Pramāṇa · Search · About · API

Madanaparijata 3.p1

Madanapārijāta 3.p1

Language
Sanskrit

3.p1.1

athāvasathyādhānam
āvasathyasya gṛhyasya agnerādhānamāvasathyādhānam
tadvivāhakāle caturthokarmānantaraṃ kuryāt | prayogamadhye prayogāntarakaraṇādhikārābhāvāddevāhitko'gnireva aupāsanāgnirityāśvalāyanādīnāṃ pakṣaḥ, dāyādyakāle āvasathyādhānam
ityekeṣāṃ matam | dāyādyakālo nāma bhrātṛṇāṃ pitṛdhanasya
vibhāgakālaḥ | avibhakte pitṛdhane sarveṣāṃ bhrātṛṇāṃ svatvasya
sādhāraṇatvena viniyogānarhatvāt dhanaviniyogasādhyaṃ† māvasathyādikarmānuṣṭhānamato bhrātṛmato vibhaktasyaivādhāne'dhikāraiti teṣāmabhiprāyaḥ, anyeṣāntu mate samuditadhanasyāpi svatvamastītarānujñayā vivāhakālo bhavatītyabhiprāyaḥ
tathā pāraskaraḥ
āvasathyādhānaṃ dārakāle vā dāyakāle†ekeṣāmiti
vyāso'pi
agnirvaivāhiko yena na gṛhītaḥ pramādataḥ‡
pitaryuparate tena grahītavyaḥ prayatnataḥ
yo gṛhītvā vivāhāgniṃ gṛhasthaḥ pratimanyate§
annaṃ tasya na bhoktavyaṃ vṛthāpāko hi sa smṛtaḥ
etacca jyeṣṭhādhikāriṇo draṣṭavyam | kanīyāṃstu jyeṣṭhe kṛtāgniparigrahe vidyamāne svayamadhyayanādiniṣṭho¶'gniparigrahamakurvvannapi na pratyavaiti
tathāca gargaḥ
pitṛpākopajīvī vā bhrātṛpākopajīvakaḥ
jñānādhyayananiṣṭho vā na duṣyetāgninā vinā
adhyayananiṣṭha iti prathamādhyayanaparam | ata ca jyeṣṭhe vidyamāne
na kanīyasāmadhikāraḥ
tathāca manuśātātapau
dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite
parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvvajaḥ
pitṛvyaputrān sāpatnān paranārīsutāṃstathā
dārānihotrasaṃyoge na doṣaḥ parivedane
deśāntarasthaklīvaikavṛṣaṇāṃścāsahodarān
veśyāniṣṭhānya patitaśūdratulyātirogiṇaḥ

3.p1.2

jar̤amūkāṃścabadhirakubavāmanakhañjakān†
ativṛddhānabhāryyāṃśca kṛṣisaktānnṛpasya ca
dhanavṛddiprasaktāṃśca kāmataḥ kāriṇastathā
kuṭilonmattarogaṃśca‡ parivindanna duṣyati
aṣṭau daśa dvādaśa varṣāṇi jyeṣṭhaṃ bhrātaramanirvviṣṭamapratīkṣamāṇaḥ prāyaścittī bhavati
tatra punaḥ punaḥ śrūyamāṇe supradeśe sthite dvādaśa varṣāṇi, kiñcit
śrūyamāṇe nātisupradeśasthite daśa, nadīparvvatacaurādyākuladūrataradeśasthite aśrūyamāṇe vāṣṭau varṣāṇīti | yatra jyeṣṭho'dhikāryyapi
ādhānaṃ na karoti, tatra tadanujñayā kanīyasā karttavyam
yathāha sumantuḥ
vṛddhavaśiṣṭho'pi
hārīto'pi
pitṛviṣaye'pi sumantuḥ
nādhītamagnirahita ityarthaḥ | atrāpyanujñāpūrvvakamityavagantavyaṃ
samānanyāyatvāt
ādhānaṃ vidhivadvaiśyakulādrāṣṭrādyathāpi vā
mahānasādaraṇyutthāhāradāyādakālayoḥ†
aśvattho yaḥ śamīgarbhaḥ praśastorvīsamudbhavaḥ
tasya yā prāṅmukhī śākhā codīcī cordhvagā'pi vā
araṇiścanmayī jñeyā tanmayyevottarāraṇiḥ
sāravaddāravaṃ catramovilī ca praśasyate
saṃsaktamūlo yaḥ śamyāḥ śamīgarbhaḥ sa ucyate
alābhe tvaśamīgarbhāduddharedavilambitaḥ
caturviṃśāṅgulā dīrghā vistāreṇa ṣaḍaṅgulā
caturaṅgulamutsedhā araṇiyājñikaiḥ smṛtā
mūlādaṣṭāṅgulaṃ tyaktā agrācca dvādaśāṅgulam
ovilī dvādaśaiṣa syādetanmanthanayantrakam ||†
gobālaiḥ śaṇamiśraistu‡ trivṛttamamanātmakam
vyāmapramāṇaṃ§ netraṃ¶ syāttena manthyo hutāśanaḥ
cakrabaddhe pramanthāgraṃ gāḍhaṅkatvā vicakṣaṇaḥ
uttarātritaya||pauṣṇa rohiṇīpauruhūta††bahulā‡‡
dvidaivataiḥ puṣyasoma†sahitairdvijanmanaḥ syāddhutāśanaparigraho hitaḥ
athopāsanasya copāsanam

3.p1.3

udayaprabhṛtīni
astamitānuditayoriti
yāvatsamyak na bhāyante‡ nabhasyṛkṣāṇi sarvvataḥ
na ca lauhityamāpaiti tāvatsāyañca hūyate
uditānudite caiva samayādhyuṣite tathā
sarvvathā varttate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiriti
kātyāyanaḥ
rātreḥ ṣoḍaśame bhāge grahanakṣatradūṣite
kālantvanuditaṃ jñātvā homaṃ kuryyādvicakṣaṇaḥ
tathā prabhātasamaye naṣṭe nakṣatramaṇḍale
raviryyāvanna dṛśyeta samayādhyuṣitaṃ caret†
rekhāmātraśca dṛśyeta raśmibhiśca samanvitaḥ
uditaṃ taṃ vijānīyāttatra homaṃ prakalpayet
prātaḥ prātaranṛtaṃ te vandipurodayaḥ | juhvati ye
cāgnihotraṃ divākīrttyamadivā kīrttayantaḥ sūryyajyotirna tadā jyotireṣāmiti
darbhoṃttaṇḍulairakṣatairvā tadabhāve śyāmāka, nīvāra, veṇu,
yava, kanda, mūla, phalādīni iti
ataeva śrutau
vrīhibhiryajeta yavairvā yajeta vā
veṇayavā veṇubījāni
āhutiparimāṇañca smṛtyarthasāre
vrīhīṇāñca yavānāñca śatamāhutiriṣyate
vrīhivadeva taṇḍulā api
yadvā dhānyaṃ catuḥṣaṣṭirāhutaḥ parikīrttitam
tilānāntu tadarddhaṃ syāttadarddhaṃ syāddhṛtasya ca
yāvati pradeśa uktasaṃkhyākāstilāstiṣṭhanti, tadarddhadeśavyāpighṛtamāhutau bhavatītyarthaḥ | evaṃ sāyaṃ prātarnityahomo nivarttanīyaḥ
home karttāro darśitāḥ smṛtyarthasāre
yajamānaḥ pradhānaṃ syātpatnī putraśca kanyakā
ṛtvik‌śiṣyo† gururbhrātā bhāgineyaḥ sutāpatiḥ‡
etaireva hutaṃ yattu taddhutaṃ svayameva tu
patnī kanyā ca juhuyādvinā paryukṣaṇakriyām
asamakṣantu dampatyorhotavyaṃ nartvigādinā
dvayorapyasamakṣaṃ cedbhaveddhutamanarthakam
sannidhau yajamānaḥ syāduddeśatyāgakārakaḥ

3.p1.4

asannidhau tu patnī syādadhvaryustadanujñayā
unmāde prasave carttau kurvvītānujñayā vinā
nopavāsī pravāse syātpatnī dhārayate dhruvam
sarvvadā yajamāno vā tyajettaddiṅmukhaḥ śuciḥ
juhvaṣaṃśca hute caiva pāṇisūrpāśmadārubhiḥ
na kuryyādagnidhamanaṃ na kuryyādvyajanādinā†
mukhenaiva dhamedagniṃ mukhādeṣa hyajāyata‡
nāgniṃ mukheneti vaco laukike yojayanti tat
āsāyaṃ karmaṇaḥ prātarāprātaḥ sāyakarmaṇaḥ
āhutirnātipadyeta pārvvaṇaṃ pārvvaṇāntarāt
ṛṣayo hastaprāmā yuktā āsaṃste agnihotreṣvātarpyante
samastahomānapaśyaṃstathā dvirātrāyaṣaḍrātrāyārddhamāsāyamāsāyāgnihotramanujuhuvuḥ | tasmādyāyāvara āmayāvyārtto† vārddhamāsāgnihotraṃ juhuyāt | pakṣādau parvvaṇī'nte sāyaṃñca prātaśca caturdaśa caturgṛhītāni sakṛdunnayanamekā samiksakṛddhomaḥ | sakṛtpāṣṇimārjjanamiti
pakṣādau yajanīye'hani pratipadi parvvaṇo'nte pakṣānte'māvasyādāvaupavasathye agnyādhānadine.‡ atra ca pakṣānte
sāyaṃkāle caturdaśa pañcadaśa vā āgāmidinaparigaṇanena§ svaśākhoktaprakāreṇa caturāttādīni¶ havīṃṣyupādāya
sakṛcca sammārjjanādikaṃ vidhāya sakṛdeva homaḥ karttavyaḥ
deśakālakarttṛdevatāhaviṣā mekatvāttantram | evaṃ pakṣādau
yajanīye'hani prātarāprātaśca gauṇakālā śrayaṇaṃ pakṣahomaśca daivātkarmmaṇa utkarṣe pravāsādinimitte ca veditavyam | na sarvvadā evaṃ dvitryādidinārthamapi nimittasadbhāve tantreṇa homaḥ
pakṣahome viśeṣa||māha
marīciḥ
pañcahomānatho dattvā gatvā kasmānnivarttate
homaṃ punaḥ prakurvīta bhavecca na ca doṣabhāk
havyārthe goghṛtaṃ grāhyaṃ tadabhāve tu māhiṣam

3.p1.5

ājaṃ vā tadabhāve tu sākṣāttailaṃ grahīṣyate
tailābhāve grahītavyaṃ tailaṃ yattilasambhavam
tadalābhe tu sasnehaḥ kausumbhaḥ sarṣapodbhavaḥ
vṛkṣasneho'thavā grāhyaḥ pūrvvolābhe paraḥ paraḥ
tadalābhe yavavrīhiśyāmākānyatamodbhavam
piṣṭamāloḍya yatnena ghṛtārthe yojayetsudhīḥ
vṛkṣataileṣu punnāganimbairaṇḍodbhavaṃ tyajet
yeṣāṃ keṣāñcidanyeṣāṃ haviṣāmapyasambhave
sarvvatrājyamupādeyaṃ bharadvājamunermatāt
yadyāgāmiyāgīyamukhyakālādadhastanaḥ
svakālāduttaro gauṇaḥ kālaḥ pūrvvasya karmmaṇaḥ
yadāgāmikriyāmukhyaḥ kālasyāpyantarālavat
gauṇakālatvamicchanti kecitprāktanakarmmaṇi || iti
pūrbbottarakarmmaṇormmadhyakālaḥ pūrbbakarmmaṇi gauṇaḥ, tadvaduttarakarmmamukhyakālo'pi pūrbbakarmmaṇi gauṇa ityarthaḥ | na tūttarakarmmamukhyakālaḥ pūrbbakarmmānuṣṭhāne† hi na svīkarttumucitaḥ tathāhi pūrbbaṃ
karmma tāvatsvakālātpracyutaṃ vinaṣṭaprāyaṃ, taduttarakarmmakāle
kriyamāṇaṃ tasmāduttarakarmmāpasārayati‡ | tataśca svakālādvicyutaṃ tadapi pranaṣṭarūpaṃ bhavati | tadapi uttarakarmmakāle§ yadi
kriyate tarhi vinaṣṭasamādhānaśataṃ prasajyeteti¶ cedvāḍhamevam
uttarakarmmakāle pūrbbottarayoḥ karmmaṇoravakāśe|| satīdamucyate
na punarasatīti na doṣaḥ | evaṃ sthite vicāryyate kimayaṃ
gauṇaḥ kālaḥ sarvveṣāṃ nityanaimittikakāmyakarmaṇāṃ mukhyakālāsambhave aṅgamuta neti tatra brūmaḥ | kāmyavarjyaṃ nityanaimittikāni sarvvāṇyapi mukhyakālātikrame gauṇakāle karttavyānīti

3.p1.6

āvaśyakeṣu nityanaimittakeṣu yathā śaktyāttathā kuryyādityabhidhānādvihitāṅgābhāve tatsadṛśapratinidhigrahaṇasya nyāyyatvānmukhyakālātikrame gauṇakālo grāhyaḥ
tathāca maṇḍanamiśraḥ
mukhyakāle yadāvaśyaṃ karma karttuṃ na śakyate
gauṇakāle'pi karttavyaṃ gauṇo'pyatrehaśo bhavet || iti
īdṛśaḥ mukhyakālasadṛśaḥ
atrāpi viśeṣastenaivoktaḥ
gauṇeṣveteṣu kāleṣu karma coditamācaran
prāyaścittaprakaraṇaproktāṃ niṣkṛtimācarediti
niṣkṛtiṃ prāyaścittam
tathā
prāyaścittamakṛtvā vā gauṇakālaṃ samācaret
deśakālaśaktyapekṣayā prāyaścittakaraṇamakaraṇaṃ veti vyavasthā
tathā smṛtyantaramapi
yathā kathañcitkarttavyaṃ nityakarma vijānatā
na prāptasya vilopo'sti paitṛkasya viśeṣataḥ
tathā
divoditāni karmāṇi pramādādakṛtāni vai
yāminyāḥ praharaṃ yāvattāvatsarvvāṇi kārayet
sandhyārātryorna karttavyaṃ śrāddhaṃ khalu vicakṣaṇaiḥ | iti
pradhānasacivānyaṅgāni bhavanti na bhavanti veti
deyapañcakamadhye mīmāṃsakaiḥ kālaḥ parigaṇito'taḥ kāloddeśena
karma vidhātavyam | tathāca kālo nimittaṃ nimittabhūtakālābhāve'dhikārābhāvātkālāntare kṛtamakṛtameveti | gauṇakālagrahaṇaṃ nocitam | vihitakālābhāve cādhikārābhāvaḥ
sa hyaphalādhikaraṇe prāpaṇācca nimittasyetyasmin sūtre pratipāditaḥ
lokākṣirapi gauṇasyāparigrāhyatvamāha
gaṇitājjāyate kālaḥ kāle tiṣṭhanti devatāḥ
varantvekāhutiḥ kāle nākāle lakṣakoṭayaḥ
yattu maṇḍanamiśrairabhihitam
gauṇakāle'pi karttavyaṃ gauṇo'pyacedṛśo bhavet | iti
tadviṣoditāni karmāṇītyādinā yatra gauṇakālābhyanujñānaṃ
vācanikaṃ tadviṣayam
ataeva maṇḍanamiśrāḥ

3.p1.7

mukhyakāle hi mukhyaścetsādhanaṃ naiva labhyate
tatkāladravyayoḥ kasya mukhyatvaṃ gauṇatāpi vā
mukhyakālamupāśritya gauṇa+mapyastu sādhanam
na mukhyadravyalābhena‡ gauṇakālapratīkṣaṇam || iti
yattu
yathākathañcitkarttavyaṃ nityaṃ karma vijānatā | iti
tasyāyamabhiprāyaḥ | svakālaṃ prāptasya karmaṇo mukhyadravyābhāvena
vilopo na karttavyaḥ | api tu mukhyakāla eva mukhyadravyābhāve'pi pratinidhidravyena karma nivarttanīyamiti | ato vacanamantareṇa saṃvatsararttumāsatithyādikālaviśeṣavihitāni karmāṇi
svakālātikrame kālāntare kartuṃ na yujyante api tu tadatikrame
prāyaścittameva kuryāt, yacca gauṇakālānuṣṭhānaṃ dṛśyate tacchiṣṭagarhāpariharaṇāya svamanaḥparitoṣāya veti | evaṃ sarvvamanavadyam
atha samācāraprāptadvirāgamane śubhāśubhakālādiḥ
tatra sureśvaraḥ
vaiśākhe subhagā prabhūtadhaninī mārge ca putrānvitā
phālgunthe priyavallabhā priyatamā nityaṃ priyā putriṇī
vandhyā nirdhanadurbhagā virahiṇī sodvegatā nityaśo
nūnaṃ devasamāpi duḥkhamatulaṃ lebhe'nyamāse gatā
mārgaphālgunavaiśākhe śuklapakṣe śubhe dine
gurtvādityaviśuddhau syānnityaṃ patnīdvirāgamaḥ
bādarāyaṇaḥ
nīhārāṃśudhanottarāditigurutvāṣṭrānurādhāśvinīśakre bhāskaravāyuviṣṇuvaruṇabrāhme praśaste tithau
kumbhājāligate ravau śubhakare prāptodaye† bhārgave
jīvārāsphujitāṃ‡ dine navavadhūsadmapraveśaḥ śubhaḥ
bharttuḥ śobhanagocare himakare nāstaṃ gate bhārgave
sūryye kīṭaghaṭājage śubhadine pakṣe tu kṛṣṇetare
hitvā dikpratilomagau budhasitau lālāṭagaṃ§ dikpatiṃ
cānītā guṇaśālinī navavadhūrnityotsavairnandate

3.p1.8

pūrvvato'bhyudite śukre prayāyāddakṣiṇottare
paścādabhyudite caiva yāyātpūrvvottare diśau
svabhavanapunaḥpraveśe deśānāṃ viplave tathodvāhe navavadhvā gṛhāgamane pratiśukravicāraṇā nāsti
athādhivedanam
madyapāsatyavṛttā ca pratikūlā ca yā bhavet
vyādhitāpyadhivettavyā hiṃsrārthaghnī ca sarvvadā
surāpī vyādhitā dhūrttā bandhyārthaghnyapriyaṃvadā
strīprasūścādhivettavyā puruṣadveṣiṇī tathā
bandhyāṣṭame'dhivedyābde daśame tu mṛtaprajā
ekādaśe strījananī sadyastvapriyavādinī
ākāṅkṣetāṣṭavarṣāṇi bharttātitaprasavāṃ striyam
daśa bandhyāñca nindyāñca dvādaśa strīprasūyatīm
tato vindeta vidhinā putrārthe dharmmataḥ striyam
putralābhātparaṃ loke nāsti hi prasavā hi te
śvitrādiyuktā | prasavāḥ phalāni te putrāḥ
ekāmūḍhā tu kāmārthamanyāṃ voḍhuṃ ya icchati
samarthastorṣayitvārthaiḥ pūrvvor̤hāmaparāṃ vahet
aṣṭadaśakālapratīkṣā vikalpā vayaḥśaktyapekṣayā vyavasthitā
boddhavyāḥ | samarthastorṣayitvārthairityatrārthairityupalakṣaṇam | ata
upāyāntareṇāpi sā paritoṣaṇīyā, yeṣu tu adhividananimitteṣu na kālaviśeṣaḥ śrūyate teṣu yāvatā kālena taddoṣaniścayo
bhavati tāvatkālaṃ pratīkṣeta
yājñavalkyaḥ
adhivinnastriyai dadyādādhivedanikaṃ samam
na dattaṃ strīdhanaṃ yasyai datte tvarddhaṃ prakīrttitam
ādhivedanikamadhivedanaprayojanamalaṅkaraṇādi yasyai pūrvvaṃ vivāhādisamaye strīdhanamalaṅkārādi na dattaṃ tasyai samaṃ dātavyam
paścāduhyamānāyā yāvaddīyate tāvadityarthaḥ | datte tu pūrvvamevālaṅkārādike datte arddhaṃ, atrārddhaśabdo'śamātraparo na tu samāṃśaparaḥ

3.p1.9

pūrvvasyai dattamalaṅkārādikaṃ navor̤hālaṅkārānyūnaṃ cedyāvatā tatsāmyaṃ
bhavati tāvaddātavyamityarthaḥ
manuḥ
adhivinnā tu yā nārī nirgacchedruṣitā gṛhāt
sā sadyaḥ sanniroddhavyā tyājyā vā kulasannidhau
adhivinnā tu bharttavyā mahadeno'nyathā bhavet
yatrānukampaṃ dampatyostrivarga statra varddhate
catasrastu parityājyāḥ śiṣyagā gurugā ca yā
patighnī ca viśeṣeṇa juṅgitopagatā ca yā
hṛtādhikārāṃ malinīṃ piṇḍamātro†pajīvinīm
paribhūtāmadhaḥśayyāṃ vāsayedyabhicāriṇīm
atha strīdharmmaḥ
prajanārthaṃ mahābhāgāḥ pūjārhā gṛhadīptayaḥ
striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana
utpādanamapatyasya jātasya paripālanam
pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ strīnibandhanam
apatyaṃ dharmmakāryāṇi śuśrūṣā ratiruttamā
dārādhīnāstathā svargaḥ pitṝṇāmātmanastviha
tasmādyatnena rakṣet bharttavyā manurabravīt
asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svairddivā'niśam
viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā hyātmano vaśe
pitā rakṣati kaumāre bharttā rakṣati yauvane
putrā rakṣanti vārddhakye na svātantryaṃ kvacitstriyaḥ
sūkṣmebhyo'pi pramādebhyaḥ striyo rakṣyā viśeṣataḥ
dvayorhi kulayoḥ śokamāvaheyurarakṣitāḥ
pānaṃ durjanasaṃsargaḥ patyā ca viraho'ṭanam
svapno'nyagehe vāsaśca strīṇāṃ vai dūṣaṇāni ṣaṭ
naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ
surūpaṃ vā kurūpaṃ vā pumānityeva bhuñjate
evaṃ svabhāvaṃ jñātvāsāṃ prajāpatinisargajam
paramaṃ yatnamātiṣṭhet puruṣo rakṣaṇaṃ prati
śayyāsanamalaṅkāraṃ kāmaṃ krodhamanā call/arjavam
drohabhāvaṃ kukāryyañca strībhyo manurakalpayat

3.p1.10

yādṛgguṇena bhartrā strī saṃyujyeta yathāvidhi
tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇeva nimnagā
atha rakṣopāyāḥ
na kaścidyoṣitaḥ śaktaḥ prasadya parirakṣitum
etairupāyayogaistu śakyāstāḥ parirakṣitum
arthasya saṃgrahe caināṃ vyaye caiva niyojayet
śauce dharme'nnapaktyāṃ† ca pāriṇāyyasya‡ rakṣaṇe
atha strīkarttavyadharmāḥ
bālayā vā yuvatyā vā vṛddhayā vāpi yoṣitā
na svātantryeṇa karttavyaṃ kiñcitkāryyaṃ gṛheṣvapi
pitrā bhartrā sutenāpi necchedvirahamātmanaḥ
eteṣāṃ viraheṇa strī garhitā syātkuladvaye
sadā prahṛṣṭayā bhāvyaṃ gṛhakāryyeṣu dakṣayā
susaṃskṛtopaskarayā vyaye cāmuktahastayā
yājñavalkyaḥ
saṃyatopaskarai dakṣā hṛṣṭā vyayaparāṅmukhī
kuryyāt śvaśurayoḥ pādavandanaṃ bhartṛtatparā
strībhirbharttṛvacaḥ kāryyameṣa dharmmaḥ paraḥ striyaḥ
āśuddheḥ sampratīkṣyo hi mahāpātakadūṣitaḥ
manuḥ
viśīlakāmavṛtto vā guṇairvā parivarjjitaḥ
upacaryyaḥ† striyā sādhvyā satataṃ devavatpatiḥ
nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣitam
patiḥ saṃsevyate yena‡ tena svarge mahīyate
patyau jīvati yā strī syādupoṣya vratacāriṇī
āyuṣyaṃ harate bhartturnarakaṃ cādhigacchati
pāṇigrāhasya sādhvī strī jīvato vā mṛtasya ca
patilokamabhīpsantī nācaretkiñcidapriyam
mṛte jīvati patyau ca yā nānyamupagacchati
seha kīrttimavāpnoti modate comayā saha
skānde
prasuptantu sukhāsīnaṃ ramamāṇaṃ yadṛcchayā
ātureṣvapi kāryyeṣu§ patiṃ notthāpayet|| kvacit
strīdharmmiṇī trirātrantu svamukhaṃ naiva darśayet
svaṃ vākyaṃ śrāvayennāpi yāvatsnātā na śudhyati
susnātā bhartṛvadanamīkṣennānyasya kasyacit

3.p1.11

athavā manasi dhyātvā patiṃ bhānuṃ vilokayet
haridrāṃ kuṅkumañcaiva sindūraṃ kajjalaṃ tathā
kūrpāsakañca† tāmbūlaṃ maṅgalyābharaṇaṃ śubham
keśasaṃskārakabarīkarakarṇavibhūṣaṇam
bhartturāyuṣyamicchantī dūrayenna‡ kvacitsatī
na rajakyā na kāmukyā§ tathā śramaṇayāpi¶ ca
na ca durbhagayā vāpi sakhitvaṃ kurute tu sā
bharttṛvidveṣiṇīṃ nārīṃ na sambhāṣeta karhicit
naikākino kvacidbhūyānnānagnā snāti vai kvacit
nodūkhale na mūṣale na varḍnyāṃ dṛṣadyapi
na yantrake na dehalyāṃ†† na strī copaviśetkvacit
uktā pratyuttaraṃ dadyādyā nārī krodhatatparā
sā śunī jāyate grāme śṛgālī vijane vane
aparādho na vaktavyaḥ kalahaṃ dūratastyajet
gurūṇāṃ sannidhau kvāpi no brūyācca na vā haset
tār̤itā tār̤ituṃ cecchetsā vyāghrī vṛṣadaṃśikā‡‡
kaṭākṣairvīkṣate yā tu bharttāraṃ kupitā haṭhāt
kekarākṣī tu sā nūnaṃ bhavedvai nātra saṃśayaḥ
bharttāraṃ yā samutsṛjya miṣṭamaśnāti kevalam
grāme vā śūkrī vā syādgardabhī vā śvaviḍbhujā
patipriyahite yuktā svācārā vijitendriyā
iha kīrttimavāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim
nānuktā gṛhānnirgacchennānuttarīyā na tvaritaṃ vrajet
na parapuruṣaṃ bhāṣitānyatra vaṇikpravrajitavṛddhavaidyebhyo na
nābhiṃ darśayet | āgulphādvāsaḥ paridadhyānna stanau
vivṛtau kuryyānna hasedanapāvṛtaṃ na bharttāraṃ tadbandhūṃścā
dviṣyānna gaṇikā†-dhūrttābhicāriṇī‡pravrajitāprekṣaṇikā§māyāmūlakūṛhakakārūkārikā¶duḥśīlādibhiḥ sahaikatra tiṣṭhetsaṃsarge cāritraṃ duṣyatīti
atha pativratāviśeṣadharmmāḥ
kanyāṃ vivāhasamaye vācayeyuriti dvijāḥ
bharttuḥ sahacarī bhūyājjīvato'jīvato'pi vā

3.p1.12

bharttā devī gururbharttā dharmatīrthavratāni ca
tasmātsarvvaṃ parityajya patimekaṃ samarcayet
bhuṅkte bhukte patau yā tu hyāsīnā cāpi vāsite
vinidrite vinidrāti prathamaṃ paribudhyate
analaṅkṛtamātmānaṃ patyurno darśayetkvacit
kāryārthe proṣite patnau sarvvamaṅgalavarjjitā
na ca tannāma gṛhṇīyāttasyāyuṣyaṃ vivarddhayet
puruṣāntaranāmāpi na gṛhṇīyātkadācana
ākruṣṭāpi na cākrośettāḍitāpi prasīdati
idaṃ kuru kṛtaṃ svāminmanyatāmiti ca kvacit
āhatā gṛhakāryāṇi tyaktvā gacchati satvaram
pūjopakaraṇaṃ sarvvamanuktā śodhayetsvayam
niyamodakavahnyauṣa patrapuṣpādikañca yat
sā ca te bhartturucchiṣṭaṃ miṣṭamannaphalādikam
mahāprasādamityuktvā patidattaṃ pratīcchati
mātṛkaṃ paitṛkañcaiva yatra caiva pradīyate
kulatrayaṃ punātyeṣā bharttāraṃ yānugacchati
tathāca mahābhārate
avamanya ca yā pūrvvaṃ patiṃ duṣṭena cetasā
varttate yā ca satataṃ bharttṝṇāṃ pratikūlataḥ
bhartrānumaraṇaṃ kāle yāḥ kurvvanti yathāvidhi
kāmātkrodhādbhayānmohātsarbvāḥ pūtāḥ bhavantyuta
ādiprabhṛti† yā sādhvī patyuḥ priyaparāyaṇā
ūrddhaṃ gacchati sā tatra bhartrānumaraṇaṃ gatā || iti
mṛtānugamanaṃ nāsti brāhmaṇyā brahmaśāsanāt
yā strī brāhmaṇajātīyā mṛtaṃ patimanuvrajet
sā svargamātmaghātena nātmānaṃ na patiṃ nayet
pṛthakcitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati
anyāsāñcaiva nārīṇāṃ strīdharmmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ
ityuśanaso viśeṣasmaraṇāt | itthañcānvārohasya svargādiphalayuktatvena kāmyatvāt
ataeva vikalpamāha viṣṇuḥ
mṛte bharttari brahmacaryyaṃ tadanvārohaṇañceti

3.p1.13

deśāntaramṛte patau brāhmaṇyāstadasthibhiḥ sahānugamanaṃ bhavatyeva
itarāsāntu asthgabhāve'pi patipādukādikañcihnaṃ kimapi
gṛhītvā cihnābhāve'pi bhavati | pṛthakcityanujñānānnanu ca
pativratāyā idamanugamanaṃ nityameva
tathāca hārītaḥ
ārttātrtte mudite hṛṣṭā proṣite malinā kṛśā
mṛte mriyeta yā patyau sā strī jñeyā pativratā
ato mṛte yā mriyeta pativratetyanena nityatvaṃ dyotyate | ataḥ
anityatvavarttanamayuktamiti cennaivam
mṛte bharttari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā
svargaṃ gacchedaputrāpi yathā te brahmacāriṇaḥ || iti
manunā pativratāyā ananugamanasyābhihitatvāt | atra
sādhvītyanena pativratābhidhīyate | anyathā brahmacaryye vyavasthitetyanena paunaruktyaprasakteḥ† | tathā mahābhārate bhagavānvyāsaḥ
pativratāyāḥ satyā agnipraveśaṃ darśayati na cāgnipraveśena
pativratatvam
na ca tasmāduhainamapuruṣāgruṣaḥ svakāmī preyāditi śrutivirodhaḥ
viṣayabhedāt | śrutirhi sāmānyena śāstrāvihitaṃ svecchāmaraṇaṃ niṣedhati | smṛtistu bharttari mṛte jvalanapraveśaviśeṣeṇa
maraṇaviśeṣaṃ vidhatte, ato viṣayabhedānna virodhaḥ | yathā
na hiṃsyāt sarvvabhūtāni sāmānyaśāstramagniṣomīyaṃ paśumālabheteti viśeṣaśāstraviṣayamutsṛjya pravarttate tadvadatrāpi iti
na kaścidvirodhaḥ | nanu
ityevamādi hārītādivākyāni brahmahatyādidoṣanivṛttimanugamanenābhidadhati | etadanupapannaṃ śāstraphalaṃ‡ prayoktṛvilakṣaṇatvāditi nyāyenāpūrvvaphalayoḥ karttṛsamavetatvāt | patigataduritāpūrvvasya patnīgatānugamanenānivṛttiḥ | nivṛttyabhyupagame tu kāryakāraṇayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ śāstrasiddhaṃ

3.p1.14

vyāhanyeteti cet bāḍham | brahmaghno vetyādīni vākyāni anugamanavidhiśeṣatvenārthavādādanugamanasya prāśastyaṃ vardhayanti
ato na svārthe pramāṇāni yuktamevārthavādatvam | brahmahananādidoṣaduṣṭasya patitatvenāsau saṃskārameva tāvannārhati
dūre'nugamanamataḥ prāśastyaparāṇīti na kadācidanupapattiḥ
evaṃ vā dvividhaṃ karmma prārabdhamaprārabdhañceti | tatra prārabdhakarmmaṇāṃ
bhogādeva kṣayātprārabdhamapi anugamanarūpapratibandhakena pratibaddham | vidyamānamapyavidyamānamiva saṅgudāste | tathācānugamanasvargādikamanubhūya paścātprārabdhaśeṣamupabhuṅkte | aprārabdhakarmma dvividhaṃ phaladānonmukhamanunmukhañca yadunmukhaṃ prārabdhaṃ
karmma tadanugamanenāpanudyate prāyaścitteneva, anyathā patipatnyoḥ
svargasādhanatvenopadiśyamānānugamanena sādhvyāḥ svargānupapatteḥ
punātyavidhavā† nārī tamādāya mriyeta cetyatra ca punātyetadapyanupapadyate | yattu‡ dānāyonmukhamaprārabdhaṃ karmma tasyanivṛttiranugamane bhavatītyetadeva manasi kṛtvā vyāso'pyāha
yadi praviṣṭo narakaṃ baddhaḥ pāśaiḥ sudāruṇaiḥ
samprāpto yātanāsthānaṃ gṛhīto yamakiṅkaraiḥ
tiṣṭhate vivaśo dīno veṣṭyamānaḥ svakarmmabhiḥ
vyālayrāhī yathā vyālaṃ balāduddharate bilāt
tadvadbharttāramādāya divaṃ yāti ca sā balāt || iti
phaladānonmukhaprārabdhaṃ karmmānugamanasādhyasvargopabhogānantaraṃ
upabhujyate iti na virodhaḥ† | nanu phaladānonmukhaprārabdhaṃ

3.p1.15

prāyaścittasthānīyenānugamanena yathā vinaśyati tathā phaladānānunmukhamapi‡ tena vāpagacchatu viśeṣābhāvāditi cenna | punātītyuktyā pāpanivṛttiḥ kalpyate§ kalpanā cānupapattivaśāt,
sā cānupapattiḥ yāvati kalpite śāmyati tāvatkalpanīyaṃ¶,
tathāpi|| phalonmukhaprārabdhakarmmanivṛttyāpi punātītyasya caritārthatvānna sakalapāpanivṛttiḥ parikalpanīyā tū††ktakarmmaṇyaniṣṭhenānumānena‡‡nivṛttyāpi punātītyasyānyagataduritanivṛtti§§rayukteti¶¶ tadapeśalam‖‖ | patipatnyoḥ sahakarttṛtvenā gnihotrādisādhyasvargādivadupapatteḥ† | idañca duritaṃ janmāntarakṛtameva nivatryam | etajjanmakṛtaduritayuktasya patitatvena
tena‡ sahānugamanānadhikārāt | vaidhavyapālane'pi svargādiphalaviśeṣaḥ smṛtyantare smaryyate
tarpaṇaṃ putrapautrābhāvaviṣayam
viṣṇostu pūjanaṅkāryaṃ patibuddhyā na cānyathā
patimeva sadā dhyāyedviṣṇurūpadharaṃ param
yadyadiṣṭatamaṃ loke yadyatpatyuḥ samīhitam
tattadguṇavate deyaṃ patiprīṇanakāmyayā
vaiśākhe kārttike māghe viśeṣaniyamañcaret
snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ
evaṃvidhaiśca vidhivadvidhisyairniyamairvrataiḥ
vaiśākhānkārttikānmāghānivānevātivāhayet
nādhirohedanaḍvāhaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi
kañcukañca parīdadhyādvāso na vikṛtaṃ† vaset
adṛṣṭvā ca‡ tāsu na kiñcit§ na kuryyādbharttṛtatparā
evaṃrdharmmasamāyuktā vidhavāpi pativratā
patilokānavāpnoti na bhavetkvāpi duḥkhitā || iti
iti madanapārijāte madanakṣitipālanadānajalaruḍhe
stabako dvitīya āsīdāmodotkaṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ

3.p1.16

parā¶ śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
ciraṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitamiyādiyaṃ vyāsāraṇyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
atha gṛhasthastavakānantaraṃ gṛhasthopayogitvāhāhnikamārabhyate
tatra viṣṇuḥ
gṛhamedhini yatproktaṃ svargasādhanamuttamam
brāhme muhūrtte cotthāya tatsarvvaṃ samyagācaret
manurapi
brāhme muhūrtte budhyeta dharmmārthau cānucintayet
kāyakleśāṃśca tanmūlānvedatattvārthameva ca
viṣṇupurāṇe
maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam
pūrvāhṇa eva kurvvīta devatānāñca pūjanam
sauvīrādyañjanam | brāhmamuhūrttalakṣaṇaṃ brahmacāriprakaraṇe'bhihitam
viṣṇuḥ
utthāyotthāya boddhavyaṃ mahadbhayamupasthitam
maraṇavyādhiśokānāṃ kimadya nipatiṣyati
iti sañcintyeṣṭadevatāṃ smaret
śayanādutthito yastu kīrttayenmadhusūdanam
kīrttanāttasya pāpāni nāśamāyānti śeṣataḥ
skandapurāṇe
avimuktacaraṇayugalaṃ dakṣiṇamūrtteśca kukkuṭacatuṣkam
smaraṇamapi vārāṇasyāḥ nihanti duḥsvapnamapaśakunam†
kātyāyanaḥ
rocanāṃ candanaṃ gandhaṃ mṛdaṅgaṃ darpaṇaṃ maṇim
gurumagniṃ ravimpaśyennamasyetprātareva hi
śrotriyaṃ subhagāmagniṃ gāṃ mṛgaṃ‡ dhārmmikaṃ mahīm§
prātarutthāya yaḥ paśyetsa āpadmyaḥ pramucyate
mūtrapurīṣotsargādividhistu brahmacāriprakaraṇe'bhihitaḥ
viṣṇuḥ
kaṇṭakīkṣīravṛkṣotthaṃ dvādaśāṅgulamavraṇam
kaniṣṭhikāgravatsthūlaṃ kūrccāgraṃ graparvvakam†
madhyāṅgulasamasthaulyaṃ dvādaśāṅgulasammitam
satvacaṃ dantakāṣṭhaṃ syāttadagreṇa tu dhāvayet
manuḥ
tiktaṃ kaṭukaṣāyaṃ vā sugandhi kaṇṭakānvitam
kṣīravṛkṣāttathā gulmāñcayeddantadhāvanam
kātyāyanaḥ

3.p1.17

utthāya netre prakṣālya śucirbhūtvā samāhitaḥ
parijapya ca mantreṇa bhakṣayeddantadhāvanam
mantramāha viṣṇuḥ
āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca
brahmaprajñāñca medhāñca tvanno dhehi vanaspate || iti
gargaḥ
daśāṅgulantu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ navāṅgulam
aṣṭāṅgulantu vaiśyānāmitareṣāṃ ṣaḍaṅgulam
caturaṅgulamānantu nārīṇāṃ nātra saṃśayaḥ
viṣṇuḥ
dvādaśāṅgulakaṃ vipre kāṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ
kṣatraviṭśūdrajātīnāṃ navaṣaṭcaturaṅgulam
evaṃ vikalpaḥ parimāṇe, tathānyo'pi viśeṣastenoktaḥ
kaniṣṭhikāgravatsthūlaṃ parvvārddhakṛtakūrccakam
dantadhāvanamuddiṣṭamityuktā
susūkṣmaṃ hīnadantasya samadantasya madhyamam
sthūlaṃ viṣamadantasya trividhaṃ dantadhāvanam
gargaḥ
prāṅmukhasya dhṛtiḥ saukhyaṃ śarīrārogyameva ca
dakṣiṇena tathā kaṣṭaṃ paścimena parājayaḥ
uttareṇa gavāṃ nāśaḥ strīṇāṃ parijanasya ca
mārkaṇḍeyaḥ
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā kaṣāyaṃ tiktakaṇṭakam | iti
anenaivābhiprāyeṇaiva kātyāyanaḥ
pūrbbottare tu digbhāge sarvvān kāmānavāpnuyāt | iti
mahābhārate dantadhāvanaprakaraṇe
prakṣālya hastau pādau ca prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ
dakṣiṇaṃ bāhumuddhṛtya kṛtvā jānvetarān tataḥ
manuḥ
prakṣālyedaṃ śucau deśe dantadhāvanamutsṛjet
patite'bhimukhe samyak bhojyamāpnotyasaṃśayaḥ
yamaḥ
āmrapalāśabilvānāṃmapāmārgaśirīṣayoḥ
bhakṣayetprātarutthāya vāgyato dantadhāvanam
paulastyaḥ
āmnātaka palāśāmrabilvāpāmārgakṣīriṇām
bhakṣayeddantadhavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan || iti
mārkaṇḍeyo'pi
prātarbhūtvā ca yatavāk bhakṣayeddantadhāvanam
prakṣālya bhakṣayetpūrvaṃ prakṣālyaivañca santyajet
nāradaḥ

3.p1.18

khādirañca karañjañca karavīrakadambayoḥ
sarvvakaṇṭakinaḥ puṇyāḥ kṣīriṇo ye ca śākhinaḥ
jambū nimbakacūtāśca kadambo lodhracampakāḥ
badarītindu kā stveke† praśastā dantadhāvane
kovidāraḥ karañjaśca kuṭajaḥ plakṣamālatī
śālorkaśca priyaṅguśca tamālaḥ śāka eva ca
āmrātako'rimedaśca praśastā vāpi ye drumāḥ
vajrārgāstu śālmalīpīlubhavyakiṃśukatindu kāḥ
ariṣṭocaḥ‡ pāribhadrī guggulustintir̤ī tathā
āsane śayane yāne pāduke dantadhāvane
palāśa| khatyakau vṛkṣau sarvvakarmasu kutsitau
abhāve dantakāṣṭhānāṃ niṣiḍāyāṃ tithau tathā
apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ patrairvā dantadhāvanam
caturddaśyaṣṭamīdarśapūrṇṇimāsaṃkrameṣu ca
nandāsu ca navamyāñca dantakāṣṭhaṃ vivarjjayet
śrāddhe yajñe ca niyame tathā proṣitabharttṛ kā
pratipaddarśaṣaṣṭhī ca caturddaśyaṣṭamīṣu ca
navamyāṃ bhānuvāre ca dantakāṣṭhañca varjjayet
nādyādajīrṇṇavamathukāśaśvāsajvarārdditaḥ
tṛṣṇāsyapādahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī tathā
vṛddhayājñavalkyaḥ
iṣṭakāloṣṭapāṣāṇairnakhairaṅgulibhistathā
muktvā cānāmikāṅguṣṭhau varjjayeddantadhāvanam
varāhapurāṇe
ajñātapūrvvāṇi ca dantakāṣṭhānyādyanna pattraiśca samanvitāni
na yugmavarṣāṇi† na pāṭitāni
na corddhaśuṣkāṇi vinā tvacā vā
vyāsaḥ
yo mohātsnānavelāyāṃ bhakṣayeddantadhāvanam
nirāśāstasya gacchanti devatāḥ pitṛbhiḥ saha
madhyāhnasnānavelāyāṃ bhakṣayeddantadhāvanam
nirāśāstasya gacchanti devatāḥ pitṛbhiḥ saha

Linked texts (16)