Smriticandrika 14.p72
Smṛticandrikā 14.p72
- Language
- Sanskrit
14.p72.1
brāhmaṇān jānvārambhaṇapūrvakaṃ 'bhūrbhuvassvaḥ' ityuktvā'trāsyatāmityupaveśayedityarthaḥ | atra purāṇamviprau tu prāṅmukhau devyau dvautu pūrvaṃ niveśayet | uttarābhimukhān viprān trīn pitṛbhyaśca sarvadā || iti | daiviko viprau prāṅmukhau sarvadā niveśayet | pitrarthān viprān sarvadā udaṅmukhānniveśayedityarthaḥ | dvau trīniti smṛtyantaroktabrāhmaṇasaṅkhyopalakṣaṇārtham , ataeva yājñavalkyaḥ| dvau deve prāk trayaḥ pitrye udagekaikameva vā | mātāmahānāmapyevaṃ tantraṃ vā vaiśvadaivikam || prāk prāṅmukhāvupaveśanīyau | udak udaṅmukhā upaveśanīyāḥ| mātāmahānāmapyevamityasyāyamarthaḥ—mātāmahārthabrāhmaṇānāmapi yathoktasaṅkhyāvikalpo vakṣyamāṇanirdeśasiddho veditavya ityanusandheya iti | tantraṃ vā vaiśvadaivikamityatra vāśabdārthaḥ pratiyogipakṣāntarapradarśanamukhena marīcinā spaṣṭīkṛtaḥtathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam | kurvīta bhaktisampannastantraṃ vā vaiśvadaivikam || iti | vaiśvadevasamanvitaṃ mātāmahaśrāddhaṃ bhaktisampannaḥ āvṛttaṃ kurvītetyarthaḥ | atra prāptāprāptavivekena vaiśvadevamāvṛttaṃ kurvītetyuktaṃ bhavati | vaiśvadevetarāṅgopetapradhānāvṛtternyāyata eva siddhatvāt , vaiśvadeve tu tantrāvṛttī pūrvamasiddhe idānīmeva pratipādanīye | etacca vākyamevaṃ vyākhyeyaṃ, anyathā tantraṃ vā vaiśvadaivikamiti pakṣāntarābhidhānāghaṭanāt | tathāhi pūrvavākye āvṛttipakṣe anukte pakṣāntaratayā tantrābhidhānamanupapannameva |
14.p72.2
tantraṃ vā vaiśvadaivikamityasyāyamarthaḥ – vaiśvadaivikakarmānuṣṭhānaṃ pitṛmātāmahaśrāddhayārthaṃ tantreṇa vā kartavyaṃ sakṛdvā kartavyamiti | ayaṃ tu tantrānuṣṭhānapakṣaḥ sāṅgayoḥ pitṛmātāmahaśrāddhayoḥ ekaprayogavidhiprayojyatve bhavitumarhati, na bhinnaprayogavidhiprayojyatve, ‘bhinnaprayogavidhiprayojyeṣu padārtheṣu na tantratā’ iti tantracintādhyāye pratipāditatvāt | tataśca tantrapakṣoktyaiva pitṛmātāmahaśrāddhayorekaprayogavidhiprayojyatvamapyuktam | ekaprayogavidhiprayojyatvaṃ caikādhikārāpūrvasādhakatve bhavati, ekādhikārāpūrvasādhakatvamapyasmādeva vākyādanayorjñāyate | etena caikādhikārāpūrvasādhakatvamanayoḥ pākṣikamiti vāśabdāt jñāyate | tena bhinnādhikārāpūrvasādhakatvamapyastīti vāśabdādevāvagantavyam | tataśca prathamaṃ paitṛkaśrāddhaṃ saṃkalpaprabhṛti brāhmaṇavisarjanāntaṃ kṛtvā paścānmātāmahaśrāddhaṃ saṃkalpaprabhṛti brāhmaṇavisarjanāntaṃ kāryamityasmādevavākyāt jñāyate | na ca vācyaṃ bhaktisaṃpanna iti vacanāt bhaktyabhāve mātāmahaśrāddhaṃ na kartavyamiti| pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā dhruvam | aviśeṣeṇa kartavyaṃ viśeṣātnarakaṃ vrajet || iti smaraṇāt | ataeva śrāddhadvaye'pi yathā sāmarthyamavaiṣamyeṇa viprasaṃkhyādikaṃ purāṇe darśitam— pañcabhiḥ pañcabhirvipraiḥ dvābhyāṃ dvābhyāmathāpi vā | śrāddhadvayaṃ tribhirvā syādekaikenātha vā punaḥ || sāṅgapradhānasya pṛthakpṛthaganuṣṭhānapakṣe yadā pitrye śrāddhe dvau viprau daive, pitrye trīn viprānupaveśayet tadā mātāmahaśrāddhe tathaivopaveśayet |
14.p72.3
yadā tu pitrye śrāddhe ekaṃ vipraṃ daive pitrye caikaṃ vipramupaveśayet, tadā mātāmahaśrāddhe tathaivopaveśayet | yadā tu śrāddhadvayasya sahānuṣṭhānapakṣaḥ tadā vaiśvadaivikabrāhmaṇadvayālābhe ekameva brāhmaṇaṃ śrāddhadvayavaiśvadevārthamupaveśya tadarthapariśiṣṭamannaṃ viśvān devānuddiśya sakṛdeva tyājyaṃ, yadā tu śrāddhadvayārthamekasyaiva brāhmaṇasya lābhaḥ tadāvargadvayārthamupaveśya śrāddhadvayāṅgabhūtavaiśvadaivikārthamannaṃ pātre samuddhṛtya vaiśvadaivikabrāhmaṇesthāne nidhāya pūrvavattyājyam | na tu pitryaśrāddhe mātāmahaśrāddhe brāhmaṇasaṃkhyādinā vaiṣamyaṃ sarvathā kāryamiti vacanasya tātparyārthaḥ pratyettavyaḥ | evaṃ śrāddhadvaye upaveśanāyoktasaṅkhyānusāreṇaiva nimantraṇakāle brāhmaṇanimantraṇaṃ kāryam, tathāca vṛddhavasiṣṭhopi— śrāddhadvayaṃ kariṣyaṃstu daśa vā caturopi vā | trīnvā nimantrayedviprān dvāvekaṃ brahmavādinam || iti | upaveśanāyodyuktān brāhmaṇān pratyāha yamaḥ— dakṣiṇāsaṃsthā āsīrannaspṛśantaḥ parasparam | iti| dakṣiṇāsaṃsthā ityasya na dakṣiṇāsaṃsthāparatvaṃ, kintu prāksaṃsthāparatvamavaseyam| prāksaṃsthatve'bhidhitsite'pi da kṣiṇāsaṃsthetyuktiḥ pitrarthabrāhmaṇaviṣayatāṃ dyotayituṃ kṛtā| ata eva smṛtyantaram— paścārdhātsamupakramya prācyāṃ niṣṭhā yathā bhavet| dakṣiṇāsaṃsthatā hyeṣā pitṝṇāṃ śrāddhakarmaṇi|| iti| niṣṭhā samāptiḥ| vaiśvadaivikabrāhmaṇāṃstu pratyāha bodhāyanaḥ—‘pradakṣiṇaṃ tu daivanām’ iti| daivanāṃ brāhmaṇānāṃ pradakṣiṇaṃ dakṣiṇādikprakramamudagapavargaṃ ca yathā bhavati tathā āsīrannityarthaḥ|
14.p72.4
ubhayārthabrāhmaṇān prati smṛtyantare'bhihitam— pavitrapāṇayassarve te ca maunavratānvitāḥ| ucchiṣṭocchiṣṭasaṃsparśaṃ varjayantaḥ parasparam|| iti| te viprāssarve devārthāḥ pitrarthāśca pavitrapāṇayo maunavratānvitāḥ pramādasambhravaṃ parasparamucchiṣṭocchiṣṭasaṃsparśaṃ varjayantaḥ ā bhojanasamāptervarterannityarthaḥ| caśabdācchrāddhakartā'pi maunavratānvito varteteti gamyate| maunavratānvayasya kvacidapavādamāha yamaḥ— brahmodyāśca kathāḥ kuryuḥ pitṝṇāmetadīpsitam| iti| paiṭhīnasirapyupaveśanāyodyuktabrāhmaṇān pratyāha— nāniyukto'āsanaṃ gacchetpaṅktyā harati duṣkṛtam| iti| atrāsyatāmiti śrāddhakartrā na niyukto yosāvaniyuktaḥ| agrāsanaṃ prathamāsanam | anupaviṣṭadaśāyāmapi parasparasaṃsparśo yathā na bhavati tathā vartitavyamityāha gautamaḥ— parasparśe bhavetpāpamekapaṅktiniyogataḥ | hīnavṛttādipaṅktau tu yuktaṃ tasmādvivecanam || iti | atra yamaḥ— bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ | upaviṣṭeṣvanuprāptaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet || iti | bhikṣukoyatiḥ | tathāca chāgaleyaḥ— pūjayecchrāddhakāle'pi yatiṃ sabrahmacāriṇam | viprānuddharate pāpātpitṝn mātṛgaṇānapi || vṛddhaśātātapopi— ātithyarahite śrāddhe bhuñjate ye budhā dvijāḥ | vṛthā tenānnapākena kākayoniṃ vrajanti te || iti | ātithyarahite atithilakṣaṇalakṣitaviprāgamane'pi tatpūjārahite | tasmādupaviṣṭabrāhmaṇaissaha sāvakāśe tatsamīpe bhikṣuko brahmacārī atithiśca pitrarthaviprānupaveśyenaiva bhojayitavyaḥ | tathāca purāṇe nimantritabrāhmaṇabhojanaṃ vidhāyābhihitam— śeṣānvittānusāreṇa bhojayedanyaveśmani | iti |
14.p72.5
śeṣān nimantritavyatiriktānatithiprabhṛtīn | etaccātithibhojanamatithilakṣaṇalakṣtite āgate sati draṣṭavyaṃ, na punaḥ caturṇāṃ duṣkṛtaṃ harati brāhmaṇo vighnakārakaḥ | annasyānnapateḥ paṅkterbhojanākāṅkṣiṇāṃ tathā
Linked texts (2)
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit