaṃtatiṃ dhruvām |' iti | yadyapyeteṣāṃ vacanānāṃ putravadgahiṇaḥ sāmānyataḥ kṛṣṇaikādaśyupavāsaniṣedhakatā pratīyate | tathāpi kṛṣṇaikādaśyupavāsavidhervanasthādiviṣayatvenopasaṃhāre gṛhasthamātrasya tadaprāpterniṣedhasya prāptyupajīvitvena yathāśrutārthakatvāyogāccāturmāsyāntargatakṛṣṇaikādaśīviṣayatvamevocitam|tatra 'śayanībodhinīmadhye' iti smṛtyantaravacane gṛhasthaṃpratyupavāsasya vihitatvāditi hemādrinirṇayāmṛtātprabhṛtayaḥ| mādhavastu-yāni putravadgṛhiṇaḥ kṛṣṇaikādaśyupavāsaniṣedhakāni vacanāni gṛhasthamātrasya kṛṣṇāyāmupavāsaniṣedhe'pi putriraṇastasya pratyavāyātiśayārthānīti |
8.p2.3
nanveṣu vacaneṣu ' ekādaśyāṃ tu kṛṣṇāyāṃ saṃkrame grahaṇe'pi ca |' ityādivākyeṣu ca saṃkrāntiravivārādiyuktāyāṃ śuklaikādaśyāmapyupavāsaniṣedhaḥ pratīyate iti cet | na | teṣāṃ saṃkrāntyādivihitopavāsaviṣayatvāt, na tu tadyuktaikādaśyupavāsaviṣayatā | taduktaṃ kātyāyanena-' ekādaśīṣu kṛṣṇāsu ravisaṃkramaṇe tathā | candrasūryoparāge ca na kuryātputravāngṛhī | tatprayuktopavāsasya niṣedho'yamudāhṛtaḥ | prayuktyantarayuktasya na vidhirna niṣedhanam |' iti | jaiminirapi- 'tannimittopavāsasya niṣedho'yamudāhṛtaḥ | nānuṣaṅgakṛto grāhyo yato nityamupoṣaṇam |' iti | ayamarthaḥ | ekādaśyupavāsasya nityatvātsaṃkrāntyādyupavāsasya ca kāmyatvātkāmyopavāsaniṣedhe'pi na nityopavāsaniṣedhaḥ sidhyatīti | ata evādityavārādiyogepyekādaśīnimittopavāso vihito madanaratne sanatkumāraprokte-' bhānuvāreṇa saṃyuktā tathā saṃkrāntisaṃyutā | ekādaśī sadopoṣyā sarvasaṃpatkarā tithiḥ' iti | kālatattvavivecane viṣṇudharmottare-' bhṛgubhānudinopetā sūryasaṃkrāntisaṃyutā | ekādaśī sadopoṣyā putrapautravivardhinī' iti | kātyāyano'pi-'vyatīpāto vaidhṛtirvā ekādaśyāṃ yadā bhavet | upoṣyā sā tu vijñeyā putrasaṃpadvivardhinī' iti| prācyāstu vaiṣṇavagṛhasthānāṃ kṛṣṇāpi nityā | 'nityaṃ bhaktisamāyuktairna rairviṣṇuparāyaṇaiḥ|pakṣe pakṣe ca kartavyamekādaśyāmupoṣaṇam | saputraśca sabhāryaśca sajano bhaktisaṃyutaḥ | ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi |' iti nāradokterityāhuḥ | nirṇayasindhau putraśabdaścāpatyamātravacanaḥ | nārāyaṇavṛttau pumāṃsa eva me putrā jāyeranni tyatrāpatyamātravācitvokteḥ|
8.p2.4
'janayedvahuputrāṇi' iti liṅgāt| 'pumān putro jāyate' iti ca| kāmyastu skandapurāṇe-'pitṝṇāṃ gatimanvicchankṛṣṇāyāṃ samupoṣayet' iti | ayaṃ ca putravatāpi vidheyaḥ | 'putravāṃśca sabhāryaśca bandhuktastathaiva ca | ubhayoḥ pakṣayoḥ kāmyaṃ vrataṃ kuryāttu vaiṣṇavam |' iti nāradavacanāt | matsyapurāṇe'pi-'ekādaśyāṃ tu kṛṣṇāyāmupoṣya vidhivannaraḥ| putrānāyuḥ samṛddhiṃ ca sāyujyaṃ ca sa gacchati|' iti|dinakṣaye putravato gṛhasthasyopavāso niṣiddhaḥ | madanaratne vyāsaḥ-'ekādaśīṣu naṣṭāsu ravau saṃkramaṇe tathā | pāraṇaṃ copavāsaṃ ca na kuryātputravāngṛhī' iti | 'dinakṣaye tu saṃprāpte nopodhyā daśamīyutā | yadīcchetputrapautrāṇāmṛddhiṃ saṃpadamātmanaḥ|' iti | matsyapurāṇe'pi-'dinakṣaye'rkasaṃkrāntau grahaṇe candrasūryayoḥ | upavāsaṃ na kurvīta putrapautrasamanvitaḥ |' iti | dinakṣayalakṣaṇaṃ padmapurāṇe-'dvau tithyantāvekavāre yasminsa syāddinakṣayaḥ' iti | vasiṣṭho'pi-'ekasminsāvane tvahni tithīnāṃ tritayaṃ yadā | tadā dinakṣayaḥ proktastatra sāhastrikaṃ phalam|' iti | phalamatra putravata upavāsavyatiriktadānādijanyaṃ draṣṭavyam | tasyopavāsaniṣedhāt | īdṛśaviṣaye kiṃ vidheyamityapekṣāyāṃ viśeṣo vāyavīye uktaḥ | 'upavāsaniṣedhe tu kiṃcidbhakṣyaṃ prakalpayet | na duṣyatyupavāsena hyupavāsaphalaṃ labhet' iti | bhakṣyaṃ ca viddhāviṣaye darśitam-'aviddhānāmalābhe tu payodadhiphalāni ca | sakṛdevālpamaśnīyādupavāsastato bhavet |' iti | tathā 'naktaṃ haviṣyānnamanodanaṃ vā phalaṃ tilāḥ kṣīramathāmbu cājyam | yatpañcagavyaṃ yadi cāpi vāyuḥ praśastamatrotaramuttaraṃ tu|' iti |
8.p2.5
hemādrau-nityaikādaśyupavāsāsamarthai naikabhaktādikaṃ kartavyam | tathā ca mārkaṇḍeyaḥ-'ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca | upavāsena dānena na nirdvādaśiko bhavet | ekabhuktena naktena bālavṛddhāturaḥ kṣipet | payomūlaphalairvāpi na nirdvāśiko bhavet |' iti | smṛtirapi-'upavāse tvaśaktānāmaśīterūrdhvajīvinām | ekabhaktādikaṃ kāryamāha baudhāyano muniḥ |' iti | bhaviṣyatpurāṇe dvādaśīkalpe-'ekādaśyāṃ prabhuṃ viṣṇuṃ samabhyarcya kadācana | upoṣitena naktena tathaivāyācitena vā | ekabhaktena vā tāta na nirdvādaśiko bhavet | tadekaniyamo nityaṃ na sīdati bhavārṇave | kāyaśaktibalādeva na balāddharmamācaret|'hemādrau bodhāyanaḥ-'vyādhibhiḥ paribhūtānāṃ pittādhikaśarīriṇām|triṃśadvarṣādhikānāṃ ca naktādiparikalpanā|' tritriṃśadvarṣakāṇāmityapi kvacitpāṭhaḥ|tatra navativarṣāṇāmityarthaḥ|kūrmapurāṇe-'ekabhaktena naktena bālavṛddhāturaḥ kṣipet| nātikrameddvādaśīṃ ca upavāsavratena ca|' bhaviṣye-'upavāsātparaṃ bhaikṣyaṃ bhaikṣyātparamayācitam|ayācitātparaṃ naktaṃ tasmānnaktena varta yet | 'aṣṭau tāni'-ityādi paribhāṣāyāṃ draṣṭavyam | nityakāmyayoraśaktāḥ svapratinidhibhirvrataṃ kārayeyuḥ | te'pi tatraiva draṣṭavyāḥ| asyāpavādaḥ kāśyapapāñcarātre-'madutthāne ca śayane matpārśvaparivartane|atha yo dīkṣitaḥ kaścidvaiṣṇavo bhaktinatparaḥ|annaṃ vā yadi bhuñjīta phalamūlamathāpi vā|aparādhamahaṃ tasya na kṣamāmi kadācana | kṣipāmi narake tāvadyāvadābhūtasaṃplavam |' iti | 'macchayane madutthāne matpārśvaparivarta ne | phalamūlajalāhārī hṛdi śalyamivārpitam|' iti|
8.p2.6
etacca hemādyādimahānibandheṣvadarśanānnirmūlam | yāni vacanāni śuklakṛṣṇaikādaśyoḥ sāmyabodhakāni viṣṇurahasyaskandapurāṇanāradīyapurāṇeṣu paṭhyante | ‘yathā kṛṣṇā tathā śuklā viśeṣo nāsti kaścana |’ iti | evameva sanatkumārabhaviṣyapurāṇasaurapurāṇeṣvapi | viṣṇurahasyasaurapurāṇayoḥ-‘yathā supūjito gauraḥ kṛṣṇo vā vedavidvijaḥ | saṃtārayati dātāraṃ dvādaśyau ca tathā smṛte |’ tathā skandapurāṇe- ‘tailaṃ śukletarāṇāṃ ca tilānāṃ sadṛśaṃ yathā | dvādaśyoḥ sadṛśaṃ tadvatpuṇyaṃ śuklāsitobhayoḥ | darśaśca pūrṇamāsī ca puṇyatastu yathā same | tathā'site site puṇye dvādaśyau munibhiḥ smṛte |’ iti | ‘yathottaraṃ dakṣiṇaṃ ca ayane vai prakīrtite | tulyaṃ puṇyamavāpnoti dvādaśyostu tathobhayoḥ |’ tathā-‘somasūryagrahau puṇyau yathaiva munibhiḥ smṛtau | tathā sitāsite puṇye dvādaśyau viṣṇutuṣṭaye | sāyaṃ prātaryathā saṃdhye sāyaṃ prātaryathāhūtī | tathā sitāsite puṇye dvādaśyau dharmataḥ same |’ iti | ‘yathā viṣṇuḥ śivaścaiva saṃpūjyau munibhiḥ smṛtau | tathā pūjyatame prokte dvādaśyau śuklakṛṣṇake |’ vārāhapurāṇe-‘ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi | dvādaśyāṃ yo'rcayedviṣṇuṃ sa muktiphalabhāgbhavet|’ ityādīni |
8.p2.7
yānyapi śuklakṛṣṇaviveke pratyavāyabodhakāni kūrmapurāṇe viṣṇudharmottare skandapurāṇe ca-‘ sa brahmahā surāpaḥ syātkṛtaghno gurutalpagaḥ |’ skandapurāṇe-‘ sa brahmahā sa goghnaśca surāpo gurutalpagaḥ |’ kālikāpurāṇe- ‘ sarveṣāmiha pāpānāmāśnayaḥ sa tu kīrtitaḥ |’ eteṣāmuttarārdhaṃ tu ‘vivecayati yo mohādekādaśyoḥ sitāsite |’ iti|garuḍapurāṇe'pi-‘ śuklā vā yadi vā kṛṣṇā viśeṣo nāsti kaścana | viśeṣaṃ kurute yastu pitṛhā sa tu kīrtitaḥ | hrāsavṛddhyenduraśmīnāṃ śuklatā kṛṣṇatā tathā | ekādaśyāḥ svarūpaṃ tu saṃkhyā yā saiva kevalam | ataḥ kṛṣṇasitatvādi śaśino guṇa ucyate | ekādaśyāṃ na tenāsti dūṣaṇaṃ yena dṛśyate |’ sanatkumāraprokte- ‘ ekādaśyordvayoryastu viśeṣaṃ kurute nṛpa | tasyoddhāraṃ na paśyāmi yāvadābhūtasaṃplavam |’ ityādīni,-tāni sarvāṇi vānaprasthayativaiṣṇavādiviṣayāṇi | anyathā-‘śuklāmeva sadā gṛhī’iti vākyavirodhaḥ syāditi dik || atha prasaṅgādaṣṭādaśaikādaśībhedā ucyante | tatraikādaśī dvividhā | saṃpūrṇā viddhā ca | yā saṃpūrṇā saiva śuddhetyucyate | tatra śuddhaikādaśī samatānyūnatādhikyayogāttrividhā | sā trividhāpi dvādaśīsāmyanyūnatādhikyayogātpratyekaṃ trividhā bhavati | evaṃ śuddhāyā nava bhedāḥ | yathā śuddhasamā dvādaśīsamā, śuddhasamā ddādaśīnyūnā, śuddhasamā dvādaśyadhikā, śuddhanyūnā dvādaśīsamā, śuddhanyūnādvādaśīnyūnā,śuddhanyūnā dvādaśyadhikā,śuddhādhikā dvādaśīsamā, śuddhādhikādvādaśīnyūnā, śuddhādhikā dvādaśyadhikā ceti | evaṃ viddhāpi sāmyanyūnatādhikyayogātrividhā satī dvādaśīsāmyanyūnatādhikyayogātpratyekaṃ trividhā |
8.p2.8
evaṃ viddhāyā api nava bhedāḥ | viddhasamā dvādaśīsamā, viddhasamādvā daśīnyūnā, viddhasamā dvādaśyadhikā, viddhanyūnā dvādaśīsamā, viddhanyūnā dvādaśīnyūnā, viddhanyūnā dvādaśyadhikā, viddhādhikā dvādaśīsamā, viddhādhikā dvādaśī nyūnā, viddhādhikā dvādaśyadhikā ceti | evaṃ militvā'ṣṭādaśa bhedā bhavanti | atra sarveṣvapi bhedeṣvekādaśīdvādaśyoḥ samatvaṃ nāma ṣaṣṭighaṭikātmakatvaṃ tato nyūnatve nyūnatvamādhikye ādhikyaṃ jñeyam | hemādrau-tatra saṃpūrṇā tāvatkaiściduktā udayādudayaparyantamavasthitaikādaśī saṃpūrṇeti | tathā ca jyotiḥsiddhānte- ' sarvā hyetāśca saṃpūrṇā udayādodayasthitāḥ' | nāradīyapurāṇe-'ādityodayavelāstumārabhya ṣaṣṭistu | ḍikāḥ | yā tithiḥ sā tu saṃpūrṇā |' iti | naitatsādhīyaḥ | ' pratipatprabhṛtayaḥ sarvā udayādodayādraveḥ | saṃpūrṇā iti vikhyātā harivāsaravarjitāḥ |' iti skandapurāṇavacanavirodhāt | kīdṛśī tarhi saṃpūrṇetyepekṣite-garuḍapurāṇe śivarahasye coktam- ' udayātprāgyadā vipra muhūrtadvayasaṃyutā | saṃpūrṇaikādaśī nāma tatraivopavasedgṛhī |' bhaviṣyapurāṇe-'ādityodayavelāyāḥ prāṅmuhūrtadvayānvitā | ekādaśī tu saṃpūrṇā vidvānyā parikīrtitā |' iti | vastutastu-dvividhaikādaśī saṃpūrṇā ahorātravyāpinī aruṇodayādārabhya dvitīyasūryodayaparyantamavasthitā ca | tatrāpi sarvatithisādhāraṇaḥ pūrvasyāṃ saṃpūrṇaśabdo mukhyaḥ na dvitīyāyām | anekārthatvāpātāt | udayātprāgghaṭikācatuṣṭaye'pi vidyamānāyāḥ saṃpūrṇatyabhidhānamaruṇodayavedhanirākaraṇārtham | harivāsaravarjitā iti cākālatattvavivecane tu-saṃpūrṇatvaṃ nodayamātrādārabhya pravṛttāyāḥ |
8.p2.9
kiṃ tu udayātprāgapi muhūrtadvayavyāpinyāḥ | ādityodayeti bhaviṣyapurāṇavacanāt | pratipatprabhṛtaya iti skandapurāṇavacane tvanyasūryodayādāraṃbhya pravṛttatvaṃ sūryodayaparyaṃtaṃ sattvaṃ ca dvayaṃ militaṃ sāmānyataḥ saṃpūrṇatvaprayojakaṃ yaduktaṃ tanmadhye pūrvamekādaśyāṃ paryudasyate harivāsaravarjitāḥ ityanena na tūttaramapi,|tatraiva vacanāntare viśeṣavidhānāt | tenāruṇodayādārabhya dvātriṃśanmuhūrtavyāpinyekādaśī saṃpūrṇā na tvitaratithivatṣaṣṭighaṭikāmātravyāpinī | yattu'ādityodayavelāmāsturabhya ṣaṣṭi | nāḍikāḥ | saṃpūrṇaikādaśī nāma' itītaratithitulyaṃ, saṃpūrṇatvamekādaśyāmapyuktam | tanna mukhyam | kiṃ tvanukalpaḥ | sa ca smārtaviṣaye ityagre sphuṭī bhaviṣyati | aruṇodayaikadeśasya ca daśamyāḥ pūraṇādekādaśyāḥ sakalatadvyākhyā viruddhatvam | tena yaikādaśī kṛtsnāruṇodayavyāpinī dvitīyasūryodayādarvāgeva rātrau dine vā samāptā dvādaśyā yuktā sā na viddhā saṃpūrṇā, kiṃ tu khaṇḍāmānaṃ sūryodayamārabhya tadastamayamātraparyataṃ vartamānā itaratithaya iveti | atha daśamīvedho nirūpyate| sa ca vedhastrividhaḥ | aruṇodayavedhaḥ, sūryodayavedhaḥ, pañcadaśanāḍīvedhaśceti | tatrāruṇodayavedho bhaviṣyatpurāṇe—‘aruṇodayavelāyāṃ diśāgandho bhavedyadi | duṣṭaṃ tattu prayatnena varjanīyaṃ narādhipa |’ iti | diśā daśamī | etacca vaiṣṇavopoṣyākādaśīviṣayam | ‘ daśamīvedhasaṃyuko yadi syādaruṇodayaḥ | naivopogyaṃ vaiṣṇavena taddinaikādaśīvratam|’iti bhaviṣyatpurāṇagaruḍapurāṇavacanāt | vaiṣṇavalakṣaṇaṃ ca skānde—‘paramāpadamāpanno harṣe vā samupasthite |
8.p2.10
naikādaśīṃ tyajedyastu yasya dīkṣāsti vaiṣṇavī | samātmā sarvabhūteṣu nijācārādaviplutaḥ | viṣṇvarpitākhilācāraḥ sa hi vaiṣṇava ucyate |’ smṛtyantare'pi—‘ vaikhānasādyāgamoktadīkṣāyukto hi vaiṣṇavaḥ |’ iti | yadyapi pitrāderāgamaroktadīkṣāyāṃ tanmātrasyaiva vaiṣṇavatvaṃ na tatputrādeḥ tathāpi svapāramparyaprasiddhameva vaiṣṇavatvaṃ smārtatvaṃ ca manyante budhāḥ | tattvasāgarebhaviṣye—‘ yathā śuklā tathā kṛṣṇā yathā kṛṣṇā tathetarā | tulye te manyate yastu sa vai vaiṣṇava ucyate |’ iti | aruṇodayapramāṇaṃ tu skandanāradābhyāmuktam—‘udayātprākcatasrastu nāḍikā aruṇodayaḥ |’ iti | hemādrau—‘catasro ghaṭikāḥ prātararuṇodaya ucyate | yatīnāṃ snānakālastu gaṅgāmbhaḥsadṛśaḥ smṛtaḥ |’ iti | tathā—‘aruṇo dayavedhaḥ syātsārdhaṃ tu ghaṭikātrayam |’ iti | eteṣāṃ sarveṣāṃ vacanānāṃ rātrimānahrāsavṛddhibhyāṃ muhūrtadvayaparataiva | ‘udayātprāgyadā vipra muhūrtadvayasaṃyutā |’ iti | ‘ādityadvayavelāyāḥ prāṅmuhūrtadvayānvitā |’iti gāruḍabhaviṣyavacanaikavākyatvāt | kālatattvavivecane'pi—‘ aruṇodayakāle tu diśāgandho bhavedyadi |’ ityādivacaneṣu yo'ruṇodaya uktaḥ sa udayaprācīnamuhūrtadvayātmaka eva draṣṭavyaḥ | pūrvaikavākyatvāt, yogārthasyāpi tatraiva saṃbhavācca | yacca kvacidrātryantyāṣṭamabhāgasyāruṇodayatvābhidhānaṃ tadalpāntaratvādetatparameva | yadapi brahmavaivartīyam—‘ catasro ghaṭikāḥ prātararuṇodayaniśtrayaḥ| catuṣṭayavibhāgotra vedhādīnāṃ kiloditaḥ | aruṇodayavedhaḥ syātsārdhaṃ tu ghaṭikātrayam | ativedho dvighaṭikaḥ prabhāsaṃdarśanādbhaveḥ |
8.p2.11
mahāvedho'pi tatraiva dṛśyate'rko na dṛśyate | turīyastatra vihito yogaḥ sūryodaye sati |’ iti | atrāruṇodayavedhātivedhamahāvedhayogasaṃjñākaraṇaṃ tadgoṣatāratamyapradarśanātham | muhūrto ghaṭikādvayamitivaddhaṭikāśabdo muhūrtārdhaparaḥ | ' udayātprākcatasrastu nāḍikā aruṇodaye | ' iti nāradādivacane nāḍikāśabdo'pi tathā | ata eva ' nāgo dvādaśanāḍībhirdikapañcadaśabhistathā | bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirduṣayatyuttarāṃ tithim |' iti vacanoktaviśeṣavedhaḥ ṣaṭsārdhasaptanavamuhūrtaparyavasanna eva kālādarśādiṣu darśitaḥ | tena rātrihrāsavṛddhibhyāṃ muhūrtānāmapi hrāsavṛddhī samyagālocya vedhaniścayaḥ kartavyo na tu sthūladṛśeti | ya ete vedhātivedhamahāvedhākhyā doṣāḥ pūrvamuktāḥ teṣu satsvekādaśīsaṃpṛktasaṃdigdhasaṃyuktasaṃkīrṇanāmabhirvyavahriyate | aruṇodayaprathamaghaṭikāyāṃ daśamīsadbhāvo vedha ityuktaḥ | sa ca dvividhaḥ | ghaṭikāprārambhe kṛtsnaghaṭikāyāṃ ca daśamīvṛttibhedāt | atra prārambhamātre daśamīyuktaikādaśī saṃpṛktetyucyate | kṛtsnaghaṭikāvartidaśamīsadbhāvayuktaikādaśī saṃdigdhā | aruṇodayaprathamamuhūrtadaśamīvyāptirativedhastadupaitaikādaśī saṃyuktetyucyate | sūryamaṇḍaladarśanasaṃdehavelāyāṃ daśamīsadbhāvo mahāvadhastadyuktakādaśī saṃkīrṇetyucyate | tā etāḥ saṃpṛktādayaścatasro'pi tyājyāḥ | tathā ca gobhilaḥ-'aruṇodayavelāyāṃ daśamī yadi saṃgatā | saṃpṛktaikādaśī tāṃ tu mohinyai dattavānbhuvi|' iti | garuḍapurāṇe-'udayātprāktrighaṭikāvyāpinyekādaśī yadā | saṃdigdhaikādaśī nāma varjyeyaṃ dharmakāṅkṣibhiḥ | udayātprāṅmuhūrtornavyāpinyekādaśī yadā |
8.p2.12
saṃyuktaikādaśī nāma varjayeddharmavṛddhaye | ādityodayavelāyāmārabhya ṣaṣṭināḍikāḥ | saṃkīrṇaikādaśī nāma tyājyā dharmaphalepsubhiḥ |' iti | yadyapi pūrvatra vedhavākye 'sārdhaṃ tu ghaṭikātrayam' ityuktamatra tu saṃdigdhaikādaśīvākye trighaṭiketyuktaṃ tathāpi naitāvatā vaiṣamyeṇa virodhaḥ śaṅkanīyaḥ, śāstradvayasyāpi daśamīvedhatyāgaparatvāt | yattu nirṇayasindhau-'udayātprākcatasraḥ' iti skāndavacanena 'muhūrtadvayasaṃyutā' iti gāruḍavacanasya 'muhūrtadvayānvitā' iti bhaviṣyavacanasya copasaṃhārāddaṇḍacatuṣṭayamevāruṇodaya iti| catasro ghaṭikā iti bhaviṣyavacanamapyavayavadvāreṇāruṇodayavedhaviśeṣaparameveti | yadapyatra kecit-eteṣāṃ sarvapakṣāṇāṃ muhūrtadvayena kroḍīkārānniśaḥ prānta iti vacanācca rātrimānavaśātsārdhatridaṇḍādayo'neke'ruṇodayāḥ|tadāha hemādriḥ-sārdhaghaṭikātrayoktiraṣṭāviṃśatighaṭīmitarātriviṣayā mahattamāstu rātrīrapekṣya catasro ghaṭikā ityuktamityāhuḥ| tanna | aruṇodayaśabdasya anekārthatvāpatteḥ | na ca muhūrtadvayamarthaḥ | daṇḍadvayaikamahūrtādivedhānāṃ tathāpyanupapatteḥ | na hi teṣāṃ yāmārdhatvamaruṇodayatvaṃ cāstītyādi | tadetadāpātataḥ | rātrimānahrāsavṛddhivaśena tridaṇḍacaturdaṇḍātmakatvānmuhūrtadvayasyaikamūlakalpanālāghavena daṇḍacatuṣṭayādipratipādakavacanānāṃ muhūrtadvayaparyavasitārthapratipādakatvasyaiva yuktatvāt | muhūrtadvayatvasyānugatasya vācyatāvacchedakasya sakalasādhāraṇatvena na nānārthatvāpattirapi, aruṇodayaśabdasya dvighaṭikādau tadasattvaṃ ca na doṣāya, tasyāruṇodayānātmakatvāt, doṣaviśeṣabodhanārthaṃ tadabhidhānādityalam |
8.p2.13
tadevaṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ pratiṣiddhatvādaruṇodayaviddhaikādaśī vaiṣṇavena parityājyā | ' daśamīśeṣasaṃyukto yadi syādaruṇodayaḥ | naivopogyaṃ vaiṣṇavena taddhi naikādaśīvratam ' | iti gāruḍe bhaviṣye ca yogamātraniṣedhāt | nāradīye'pi-' lavavedhe'pi viprendra daśamyekādaśīṃ tyajet | surāyā bindunā spṛṣṭaṃ gaṅgāmbha iva nirmalam | ' skānde'pi-'kalākāṣṭhādigatyaiva dṛśyate daśamī vibho | ekādaśyāṃ na kartavyaṃ vrataṃ rājankadācana |' iti | mādhavo'pyāha-so'yaṃ kalādivedho'ruṇodayavedhe sūryodayavedhe ca samāna iti | nigame'pi-' sarvaprakāravedho'yamupavāsasya dūṣakaḥ | ' iti | yo'yaṃ sūryodayātprāgdaśamīsadbhāvarūpo vedhaḥ sa sarvo'pyaruṇodayavedha eva viśeṣastadabhidhānaṃ ca doṣatāratamyapradarśanāyetyuktameva | doṣatāratamyaṃ prāyaścittatāratamyādavagantavyam | taccoktaṃ hemādrau smṛtyantare-'ajñānādyadi vā mohātkurvannekādaśīṃ naraḥ | daśamīśeṣasaṃyuktāṃ prāyaścittamidaṃ caret | kṛcchrapādaṃ naraścīrtvā gāṃ ca dadyātsavatasakām | dharaṇasyārdhakaṃ deyaṃ tiladroṇamathāpi vā | ' iti | atra vedhatāratamyādvyavastheti hemādriḥ | niśaḥ prātaḥ ityapi muhūrtadvayaparameva | tasmādaruṇodayaśabdasya muhūrtadvayaparataivetyalam | yattu brahmavaivarte-' ardharātre tu keṣāṃciddaśamyā vedha iṣyate | kapālavedha ityāhurācāryā ye haripriyāḥ | ' iti | tatkaimutikarītyā'ruṇodayavedhanindāparamiti mādhavannṛsiṃhaparicaryākārāḥ-nanu ' ardharātramatikramya daśamī yadi dṛśyate | upoṣyā dvādaśī śuddhā trayodaśyāṃ tu pāraṇam |
8.p2.14
' iti ardharātravedhe ekādaśīparityāge mahādvādaśyupavāsavidhānātkimucyate aruṇodayavedha ekādaśī parityājyeti | satyam | atra keṣāṃcinmatam | 'kapālavedha ityāhurācāryā ye haripriyāḥ | na tanmama mataṃ yasmāttriyāmā rātririṣyate | ' iti vigānaśravaṇāt | kiṃ ca 'ardharātre'pi keṣāṃciddaśamyāṃ vedha iṣyate | aruṇodayavelāyāṃ nāvakāśo vicāraṇe | ' iti kaimutyanyāyenāruṇodayavedhaśeṣatvamevāsyāvasīyate | atha vā pakṣavardhinīviṣayamevaitat | 'ardharātraṃ spṛśetpūrṇā pakṣavṛddhiryadā'grataḥ | kapālavedhinī sā ca śuddhāṃ bhadrāmupoṣayet|' iti pādme spaṣṭābhidhānāt | sarvathā bahutaraśiṣṭavaiṣṇavavirodhadurāgrahaparityāgenāruṇodayavedha eva vaiṣṇavaiḥ pratipālanīya iti yuktamutpaśyāma iti | tattvaṃ tu pūrvacaturyāmeṣu vratasaṃkalpavarjanārthamityanupadameva vakṣyate| yadapi 'nāgo dvādaśanāḍībhiḥ' iti skāndam | tadvyavasthoktā nigame- 'sarvaprakārevedho'yamupavāsasya dūṣakaḥ | sārdhasaptamuhūrtastu yogo'yaṃ bādhate vratam | ' iti | vratamupavāsabhinnamiti mādhavaḥ iti | nṛsiṃhaparicaryāyāmapi-ardharātrādupari daśamyanuvṛttau ekādaśyāḥprathamayāmacatuṣṭayaṃ tyaktvā pūjāsaṃkalpau kuryāditi | yastu yogasaṃjñakaścaturtho vedhastasya tyājyatvamarthasiddham | aruṇodayavedho'pi yadā tyajyate tadā kimu vaktavyaṃ sūryodayavedha iti| mādhavīye yā caturvidhavedharahitā śuddhaikādaśī sā dvividhā ādhikyena yuktā tadrahitā ceti| ādhikyaṃ ca trividham ekādaśyādhikyaṃ dvādaśyādhikyam ubhayādhikyaṃ ceti |
8.p2.15
triṣvapyeteṣu aruṇodayamārabhya pravṛttāṃ śuddhāmapyekādaśīṃ parityajya paredyurupavāsaḥkartavyaḥ| tatraikādaśyādhikye nārada āha-saṃpūrṇaikādaśī yatra dvādaśyāṃ vṛddhigāminī| dvādaśyāṃ laṅghanaṃ kāryaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam |' iti |smṛtyantare'pi-'ekādaśī yadā pūrṇā parataḥ punareva sā | puṇyaṃ kratuśatasyoktaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam |' iti | viṣṇutarahasye'pi- 'ekādaśī kalā prāptā yena dvādaśyupoṣitā | tulyaṃ kratuśatasyoktaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam | ' iti | dvādaśyādhikye vyāsa āha-'ekādaśī yadā luptā parato dvādaśī bhavet | upoṣyā dvādaśī tatra yadīcchetparamāṃ gatim | iti | atra kecit-yattu mādhavācāryaiḥ ekādaśī yadā lupteti vacanācchuddhāyāṃ dvādaśīmātrādhikye paretyuktaṃ, tanna | lopapadasya sūryodayāsparśe lope prasiddhyā sūryodayadaśamīviddhāyāmevaitadvacanapravṛtteḥ | ato nedaṃ śuddhanyūnādhikadvādaśikāyāmupavāsavidhāyakamiti | yadapi kaiścidalupteti cchictvedametatparatayā yojitaṃ tadapi cintyam | akārapraśleṣe mānābhāvāt | tadetadapeśalam | dvitīyasūryodayāsparśasyaiva lopasya tātparyaviṣayatvāt | na caivaṃ mādhavācāryāṇāṃ smārtanirṇaye punarlikhite'sminvacane luptetyasyādau daśamīmiśritatvātparato vṛddhayabhāvācca kṣayaṃ gateti vyākhyātaṃ viruddhayeteti vācyam | śāstrasya bahuviṣayatvasya nyāyyatvena dvitīyasūryodayāsparśaparatve'vadhārite'gre tathābhidhānasya saṃbhavābhiprāyakatvāt | saṃpūrṇaikādaśī tyājeti bhāgavatatantrādivacanasamānakatvaṃ ekaśrutikalpanālāghavenākārapraśleṣeṇāpi vyākhyātuṃ śakyatvācca |
8.p2.16
ubhayādhikye gururaha-saṃpūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā | tatropoṣyā dvitīyā tu parato dvādaśī yadi | ' iti | nārado'pi- 'sarvairevottarā kāryā parato dvādaśī yadi | ' iti | smṛtyantare'pi- 'ekādaśī bhavetpūrṇā parato dvādaśī yadi | ekādaśīṃ parityajya dvādaśīṃ samupoṣayet' iti|ubhayādhikyarahitāyāṃ śuddhāyāṃ na ko'pi saṃ deho'stīti|yattvatra kaiścidūṣaṇamabhihitam|etādṛśatithivṛddhyantaradine ākasmikahāsasya jyotiḥśāstre prasiddhestithyādipatre'nupalabdheścaśuddhādhikānadhikadvādaśikodāharaṇasya gaganakusumāyamānatvāditi | tadetanmandam|yatrākṣāṃśāḥṣaṭṣaṣṭimitāḥ palabhāḥ saptaviṃśat tatra deśāntare ghanacaraghaṭikā daśādhikā yadā bhavanti tadā jyotiḥśāstraprasiddhenāṣṭaghaṭikāpekṣayā rātrimānahāsena ghaṭikātmakamuhūrtadvayasyāpyaruṇodayatvasaṃbhavena navapañcāśadghaṭikottarapravṛttaikādaśyā dvitīyadine sūryodayottaraṃ vidyamānāyāḥ śuddhādhikatvena taduttaraṃ pravṛttadvādaśyā hāsasaṃbhavenodāharaṇasaṃbhavāt|'kṣayaḥ kārtikāditraye nānyataḥ syāt' ityādinā kārtikāditraye kṣayasyābhidhāne'pi yadā mandoccaṃ mithunādau bhavati tadā kārtikāditraya iva, yadā vṛścikādau bhavati tadā tadanyeṣu māseṣu saṃbhavavat prasiddhadeśe tādṛśabhedasyāprasaktāvapi deśāntare prasaktau bādhakābhāvāt| na ca tatra manuṣyasaṃcārābhāvādetādṛśaikādaśībhede vratasyānanuṣṭheyatvena vṛthotkīrtanāpattiriti vācyam | cakravartitvena prasiddhairvijayayātrāprasaṅgena taddeśagatairmāndhātrādibhiranuṣṭhitatvena tathā prasakterabhāvāt |
8.p2.17
ata eva madanaratnādau paramavṛddhau satyāṃ daṇḍaṣaṭkakṣayasyaiva jyotiḥśāstre prasiddhirityuktam | tithipatre'nupalabdhiśca sakaladeśīyatithipatrānālocanamūlikaivetyalam | kālatattvavivecane yadyapi mādhavācāryādibhiḥ sarvairdākṣiṇātyanibandhakāraiḥ sūryodayavedha eva pariśeṣāditareṣāmityucyate tathāpyaruṇodayavyāpinyāḥ saṃpūrṇatvaṃ tadvyāpinyāśca viruddhatvaṃ pratipādayato vacanasya sāmānyaviṣayatvānnaivopopaṣyamiti vacanenaivakāraprayogeṇa vaiṣṇavena sarvathā nityatvena kāmyatvena vā paradina ekādaśīdvādaśyoralābhe'pi vā'ruṇodayavedhavatyāṃ nopoṣyamityuktvā sati saṃbhave vaiṣṇavetarairapi nopoṣyamiti pratīteḥ | sati saṃbhave na tadviṣayatvamapyaruṇodayavedhasyānantabhaṭṭīye gauḍanibandhe coktamiti | tadevamaruṇodayamārabhya dvitīyasūrya yāvadvartamānā sarvānprati śuddhā sūryodayottaraṃ kiyatyāpi daśamyā yuktā ca sarvānprati viddhā tataḥ prācīnamuhūrtadvayamadhye daśamyāmanvitā ca vaiṣṇavānprati sarvadā itarāṃstu prati kāmyavrate parato'nyasattve ca viddheti śuddhāviddhāviveke sthite nirṇayaḥ kriyate | vaiṣṇavairviddhā sarvathā tyājyā daśamī śeṣeti vacanāt | śuddhāpyanyatarasyāpi paratra sattve tyājyeti | evaṃ vaiṣṇavadīkṣāyuktānāmekādaśī nirṇītā | tadvijñānāṃ smārtapadena vyavahriyamāṇānāmekādaśī nirṇīyate | aruṇodayavedhasya pūrvokvacannairveṣṇavaviṣayatve paryavasite sati sūryodayavedhasya tadbhinnānuṣṭhānaviṣayatvaṃ pariśeṣānnirṇīyate | ata eva smaryate- 'ativedhā mahāvedhā ye vedhāstithiṣu smṛtāḥ | sarve'pyavedhā vijñeyā vedhaḥ sūryodaye smṛtaḥ |' iti |
8.p2.18
kaṇvo'pyāha 'udayopari viddhā tu daśamyaikādaśī yadi | dānavebhyaḥ prīṇanārthaṃ dattavānpākaśāsanaḥ |' iti | smṛtyantare'pi-'daśamyāḥ prāntamādāya yadodeti divākaraḥ | tena spṛṣṭaṃ haridinaṃ dattaṃ jambhāsurāya tu|' iti | tathā- 'sūryodayaspṛśā hyeṣā daśamī garhitā sadā |' iti | tatra sūryodayamārabhyodayaparyantaṃ vidyamānāṃ saṃpūrṇāṃ sūryodayottaraṃ daśamīsadbhāvavartī viddhāṃ cābhipretyāṣṭādaśa bhedāḥ pūrvamuktāsteṣāmidānīṃ vyavasthocyate| tatra śuddhasamāyāṃ nyūnadvādaśikāyāṃ samadvādaśikāyāṃ ca na vivādaḥ, evaṃ śuddhanyūnāyāmapyetādṛśyāṃ na vivādaḥ|yadā śuddhasamā śuddhanyūnā vā'dhikadvādaśikā bhavati tadā sarvairapi śuddhaikādaśyupoṣyā | taduktaṃ skandapurāṇe--'śuddhā yadā samāhīnā samāhīnādhikottarā | ekādaśīmupavasenna śuddhāṃ vaiṣṇavīmapi|' iti| śuddhaikādaśī yadā samā nyūnā vā bhavati uttarā dvādaśīsamā nyūnādhikā vā bhavati tadaikādaśīmupavasenna śuddhāṃ vaiṣṇavīṃ dvādaśīmityarthaḥ | nārado'pi--'na cedekādaśī viṣṇordvādaśī parataḥ sthitā | upoṣyaikādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam |' iti | hemādrau saṃpūraukādaśī dvividhā dvādaśyāmaResourcetī satī ca | tatrādyā sarvairupoṣyā trayodaśyāṃ dvādaśyabhāve satīti nirvivādam | trayodaśyāṃ dvādaśīsadbhāve kecidāhuḥ-- ekādaśyāmupavāso na dvādaśyām | ekādaśīResourcesya mukhyakālasya dvādaśyāmabhāvāt | yattu vacanam- 'ekādaśī tvahorātraṃ dvādaśī ca kalādhikā | trayodaśyāṃ yadā prātarupoṣyā dvādaśī tadā |' iti | taddaśamīviddhaikādaśīviṣayam, dvādaśyāṃ vidyamānakiyanmātraikaviṣayaṃ cetyāhuḥ |
8.p2.19
pare tu parato dvādaśīsadbhāve śuddhadvādaśyāmupavāso naikādaśyām | 'viddhāpyaviddhā vijñeyā parato dvādaśī na cet| aviddhāpi tathā viddhā parato dvādaśī yadi |' iti padmapurāṇavacanāt | tathā ca viṣṇupurāṇe-' ekā liptyā tu saṃyuktā yadi vṛddhāparā tithiḥ | atha vaikādaśī nāsti daśamyā cāpyasaṃyutā | kalā'tha kāṣṭhā dvādaśyā yadi syādaparehani | dvādaśa dvādaśīrhanti pūrvasminpāraresources kṛtam |' iti | asyārthaḥ | ekā pūrvadinagatā liptyā kalāmātreṇa saṃyuktā daśamīmiśritā parā paradinagatā tithivṛddhiparatvam ekādaśyaparadine'sti athavā paradine nāsti tatrobhayatrāpi trayodaśyāṃ dvādaśīsadbhāvācchuddhadvādaśyāmupavasediti | atra pūrvapāraṇanindayottarapāraṇaṃ vidhīyate | pāraṇaṃ copavāsamantareṇānupapannam | pāraṇāntatvādupavāsasya | taduktaṃ viṣṇurahasye-' pāraṇāntaṃ vrataṃ jñeyam ' iti tena śuddhadvādaśyāmupavāso'vasīyate | tathā ca skandapurāṇe- ' ekādaśī bhavetpūrṇā parato dvādaśī yadā | tadā hyekādaśīṃ tyaktvā dvādaśīṃ samupoṣayet | ' smṛtyantare ' saṃpūraukādaśī tyājyā parato dvādaśī yadi | upoṣyā dvādaśī śuddhā dvādaśyāmeva pāraṇam | na garbhe viśate janturityāha bhagavānhariḥ |' iti | tasmādevaṃvidhe viṣaye dvādaśyāmevopavāsa iti siddhamityāhuḥ|apare tu-īdṛgviṣaye'udayātprāgyadā vipra muhūrtadvayasaṃyutā | saṃpūraukādaśī nāma tatraivopavasedgṛhī |' iti smṛtergṛhiṇāmekādaśyāmupavāsaḥ | ekādaśī bhavetpūrṇā ityādivacanāni, 'garbhe viśate jantuḥ ' ityādivacanaparyālocanayā mumukṣuviṣayāṇi | mumukṣuvyatiriktānāṃ tu 'bahuvākyavirodhena saṃdeho jāyate yadā |
8.p2.20
dvādaśī tu tadā grāhyā trayodaśyāṃ tu pāraṇam |' iti smṛterdvādaśyāmupavāsa ityāhuḥ | vastutastu-'udayātprāgyadā vipra' iti vacanaparyālocanayā gṛhiṇāṃ pūrvatropavāsastadbhinnānāmuttaratropavāsaḥ| bahuvākyavirodheneti vacanaṃ tu daśamīvedhasaṃdehaviṣayam | yadapi mārkaṇḍeyapradyumnasaṃvādavacanam- 'vivādeṣu tu sarveṣu dvādaśyāṃ samupoṣaṇam | pāraṇaṃ hi trayodaśyāmājñeyaṃ māmakī mune | hetuvādo na kartavyo hetunā patate naraḥ |' iti | tadpyuktavedhaviṣayatvena vyākhyeyam | yo viṣayavyavasthāṃ niścetuṃ na śaknoti tadviṣayaṃ vā | 'saṃdigdheṣu tu vākyeṣu dvādaśīṃ samupoṣayet |' ityapi tathā | aviddhaikādaśyupavāsamātreṇa mokṣāsiddherna garbhe viśate janturityasyārthavādamātratvāt | sattvaśuddhidvāreṇopayogitā tu gṛhasthādiṣvaviśiṣṭeti na phalaparatve'pi bādhaka iti sthitam | madanaratne tu-yāni tvekādaśī bhavetpūrṇetyādiskandapurāṇādivacanāni, tāni dvitī yadine svalpāyā apyekādaśyāḥ sadbhāve draṣṭavyāni | yattu- 'aviddhāpi ca viddhā syātparato dvādaśī yadi |' iti vacanaṃ tadapi śuddhādhikaviṣayam | yāni tu saṃpūraukādaśī tyājyetyādīni dvādaśīmātravṛddhau śuddhadvādaśyupavāsavidhāyakāni bhāgavatatantrādivākyāni, tāni pañcarātrāyāgamoktadīkṣāyuktavaiṣṇavaviṣayāṇi | pūrvodāhṛtaskandapurāṇavacanavirodhāditi | yā tu śuddhādhikā nyūnadvādaśikā samadvādaśikā vā sā sakāmaḥ prathamopoṣyā niṣkāmairdvitīyā | taduktaṃ mārkaṇḍeyena- 'saṃpūrṇaikādaśī yatra paratra punareva sā | pūrvāmupavasetkāmī niṣkāmastūttarāṃ vaset |' iti garuḍapurāṇe'pi 'udayātprāgyadā vipra muhūrtadvayasaṃyutā |
8.p2.21
saṃpūraukādaśī nāma tatraivopavasedgṛhī | tataḥ prabhātasamaye ghaṭikaikā yadā bhavet | tatropavāso vihitaścaturthāśramavāsinām | vidhavāyāśca tatraiva parato dvādaśī na cet |' iti | atra caśabdena vānaprasthādīnāṃ grahaṇam | atrāpi saṃpūrṇatvamahorātravyāpitvaṃ vivakṣitaṃ na tu pūrvāruṇodayakālavyāpitvamapi | anyathā 'parato dvādaśī na cet' ityanuvādo'saṃbaddhaḥ syāt| pūrvāruṇodayamārabhyāhorātraṃ vyāpya sthitāyā ekādaśyā uttaradine ghaṭikāmātrāvasthānasya ghaṭikāpañcakavṛddhau satyāṃ saṃbhavādasyāṃ ca paramavṛddhau satyāmanantaradine daṇḍaṣaṭkaśyasya jyotiḥśāstraviruddhatvāt | udayaprācīnamuhūrttadvayavyāpitvābhidhānaṃ tu vaiṣṇavairetatkālavartidaśamīyuktāyā api tyājyatvaṃ jñāpayituṃ na tu prakṛte'sya kaścidupayogaḥ | skandapurāṇe'pi'prathame'hani saṃpūrṇā vyāpyāhorātrasaṃsthitā | dvādaśyāṃ ca tathā tāta dṛśyate punareva sā | pūrvā kāryā gṛhasthaistu yatibhiścottarā vibho |' iti | atra yatigṛhasthapadaṃ niṣkāmasakāmaparam | ' niṣkāmastu gṛhī kuryāduttaraikādaśīṃ sadā | prātarbhavatu vā mā vā dvādaśī ca dvijottama |' iti skandapurāṇavacane niṣkāmagṛhasthasyāpyuttaradina upavāsavidhānāditi | hemādrau-dvādaśyāṃ satyapyekādaśī trayodaśyāmavidyamānadvādaśikā vā tatrādyā vyavasthā | tathā ca prācetāḥ--'ekādaśī vivṛddhā cecchukle pakṣe viśeṣataḥ | uttarāṃ tu yatiḥ kuryātpūrvāmupavasedgṛhī |' iti| nyūnadvādaśikāyāṃ tu śuddhādhikāyāṃ viṣṇuprītikāmena dinadvaye'pyupavāsaḥ kartavya iti viśeṣaḥ | tathā vṛddhavasiṣṭhaḥ--'saṃpūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā |
8.p2.22
lupyate dvādaśī tasminnupavāsaḥ kathaṃ bhavet | upoṣye dve tithī yatra viṣṇuprīṇanatatparaiḥ |' skandapurāṇe'saṃpūrṇaikādaśī yatra parataḥ punareva sā | trayodaśī uṣaḥkāla upoṣyā tatra kā bhavet | upoṣye dve tithī tatra viṣṇuprīṇanatatparaiḥ |' iti | hemādrau tutasmiṃstrayodaśe tvāhni yadā dvādaśī nāsti tadā pūrvoktagṛhasthāśramicaturthāśramyadhikāribhedena dve tithī upoṣye na tvekaivetyarthaḥ | apare tu tithidvayopavāsaparatvenaiva vyācakṣate | anyathā'dhikāribhedena kalpanāprasaṃgāt | itaretarayogavihitadvandvāpavādaikaśeṣadarśanāditaretarayuktatithidvayasyopauṣyatvapratīteśca | viṣṇunā prītikāmasyādhikāriṇo'pi śruteśca | na ca tithidvayayuktaṃ dinamekamupoṣyamiti vyākhyā, tithiśabdasya tadekadeśalakṣaṇaprasaṃgādityukam | mādhavanirṇayāmṛ tayorapyevam | yadā śuddhādhikadvādaśikā tadā śuddhāmekādaśīṃ parityajya sarvairdvādaśīmiśritā kāryā | tadāha bhṛguḥ--'saṃpūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā| tatropoṣyā dvitīyā tu parato dvādaśī yadi |' iti | skandapurāṇe'pi--'pūrṇāpyekādaśī tyājyā vardhate dvitayaṃ yadi |' iti | nārado'pi-'saṃpūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā | sarvairevottarā kāryā parato dvādaśī yadi|' iti | smṛtyantare'pi-'saṃpūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā| vaiṣṇavī tu trayodaśyāṃ ghaṭikā'pi ca dṛśyate | gṛhastho'pi parāṃ kuryātpūrvāṃ nopavasetsadā |' iti | padmapurāṇe'pi'aviddhā caiva viddhā syātparato dvādaśī yadi |' iti | hemādrayādiṣvapyevam | tadevaṃ pūrṇā bhedavyavasthoktā | atha viddhābhedavyavasthocyate |
8.p2.23
tatra yā viddhasamā samadvādaśikā nyūnadvādaśikā vā tatra viddhāpi pūrvaivopoṣyā | tathā ca ṛṣyaśṛṅgaḥ- 'pāraṇāhe na labhyeta dvādaśī kalayāpi cet | tadānīṃ dvādaśīviddhāpyupoṣyaikādaśītithiḥ |' iti | hārīto'pi - 'trayodaśyāṃ yadā na syādvādaśīghaṭikādvayam | daśamyekādaśī viddhā saivopoṣyā sadā tithiḥ |' iti | viṣṇurahasye- 'daśamīśeṣasaṃyuktā upoṣyaikādaśī tadā | yadā na syāttrayodaśyāṃ muhūrtaṃ dvādaśītithiḥ | ' atra ghaṭikādvayaṃ muhūrtamiti ca dvādaśīsadbhāvamātropalakṣakam | tathā ca vṛddhavasiṣṭhaḥ-'yadā'rkodayamātrāpi dvādaśī na pare'hani | trayodaśyāṃ tadā kāryā daśamīśeṣasaṃyutā |' iti | tathā-'viddhāpyaviddhā vijñeyā parato dvādaśī na cet |' iti | ṛṣyaśṛṅgo'pi-'ekādaśī na labhyeta sakalā dvādaśī bhavet | upośyā dvādaśīviddhā ṛṣiruddālako'bravīt |' iti | evaṃ sarveṣāmapi viddhaikādaśyupavāse prāpte mumukṣuviṣaye viśeṣo'bhihito viṣṇurahasye-'daśamīmiśritā pūrvā pūrṇā ca dvādaśī parā| ekādaśyāṃ mahāprājña upavāsaḥkathaṃ bhavet| śuddhaiva dvādaśī rājannopoṣyā mokṣakāṅkṣibhiḥ|'iti | vyāsaḥ--'daśamīmiśritā pūrvā dvādaśī yadi lupyate | ekādaśyāṃ mahāprājña upavāsaḥ kathaṃ bhavet | śuddhaiva dvādaśī rājannopoṣyā mokṣakāṅkṣibhiḥ |' iti | 'pāraṇaṃ tu trayodaśyāṃ pūjayitvā janārdanam | ' iti | yadā tu viddhasamā dvādaśyādhikā tadāpi viddhaikādaśyāmupavāsaḥ | tadāha ṛṣyaśṛṅgaḥ- 'aviddhāni niṣiddhaiśca na labhyante dināni tu | muhūrtaḥ pañcabhirviddhā grāhyaivaikādaśī tithiḥ |' iti | muhūrtapañcake vedhastvaruṇodayamārabhya jñātavyaḥ | ' sūryodayamārabhya grahaṇe tūttare dine |
8.p2.24
prātarbhavatu vā mā vā' iti tadvacana ekādaśyabhāvakathanaṃ nopapadyeta | mumukṣubhistu viddhāṃ parityajya śuddhadvādaśyāmupavāsaḥ kartavyaḥ | taduktaṃ vyāsena - 'ekādaśī yadā luptā parato dvādaśī bhavet | upoṣyā dvādaśī tatra yadīcchetparamāṃ gatim |' iti | yadīcchedityarthavādamātram | paramāṃ gatiṃ muktim | luptā daśamīviddhā satī paradine vartamānā | evamanyānyapi śuddhadvādaśyupavāsamumukṣuparāṇi jñātavyāni | hemādrau tu-yadā daśamīviddhaikādaśyudayamātraṃ prāptā dvādaśyāṃ nāsti dvādaśī tu trayodaśyāṃ vidyate tadā śuddhadvādaśyāmeva sarveṣāmupavāsaḥ | tathā ca nāradīyapurāṇe-'śuddhā tu dvādaśī rājansamupoṣyā tadā tithiḥ | daśamyekādaśīmiśrā na kartavyā kadācana|' padmapurāṇe'pi-'daśamīgarbhitā pūrvā lupyetaikādaśī parā | upoṣyā dvādaśī tatra na daśamyā kathaṃcana |' iti | nirṇayāmṛte-viddhasamāyāṃ dvādaśyādhikyayuktāyā tu dvādaśyāmekādaśyāḥ sadbhāvātsarveṣāṃ paratropavāsaḥ | tathā ca 'kalārdhenāpi viddhā sā daśamyaikādaśī yadi | tadā hyekādaśīṃ tyaktvā dvādaśīṃ samupoṣayet|' iti | yā tu viddhādhikā nyūnadvādaśikā samadvādaśikā adhikadvādaśikā vā|tatra viddhāṃ parityajya dvādaśīmiśrāyāmekādaśyāmupavāsaḥ kartavyaḥ|taduktaṃ kūrmapurāṇe'ekādaśī dvādaśī ca rātriśeṣe trayodaśī | tatra kratuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam|' iti|skandapurāṇe'pi--'ekādaśī dvādaśī ca rātriśeṣe trayodaśī| sopoṣyā ca prayatnena mahāpuṇyavivardhinī |' tathā tatraiva-'ekādaśīkalāyuktā dvādaśī lupyate yadā | upoṣyā ca mahāpuṇyā sarvapāpaharā tithiḥ |' iti |
8.p2.25
padmapurāṇe--'dvādaśīmiśritā grāhyā sarvatraikādaśī tithiḥ | dvādaśī ca trayodaśyāṃ vidyate yadi vā na vā |' iti | tathā--'sarvatraikādaśī kāryā dvādaśīmiśritā naraiḥ | prātarbhavatu vā mā vā yato nityamupoṣaṇam |' iti | upoṣaṇaṃ nityaṃ pradhānaṃ tatra cāntyakālāvacchinnaikādaśī mukhyā tādṛśī cādhikye dvādaśyāṃ labhyate iti saivopoṣyā | pāraṇaṃ tvaṅgaṃ tatrāpi dvitīyadine'ntyakālāvacchinnadvādaśī yadi labhyate yathobhayādhikye tadā samyageva no cettrayodaśyāmapi bhavatvityarthaḥ | ata eva nāradaḥ--'dvādaśyaikādaśī yatra saṃgatā tridaśādhipa | tāmupoṣya tataḥ kāryaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam |' tattvasāgarasaṃhitāyām'dvādaśyaikādaśī yatra dvādaśī parato pi hi | dvādaśyāṃ pāraṇaṃ kṛtvā kratukoṭiphalaṃ labhet |' iti | tathā--'dvādaśyaikādaśī yatra parato na trayodaśī | upoṣyā dvādaśī bhaktyā dvādaśyāṃ caiva pāraṇam|' iti | yāni pāraṇāhe na labhyetetyādīni ṛṣyaśṛṅgādivacanāni tāni viddhādhikavyatiriktaviṣayāṇi, pūrvodāhṛtavacanavirodhāt | hemādrau-yadā tu daśamīviddhaikādaśī dvādaśyāṃ vidyate tādṛśī codayaparyantā vidyate tadā dvitīyaivopoṣyā nityā kāmyā ca | tathā ca skandapurāṇe-'ekā lihyā samā yuktā yāti vṛddhiṃ parā tithiḥ | dvādaśī pāraṇārthaṃ ca nopabuildpūrvavāsaram |' baudhāyano'pi-'kalāpyekādaśī yatra parato dvādaśī na cet | tatra kratuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam |' iti | kiṃ caivaṃvidhaviṣaye dvitīyeva grāhyā | daśamīviddhāyā niṣedhāt |
8.p2.26
tathā ca skandapurāṇe-‘tasmātsarvaprayatnena pūrvaviddhāṃ vivarjayet |’ tathā ca nāradīye-‘pūrvaviddhā na kartavyā tṛtīyā ṣaṣṭhyapi dvija | aṣṭamyekādaśī bhūtā dharmakāmārthamokṣibhiḥ|’ atraikādaśyādayaḥ paraviddhā upoṣyāḥ pratīyante | viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvātparaviddhaikādaśyupoṣyeti vacanācca | tathā ca sumantusanatkumārau-‘tṛtīyaikādaśī ṣaṣṭhī caturthī ca caturdaśī | amāvāsyāṣṭamī caiva tā upoṣyāḥ parānvitāḥ |’ śāradāpurāṇe-‘ ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī pūrṇamāsī caturdaśī | tṛtīyā ca caturthī ca amāvāsyāṣṭamī tathā | upoṣyāḥ parasaṃyuktā nopoṣyāḥ pūrvasaṃyutāḥ | ’paiṭhīnasiḥ‘ ekādaśī tathā ṣaṣṭhī śuklapakṣe caturdaśī | tṛtīyāṃ ca caturthī ca tā upoṣyāḥ parānvitāḥ | ’ yāṃ tu viddhanyūnā nyūnadvādaśikā samadvādaśikā'dhikadvādaśikā vā bhavati sā mumukṣuvyatiriktaiḥ sarvairvidvaivopopyā | mumukṣubhistu śuddhā dvādaśyupoṣyā | tathā ca nāradaḥ-‘ daśamīśeṣasaṃyuktā nopoṣyaikādaśī tithiḥ | ekādaśyāṃ rātriśeṣe dvādaśyāṃ cenna dṛśyate | yadi daivāttu saṃsiddhyedekādaśyāṃ tithitrayam | tatra kratuśataṃ puṇyaṃ dvādaśī pāraṇe bhavet |’ iti | smṛtyantare-‘ upoṣyā daśamī tatra dvādaśī na labhedyadi | daśamyāpi hi miśraivamekādaśyeva dharmakṛt | dvādaśī svalpamalpāpi yadi na syātpare'hani | daśamyā miśritā kāryā na doṣo'stīti vedhasaḥ | ’ vacanamiti śeṣaḥ| padmapurāṇe'pi-‘ ekādaśī diśāviddhā parato'pi na vardha te | yatibhirgṛhibhiścaiva saivopoṣyā kṣaye tithiḥ | ’ iti |
8.p2.27
yatiśabdo niyamayuktamumukṣuvyatiriktabrahmacārivānaprasthādiparaḥ, na tu saṃnyāsiparaḥ, teṣāṃ sarveṣāṃ mumukṣutvāt,mumukṣūṇāṃ cāsminviṣaye śuddhadvādaśyāmupavāsavidhānāt|tathā ca sumantusatyavratau-‘dinadvaye'pi śuddhaiva dvādaśī mokṣakāṅkṣibhiḥ|upoṣyā daśamīviddhā nopoṣyaikādaśī sadā |’iti|śāradāpurāṇe'pi-‘upoṣyā dvādaśī śuddhā ekādaśyāṃ dinakṣaye|mumukṣubhirdiśāviddhā nopoṣyaikādaśī tithiḥ|’iti|yattu vacanaṃ bhaviṣyapurāṇe-‘ dinatrayavatī jātā tithirekādaśī yadi | prathamā tatra nopoṣyā upoṣyā cottarā bhavet | ’ iti | tatpūrvavākyaparyālocanayā mumukṣuviṣayam | ‘dinakṣaye tu saṃprāpte saṃpūrṇā vāsaradvaye | viśuddhā dvādaśī rājansamupoṣyā bhavetsadā |’ iti viṣṇupurāṇavacanamapi tadviṣayam | nirṇayāmṛte purāṇasamuccaye-‘ daśamīmiśritā pūrvā dvādaśyāṃ ca vilupyate | ekādaśyāṃ tadā brahmannupavāsaḥ kathaṃ bhavet ’ iti praśne ‘ śuddhaiva dvādaśī rājannupoṣyā mokṣakāṅkṣibhiḥ | sakāmaurgṛhibhiḥ pūrvā viddhāpīti
Linked texts (11)
- Bhṛgusmṛti (fragments) — Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Nityācārapaddhati (Vidyākara vājapeyin) — Vidyākara vājapeyin, Sanskrit
- Kṛtyatattvārṇava — Śrīnātha, Sanskrit
- Smṛtiprakāśa — Vāsudeva Ratha, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit