<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Great comprehensive digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha) › [Smritikaustubha](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha) › 1.31.p1

# Smritikaustubha 1.31.p1

Smṛtikaustubha 1.31.p1

- **Language:** Sanskrit

### [1.31.p1.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.1)

ekacandrakalāvṛddhikṣayānyatarāvacchinnaḥ kālastithiḥ | sā  
dvividhā | śuklā kṛṣṇā ca | tatraikaikacandrakalāvṛddhyavacchinnaḥ kālaḥ śuklatithiḥ  
kṣayāvacchinnaḥ kālaḥ kṛṣṇatithiḥ | tatrāpi  
prathamakalāyā vṛddhikṣayānyatarāvacchinnaḥ kālaḥ pratipat  
dvitīyasyāstadanyatarāvacchinnaḥ kālo dvitīyā | evaṃ tṛtīyādyāḥ | sarvāpi sā tithirdvividhā | pūrṇā khaṇḍā ca | tatra  
pūrṇā nāradīye-ādityodayavelāyāmārabhya ṣaṣṭināḍikāḥ  
saṃpūrṇā iti vijñeyā iti | ato'nyā khaṇḍā | tatra yattithau  
niṣiddhaṃ tatra khaṇḍāyāmapi na saṃdehaḥ | niṣedhastu nivṛttyātmā  
kālamātramapekṣate-iti vṛddhagārgyavacanena tithyādyakṣaṇamārabhyāntyakṣaṇaparyantaṃ niṣedhasya pravṛttatvena nirṇayāt | ekādaśyāṃ bhojananiṣedhānāṃ vaidharmyamavasare vakṣyāmaḥ | vihiteṣu tvasti  
khaṇḍāyā nirṇayāpekṣā, sakṛdanuṣṭheyasya śeṣiṇo guṇānurodhenāvṛttyasaṃbhavena kānuṣṭhānamiti saṃśayāt | tatrāpyekabhaktādivihitakarmaṇāṃ yo madhyāhnādikālī vihitaḥ, yasmindine tatkarmāṅgatithistatkālavyāpinī, yasminvā tadekadeśavyāpinī, dinadvaye sāmyenaikadeśavyāpitve'pi yatra karmopakramasamayavyāpinī taddina eva  
tatkarmānuṣṭheyam, -karmaṇo yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī  
tithiḥ | tayā karmāṇi kurvīta hrāsavṛddhī na kāraṇam | iti  
vṛddhayājñavalkyavacanāt, ādyapakṣatrayepyanena vinigamanālābhāt-yo yasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame | tithiyoṃ'bhimatā sā tu kāryā nopakramojjhitā iti baudhāyanavacanācca

### [1.31.p1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.2)

pūrvaviddhaiveyaṃ grāhyā paraviddhaiveyamiti vidhāyakaśāstrāṇāmīdṛśaviṣaye pravṛttau prātisvikakālavidhīnāṃ bādhāpatteśca, dinadvayakarmakālavyāptyādipakṣe teṣāṃ niyamavidhitvenopapattau śāstrāntarabādhāyogācca, hrāsavṛddhī na kāraṇamitīdṛśaviṣaye śāstrāntarāpravṛttiliṅgācca | yadā dinadvaye karmakālavyāptiḥ dinadvaye tadsparśo vā dinadvaye sāmyene kadeśavyāpitve'pyupakramasamavyāpitvaṃ  
tadā daivakarmasu nakṣatraviśeṣādyanapekṣeṣu yugmādivākyena kāścitpūrvaviddhatvena kāścitparaviddhatvena niyamyante | tadyathā-yugmāgniyugbhūtānāṃ ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ | rudreṇa dvādaśī yuktā caturdaśyā ca pūrṇimā | pratipadyapyamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalam  
etadvyastaṃ mahādoṣaṃ puṇyaṃ hanti purākṛtam | iti | yugmaṃ dvitīyā | agnistṛtīyā | yugaṃ caturthī | bhūtaṃ pañcamī | ṣaṭ ṣaṣṭhī  
muniḥ saptamī | vasuraṣṭamī | randhraṃ navamī | rudra ekādaśī  
atra dvitīyā tṛtīyāviddhā tṛtīyā dvitīyāviddhetyevaṃ pratiyugmaṃ  
niyamaḥ kriyate | tadatikrame etadvyastamiti doṣaḥ kīrtyate | evametatsamānaviṣayāṇi etadviruddhavatpratīyamānāni-pratipatsadvitīyā syādvitīyā pratipadyutetyādīni karmasāmānyapuraskāreṇa  
pravṛttāni, karmaviśeṣapuraskāreṇa ca pravṛttāni-caturthī gaṇanādhasya  
mātṛviddhā praśasyata-ityādīnīdṛśa eva viṣaye niyamārthāni  
virodhaparihāraṃ tvavasare darśayiṣyāmaḥ | pitryakarmatithestu uktapakṣatraye'nyataratithiniyamārthaṃ kharvādiśāstram | tadyathā-kharvo  
darpastathā hiṃsā trividhaṃ tithilakṣaṇam | kharvadarpau parau pūjyau  
hiṃsā syātpūrvakālikī iti | kharvaḥ sāmyaṃ, darpo vṛddhiḥ, hiṃsā

### [1.31.p1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.3)

kṣayaḥ | kharvadarpau cedvartete paraviddhā tithirgrāhyā | kṣaye pūrvaviddhetyarthaḥ | yadyapi yugmādivākye kharvādivākye ca karmaviśeṣo  
nopāttastathāpi-dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatā niyamādiṣu  
ekoddiṣṭādivṛddhyādau hrāsavṛddhyādicodanā-iti niyamavacanādaivapitryaviṣayatvena vyavasthā labhyate-niyamādiṣviti sakaladaivopādānāt, ekoddiṣṭādīti sakalapitryopādānāt | ekoddiṣṭādisaṃbanthitivervṛddhyādāviti ṣaṣṭhīsamāsābhiprāyaḥ | karmāṅgatitheryattithivedhena grāhyatā varjanīyatā vā saṃpadyate tasya vedhakatitheḥ  
kiyatparimāṇaṃ vedhamapekṣata ityapekṣāyāṃ paiṭhīnasiḥ-pakṣadvaye'pi  
tithayastithiṃ pūrvā tathottarām | tribhirmuhūrtairvidhyanti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | iti tribhireveti niyamena tannyūnaghaṭikādiparimitatithyantarayoge'pi na grāhyatādiprayojakavedhasiddhiriti jñāpyate | varjanaprayojakavedhakatithiviśeṣe etadapavādaḥnāgo dvādaśanāḍībhirdikpañcadaśabhistathā | bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirdūṣayatyuttarāṃ tithim | iti | atraca yatra skandavratasāvitrīvratādau ṣaṣṭhyāditithiḥ pūrvaviddhā vihitā tatrāpyuktaparimāṇapūrvatithivedhadoṣe pūrvaviddhā na grāhyeti kecit | anye tvāhuḥevaṃ sati vedhaviśiṣṭadūṣyatāvidhau gauravāpatteryathoktavratātiriktavrateṣūttaraviddhāniyamātpūrvaviddhāyā duṣṭatvamarthātsiddham | tatra  
pūrvasyāstitheḥ prāptadūṣakatānuvādena parimāṇaviśeṣamātravidhau  
lāghavamiti skandavratasāvitrīvratādivyatiriktavratamuktaparimāṇavedhe sati pūrvaviddhāyāṃ na kartavyaṃ tāvatparimāṇanyūnavedhe tu  
pūrvaviddhāyāṃ kartavyamiti | anyānapi vedhaprakārāṃstattatprakaraṇe

### [1.31.p1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.4)

vakṣyāmaḥ  
dinadvaye karmakālāsparśe tadekadeśasparśe vā yugmavākyādiśāstrādyaddinagatā tithirgrāhyatvena nirṇītā tasyāṃ vihitakālāvacchinnāyāṃ sāṅgaprayogāsaṃbhavena vaiguṇyaśaṅkāyāṃ devalaḥ-yāṃ tithiṃ  
samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ | sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānajapādiṣu | yāṃ tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpatiḥ  
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānādikarmasu | iti jyotiḥśāstraprasiddhatithisākalyābhāve'pi āhāryaṃ tithisākalyaṃ  
vidadhadbhyāmetābhyāṃ vacanābhyāmuktaśaṅkānirāsena vihitakāle  
eva tattatkarmānuṣṭhānaṃ niyamyate | prātaḥ saṃkalpayedvidvānupavāsavratādikam-iti vihitasaṃkalpakāle ca tithyantarasattve'pi  
vihitatithyanusaṃdhānaṃ kāryamiti jñāpyate | kiyatparimāṇāyāstitheḥ pūrvottaratithividdhatvamuktavidhasākalyaṃ veti śaṅkāyāṃ  
viṣṇudharmottare-udite daivataṃ bhānau paitryaṃ cāstamite ravau  
dvimuhūrtaṃ trirahvaśca sā tithirhavyakavyayoḥ | iti | bhānorudayānantaraṃ dvimuhūrtaṃ daivataṃ tadvyāpinī tithirdaivātmake havye grāhyā,  
raverastamayātpūrvamahastrimuhūrttaṃ pitryaṃ tadvyāpinī tithiḥ pitryātmake kavye grāhyetyarthaḥ | astamita iti bhūtārthāvivakṣāyā ahna  
iti padena lābhāt | udaye dvimuhūrtāyā grahaṇaṃ ca trimuhūrtāyā  
asaṃbhave jñeyam | trimuhūrttā na kartavyā yā tithiḥ kṣayagāminī  
dvimuhūrttāpi kartavyā yā tithirvṛddhigāminī | iti dakṣavacane  
śrutādapiśabdāt | dvimuhūrtaṃnyūnāyā api grāhyatvapratipādakaṃ  
tu yacchāstraṃ—yathāha baudhāyanaḥ-ādityodayavelāyāṃ yā  
stokāpi tithirbhavet | pūrṇā ityavagantavyā prabhūtā nodayaṃ vinā

### [1.31.p1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.5)

iti, skānde-vratopavāsasnānādau ghaṭikaikāpi yā bhavet  
udaye sā tithirgrāhyā viparītā tu paitṛke | iti,—tadavayutyānuvādakatvenaikaṃ vṛṇīte trīnvṛṇīta itivattrimuhūrtādivyāpitithistutiparamiti bahavaḥ | vidhyekavākyatāṃ vinā stutyayogādyatra  
gaurīvrate ekādaśīvrate parvasnānādau ghaṭikādiparimitāyā audayikyā grāhyatve śāstrāntarasaṃvādo labhyate tadviṣayamiti  
tu tattvam  
evamudayāstasaṃbandhatvena prāptasākalyasya kvacitkarmaṇyapavādaḥ  
skānde-abhyaṅge codadhisnāne dantadhāvanamaithune | jāte ca maraṇe  
caiva tatkālavyāpinī tithiḥ | manvādau ca yugādau ca grahaṇe  
candrasūryayoḥ | vyatīpāte vaidhṛtau ca tatkālavyāpinī kriyā  
iti | atra dvitīyaśloke grahaṇādidṛṣṭāntena manvādidugāditithīnāṃ sākalyāpavādo niyamyate | tathā nāradīye-pāraṇe  
maraṇe nṝṇāṃ tithistātkālikī smṛtā iti | yatra tithiviśeṣe  
pūrvaviddhāyāḥ paraviddhāyāḥ prāśastyabodhakatayā parasparaviruddhe  
śāstre dṛśyete yathā tṛtīyāyāṃ yugmāgnīti, caturthīsaṃyutā yā  
tu sā tṛtīyā phalapradeti ca, tatra śāstrāntarā tombānusāreṇa karmabhedena  
vyavasthā | yathā rambhāvrate tṛtīyā pūrvaviddhā, gaurīvratādau paravidveti | yatra tvīdṛśī vyavasthā na labhyate tatra-śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ | kṛṣṇapakṣe tithirgrāhyā yasyāmastamito raviḥ | iti mārkaṇḍeyavaconusāreṇa vyavasthā bodhyā  
yasyāṃ tu tithau nakṣatravārādiyogena prāśastyaṃ bodhitaṃ tatra  
yugmādiśāstroktavyavasthānusāritithau na labhyate tadviparītatithau

### [1.31.p1.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.6)

ca labhyate tadoktavyavasthāmanādṛtya nakṣatrādiyoga evādaraṇīyaḥyā tithirṛkṣasaṃyuktā yā ca yogena nārada | muhūrttatrayamānāṃ1pi  
sāpi sarvā praśasyate | iti | apiśabdo dvitīyo bhinnakramaḥ  
sarvāpīti | yā tithirnakṣatrādyanapekṣaiva yasminkarmaṇi vihitā  
tasyāmapi yugmādiśāstranirṇītapūrvaviddhaাদিরūpāyāṃ yadi tatkarma  
daivānna kṛtaṃ tadavaśyakartavyaṃ ca tadā paraviddhaাদিরūpāmi sā  
tithirgauṇakālatvena tasminkarmaṇi svīkartavyā-pratipatsadvitīyā  
syādityādiśāstrāṇāṃ pratipadyapyamāvāsyeti śāstrāntarānurodhena  
kṛṣṇapratipadyeva tadapravṛttidaśāyāṃ śuklapratipadyapi pravṛtterucitatvāt, bādhakābhāve bādhyasya nirapavādatvāditinyāyasyobhayatra  
sāmyāditi mādhavaḥ | iti tithisāmānyanirṇayaparibhāṣā  
atha viśeṣeṇa nirṇayaṃ vaktuṃ karmaṇāmavāntarabhedāstatkālāśca kathyante | tatra karmāṇi dvividhāni-daivāni pitryāṇi ca  
tatra daivvāni ṣaḍvidhāni-ekabhakta-naktā-'yācito-pavāsavrata-dānarūpāṇi | tatra tadahorātragatadvitīyabhojanābhāvaviśiṣṭamadhyāhnavihitabhojanamekabhaktam | tādṛśameva pradoṣavihitaṃbhojanaṃ  
naktam | ayācitaṃ tu tādṛśamevāyācitānnabhojanam-tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitaṃ-iti bṛhaspativacanādityāhuḥ  
kecit | tanna | evaṃmasata kadācidyācitānnalābhābhāvenopavāsaprasaktau śiṣṭācāraviruddhavratabhaṅgāpatteḥ, tryahaṃ na kaṃcana yāceteti

### [1.31.p1.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.7)

gautamavacaḥsaṃvādaucityādyācitamiti nañaḥ samāsāntargatasyāpi asūryaṃpaśyā itivatkriyānvayamaṅgīkṛtya yācitānnabhojanābhāvasaṃkalpātmakamevāyācitavrataṃ vidhīyata iti madanaratnakṛtaḥ | natvetadapi yuktam | taddine bhojanopayogiyācñāṃ kṛtvāpi  
yācitabhojanamakurvato vratasaṃpūrṇatāpatteḥ, tatrāpi śiṣṭācāravirodhāt, tryahaṃ na kaṃcana yācetetivacaḥsvarasabhaṅgāpatteśca | atastaddinādhikaraṇikāyā bhojanopayogiyācñāyā varjanasaṃkalpātmakaṃ taditi yuktam | saṃgacchate caivaṃsati dināntare yācñālabdhasyāpi taddine pakvādiprati yācanemantareṇa bhojane vratabhaṅgābhāvaḥ  
śiṣṭānām | tadahorātragatabhojanavarjanaphalopahitaḥ saṃkalpa upavāsaḥ| uktakriyācatuṣṭayabhinnadānabhinnahomapūjādyātmakadaivakriyāsaṃkalpo vratam | dānaṃ parasvatvāpādanaviśiṣṭaḥ (sva)svatvotsargaḥ  
tāni ṣaḍapi daivāni pratyekaṃ trividhāni-anyāṅgāni, anyapratinidhibhūtāni, svatantrāṇi ceti | tatra yasyaikabhaktādeḥ pradhānaṃ pūjādi tadīyakāle madhyāhnādau  
vihitaṃ tasyāṅgasya pradhānānurodhena svaguṇatyāgaucityāt pradhānanirṇayānusārinirṇayatvācca na nirṇayāpekṣā | yadapi dināntarakartavyatādyaṅgattvena vihitamekabhaktādi yathā-daśamyāmekabhaktañca  
māṃsamaithunavarjitaḥ-iti, tasyāpi madhyāhnādisvasvakālānuṣṭhānasaṃbhave'pi yahine pradhānaṃ nirṇītaṃ tatpūrvadinādau kartavyatvānna  
pṛthaṅnirṇayatvam | evaṃ-ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca

### [1.31.p1.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.8)

upavāsena dānena na nirdvādaśiko bhavet | iti mārkaṇḍeyādivacanairekādaśīvratādipratinidhittvena vihitamekabhaktādi nirṇītataddina eva kāryamiti na nirṇayāpekṣā | ataḥ svatantrāṇāmevaiṣāṃ nirṇayatvam  
tatraikabhaktakālo nirṇīyate | tasya mukhyaḥ kālo madhyāhnaḥ  
madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhakte sadā tithiḥiti baudhāyanokteḥ | yadyapi madhyāhnaśabdo  
nānārthaḥ pratīyate | tathāhi-muhūrttatritayaṃ prātastāvaneva tu saṃgavaḥ | madhyāhnāścāparāhnaśca sāyāhno'pyavarastathā-iti vyāsavākyāt pañcadhāvibhāgagato madhyabhāgo madhyāhnaḥ | ‘pūrvāhṇo  
vai devānāṃ madhyaṃdino manuṣyāṇāmaparāhnaḥ pitṛṇāmiti śrutestredhāvibhāgagataḥ,-pūrvāhnaḥ praharaṃ sārdhaṃ madhyāhnaḥ praharaṃ tathā  
ātṛtīyādaparāhnaḥ sāyāhnaśca tataḥ paraḥ | iti caturdhā vibhāgagato dvitīyabhāgaḥ | pañcadaśamuhūrtātmanā vibhāge madhyamuhūrte'pipūrvāhne vātha madhyāhne yadi parva samāpyate-iti, tathāpi parigrahavākyātpañcadhā vibhāgagatameva madhyāhnaṃ grāhyamāha mādhavaḥ  
mānāntarānapekṣamadhyāhnaśabdātredhāvibhaktadinamadhyabhāgasya pratīteḥ  
sa eva svīkārya iti hemādriḥ | bhavati caivamāśvavālādinyāyena balavadvaidikaprasiddhayanusaraṇam | madhyāhnasyāpyuttaradalamevaikabhaktāṅgam | tadasaṃbhave tvāstaṃ gauṇakālaḥ-dinārdhasamaye'tīte  
bhujyate niyamena yat | ekabhaktamiti proktaṃ nyūnaṃ grāsatrayeṇa tu  
iti devalavacanāt | madhyāhnottaradalātmanaḥ kālasya kātrsnryenaikadeśena vā paradina eva vihitatithisaṃbandhe tatraivādhikadeśasaṃbandhe vā paratraiva kāryam | pakṣāntareṣu pūrvatraiveti bahavaḥ

### [1.31.p1.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.9)

dinadvaye karmakālavyāptau yugmaśāstrānnirṇaya iti hemādrau madranaratne ca | yatra sāṅgaikabhaktaprayoge uktamukhyakālo gauṇānapekṣo  
na paryāpnoti tatra pūrvaiva tithiḥ, yatra paryāptastatra yugmavākyānnirṇaya iti matayorvyavasthā | ityekabhaktanirṇayaḥ  
naktaṃ sauraṃ ravivāsarasaptamyādau vihitaṃ sāyāhne kāryam  
ye tvādityadine brahmannaktaṃ kurvanti mānavāḥ  
dinānte te'pi bhuṃjīranniṣedhādrātribhojane | iti  
bhaviṣyottaravacanāt, narasya dviguṇāṃ chāyāmatikrāmedyadā raviḥ  
tadā sauraṃ bhavennaktaṃ na naktaṃ niśi bhojanam | iti kaurmokteśca  
anyadapi yatīnāṃ sāyāhna eva kāryam-nakṣatradarśane naktaṃ gṛhasthasya  
vidhīyate | yaterdināṣṭame bhāge tasya rātrau niṣidhyate iti  
devalavacanāt | ata uktavidhādvaye'pi sāyāhnavyāpinī tithirgrāhyā | uktānyanakte pradoṣavyāpinī grāhyā-trimuhūrtaḥ pradoṣaḥ  
syādbhānvāvastaṃgate sati | naktaṃ tatra ca kartavyamiti śāstraviniścayaḥ | iti vyāsokteḥ | astātprāktano muhūrto gauṇaḥ  
kālaḥ-muhūrtondiṃnaṃ naktaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | nakṣatradarśanānnaktamahaṃ manye gaṇādhipa-iti bhaviṣye paramatatvena tasya gauṇatvasūcanāt | dinadvaye pradoṣavyāptau parā grāhyā-yadi syādubhayostithyoḥ pradoṣavyāpinī tithiḥ | tadottaratra naktaṃ syādubhayaḥ  
trāpi sā yataḥ | iti jābālivacanāt | ubhayatra divārātrau  
evaṃ dinadvaye pradoṣaikadeśavyāptāvapi | dinadvaye pradoṣasaṃbandhābhāve tūttaratra sāyāhne naktaṃ kāryam-pradoṣavyāpinī na syāddivā  
naktaṃ vidhīyate | ātmano dviguṇā chāyā mandībhavati bhāskare

### [1.31.p1.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.10)

tannaktaṃ naktamityāhurna naktaṃ niśi bhojanam | iti skāndavacanāt  
pūrvadine'dhikapradoṣaikadeśavyāptāvapi paratraiva pradoṣe naktaṃ kāryam  
naktasya divārātrivratatvena divārātrispṛktithereva tatra praśastatvāt | evaṃ paradina eva pradoṣavyāptau paratraiva pradoṣādhikavyāptau  
ca paratraiva ca naktaṃ nirvivādam | pūrvatraiva pradoṣavyāptau pūrvatraiva  
naktamityapi tathā | atra niyamo gāruḍe-haviṣyabhojanaṃ  
snānaṃ satyamāhāralāghavam | agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī  
ṣaḍācaret | iti | snānamidaṃ naktavratāṅgabhūtaṃ tatkālīnaṃ vidhīyate | agnikāryaṃ vyāhṛtibhirājyahomo laukikāgnau sakṛt  
idaṃ ca naktabhojanaṃ-sāyaṃsaṃdhyā trighaṭikā ravāvastaṃgate satiiti nirdiṣṭasaṃdhyākālamatikramya kāryam-catvāryetāni kāryāṇi  
saṃdhyāyāṃ parivarjayet | āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyaṃ ca  
caturthakam | iti mārkaṇḍeyavacanāditi kecit | hemādristu  
sūryāstaprabhṛtinakṣatradarśanāvadhireva mukhyaḥ saṃdhyāpadārthaḥ | tatsaṃbandhādghaṭikātrayamaupacārikārthaḥ | satyapi ghaṭikātrayasya  
mukhyatve rāgataḥ prāptameva bhojanaṃ tatra niṣidhyate na vihitaṃ  
naktabhojanamityāha | tanna | svalpamahākālayoḥ saṃdhyāpadavācyatvasmṛtitulyatve ekasya vācyatvamaṅgīkṛtyetaratropacārasvīkāra  
ityatra vinigamanābhāvāt, rāgataḥ prāptasyaiva niṣedhābhyupagame'pi  
naktavratina ekākino bhavedapyuktakāle bhojanamanyairbrāhmaṇabālavṛddhāturaiḥ saha bhojanaṃ tu pradoṣottaraghaṭikātraya eva kartumucitam | sati saṃbhave parapratyavāyasyāpi parihāryatvāt | ekādaśyādāvupavāsapratyāmnāyabhūtaṃ naktaṃ tu upavāsadina eveti

### [1.31.p1.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.11)

prāgevoktam | iti naktanirṇayaḥ || ayācitasya tu ahorātrasādhyatvādupavāsavadeva nirṇayaḥ  
vratādau śuklapratipatpūrvaviddhā grāhyā-pratipaccapyamāvāsyāiti yugmavākyāt | atra yadyapyaviśeṣeṇa pūrvaviddhatvamuktaṃ,  
tathāpyaparāhnavyāpinyeva sā pūrvaviddhā grāhyā-pratipatsaṃmukhī  
kāryā yā bhavedāparāhnikī-iti skāndavacanāt | atrāparāhnaḥ  
pañcadhā vibhaktasyāhnaścaturtho bhāgaḥ | kṛṣṇapratipadaparāhrottarakālapravṛttaśuklapratipacca dvitīyāyutā grāhyā-pratipatsadvitīyā syādvitīyā pratipadyutā-ityāpastambavacanāditi madanaratne  
mādhavastvaparāhnavyāptyabhāve'pi sāyāhnavyāpinyā api śuklapratipadaḥ pūrvaviddhāyā eva grāhyatāmāha-tadabhāve tu sāyāhnavyāpinī parigṛhyata iti | upavāse tu pakṣadvaye'pi pratipatpūrvaviddhaiva grāhyā-pratipatpañcamī caiva upodhyā pūrvasaṃyutā-iti madanaratne jābālivacanāt-pratipatpañcamī bhūtaṃ sāvitrī vaṭapūrṇimā  
navamī daśamī caiva nopodhyāḥ parasaṃyutā-iti tatraiva brahmavaivartavacanācca | niṣiddhaśca tithyantaravedho yadyapi karmāntara ivopavāse'pi trimuhūrtaparimita eva prāptastathāpi sa upavāsaviṣaye svalpo'pi vedho varjanīyaḥ-ghaṭikārdhaṃ tribhāgaṃ vā svalpaṃ  
vā dūṣayettithim | pañcagavyaghaṭaṃ pūrṇa surāyā binduko yathā  
iti ṣaṭtriṃśanmatavākyasya-sarvaprakāravedho'yamupavāsasya dūṣakaḥ-iti nigamavākyānurodhenopavāsaviṣayatayā madanaratne  
vyākhyānāt | niṣiddhavedharahitatithyalābhe tu ṛṣyaśṛṅgaḥaviddhāni niṣiddhaiścenna labhyante dināni tu | muhūrtaḥ pañcabhirviddhā  
grāhyaivaikādaśī tithiḥ | tadardhaviddhānyanyāni dinānyupavasennaraḥ

### [1.31.p1.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.12)

iti | atrokto muhūrtapañcakavedho'ruṇodayamārabhya jñeyaḥ | sārdhamuhūrtadvayavedhastu sūryodayamārabhyetyuktaṃ madanaratne | ito'dhikavedhe tu tatraivābhyadhāyi-aviddhānāmalābhe tu payo dadhi phalāni  
ca | sakṛdevālpamaśnīyādupavāsastato bhavet | iti  
aparāhnavyāpipratipatthityādiṣu cikīrṣitasyāpi vratasya  
prārambhaḥ prātareva kāryaḥ-prātaḥ saṃkalpayedvidvānupavāsavratādikam | iti mādhavīyavacanāt | saṃkalpāṅgabhūtatithyādisaṃkīrtanakāle ca jyotiḥśāstramaryādayāmāvāsyāsattve'pi pratipatsaṃkīrtanamevocitam-yāṃ tithiṃ samanuprāpyetyādeśāpādyasākalyavidhāyinaḥ śāstrasya prayogaviṣayatvena saṃkalpe'pi tithyaṅgatāprāpakatvāt | smṛtito viśeṣeṇa prātaḥkālasya  
saṃkalpāṅgapratītāvapi sūryodayātpūrvamuṣaḥkālaḥ praśastataraḥ  
udayānantarabhāviprātaḥpadavācyatrimuhūrtāntyamuhūrtaśca niṣiddhaḥ  
taittirīyabrāhmaṇe prathamakāṇḍe pañcamaprapāṭhake dvitīyānuvāketāvati kurvīta yatkārī syāditi śrutivyākhyāvasare sūryodayātprāgārambhasya satāmapi śāstroktakāladoṣāṇāmupaśāmakatvena vedabhāṣyakṛtā kathanāt-purā vācaḥ pravadito nirvapediti vidherniyamavidhiṃtvādyoṣaḥkālasyāpi prātaḥpadavācyatāyā mīmāṃsakaiḥ  
svīkaraṇācca, tṛtīyānuvāke'ntyamuhūrtasyāślīlasaṃdhyantargatatvena  
bhāṣyakṛtā nindākathanācca | caturthānuvākopakrame'nuvākadvayanirūpitaheyopādeyakālavibhāgasyānābhyādhītatvena sarvakarmasaṃbandhitoyāstenaiva kathanācca | vistareṇa caitacchutyabhiprāyaṃ piṇḍapitṛyajñaprakaraṇe vakṣyāmaḥ  
athātraivopavāsādivratopayogiparibhāṣā | vṛddhavasiṣṭhaḥ-upavāse tathā śrāddhe na kuryāddantadhāvanam | dantānāṃ

### [1.31.p1.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.13)

kāṣṭhasaṃyogo hanti saptakulāni ca | iti | tatra ca parṇādinā  
dantadhāvanaṃ kuryāddvādaśagaṇḍūṣairveti hemādriḥ-alābhe vā niṣedhe  
vā kāṣṭhānāṃ dantadhāvanam | parṇādinā viśuddhena jihvollekhaṃ  
tathaiva ca | iti paiṭhīnasivacanāt-alābhe dantakāṣṭhānāṃ niṣiddhāyāṃ tathā tithau | apāṃ dvādaśagaṇḍūṣairvidadhyāddantadhāvanam | iti  
vyāsavacanācca | saṃkalpaprakāraśca mahābhārate-gṛhītvaudumbaraṃ pātraṃ vāripūrṇamudaṅmukhaḥ | upavāsaṃ tu gṛhṇīyāt | iti | audumbaraṃ tāmramayam | abhuktvā prātarāhāraṃ snātvācamya samāhitaḥ  
sūryādidevatābhyaśca nivedya vratamācaret | iti | bhaviṣye-kṣamā  
satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | devapūjā ca havanaṃ  
saṃtoṣaḥ steyavarjanam | sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhā

### [1.31.p1.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.14)

smṛtaḥ| atra homo vyāhṛtibhiḥ| sa ca kāmyavrataviṣayaḥ| śāstrāntaraikavākyatayā tathaiva pratīteḥ | yattu sāptadaśyavākyasya mitravindādiprakaraṇasthavākyeneva tattadvataprakaraṇasthahomavidhināsyopasaṃhāra iti | tanna | sarvaśabdasya sāmānyavācitvābhāvenopasaṃhāranyāyābhāvāt | vrataśabdasya pradhānakarmābhidhāyinaḥ samabhivyāhāreṇa sāmidhenīdvārā sāptadaśyasyeva kiṃcidaṅgadvārā vratāpūrvasaṃbandhasyākalpyatvācca | viṣṇudharme-tajjāpyajapattaddhyānatatkathāśravaṇādikam | tadarcanaṃ ca tannāmakīrtanaśravaṇādayaḥ| upavāsakṛtāmete guṇāḥ proktā manīṣibhiḥ | iti | viṣṇuparahasye-smṛtyālokanagandhādisvādanaṃ parikīrtanam | anyasya varjayetsarvaṃ grāsānāṃ cābhikāṅkṣaṇam | gātrābhyaṅgaṃ śirobhyaṅgaṃ tāmbūlaṃ cānulepanam | vratastho varjayetsarvaṃ yaccānyaddalarāgakṛditi| sabhartṛkāyāstu vrate tāmbūlagrahaṇamapi na doṣāya | tathoktaṃ hemādrau gāruḍegandhālaṃkāratāmbūlapuṣpamālānulepanam | upavāse  
na duṣyanti dantadhāvanamañjanam | iti | idaṃ cai sāmarthyātsabhartṛkāviṣayam | tathāca śāstrāntaram-añjanaṃ ca satāmbūlaṃ  
kuṅkumaṃ raktavāsasī | dhārayetsopavāsāpi avaidhavyakaraṃ hi tat  
iti | pādme-aṣṭaitānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ | havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham | sarvabhūtābhayaṃ caivāpramādo  
guruśāsanam | avrataghnāni paṭhyante sakṛdetāni śāstrataḥ | iti  
guroḥ pṛthaggrahaṇaṃ kṣatriyādijātīyapitṛvākyasyāvrataghnatvasiddhyartham | gāruḍe-krodhātpramādālobhādvā vratabhaṅgo bhavedyadi | dinatrayaṃ na bhuñjīta muṇḍanaṃ śiraso'thavā | iti | ayaṃ vikalpaḥ

### [1.31.p1.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.15)

puruṣāṇāṃ vidhavānāṃ ca bodhyaḥ | sadhavānāṃ dinatrayopavāsa eva  
evaṃ kṛtaprāyaścittaḥ punarvrataṃ kuryāt-prāyaścittamataḥ kṛtvā punareva  
vratī bhavet iti vāyupurāṇāt | aśaktasya tūpavāsasya pratinidhimāha hemādriḥ-upavāsāsāmarthyaścedekaṃ vipraṃ tu bhojayet  
tāvaddhanādi vā dadyādbhuktaśceddviguṇaṃ tathā | iti | brāhmaṇabhojanaṃ  
vinā kṛtabhojano'dhikārī dviguṇabrāhmaṇabhojanādi kuryādityarthaḥ  
mātsye-upavāseṣvaśaktānāṃ naktabhojanamiṣyate | iti | yastustrīṇāṃ vrataniṣedhaḥ skānde-nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ  
nāpyupoṣaṇam | bhartṛśuśrūṣayaivaitāḥ kāmāniṣṭānvrajanti hi | iti  
niṣedhaḥ sa bharturanujñāyāmasatyāṃ bodhyaḥ | bhāryā patyurmatenaiva  
vratādīnyācaretsadā | iti kātīyokteḥ | naitāvatā vidhavāyā  
vratānadhikāro bodhyaḥ | pākṣikaprāptimapajīvya  
pravṛttaniyamavidheḥ sadhavāṃ pratyeva pravṛtteḥ | upāṃśu  
yajuṣetyasya nigadānyamantreṣu pravṛttitavat | yattu-nārī khalvananujñātā bhartrā vāpi sutena vā | viphalaṃ tu bhavettasyā yatkarotyaurdhvadehikam | iti | aurdhvadehikaṃ pāralaukikam | taddhanasādhyavrateṣvavibhaktadhanaputrānujñāyā niyamārthaṃ dṛṣṭārthatvāt , na tu bharturanujñāvatputrānujñāyā adhikārasaṃpādakatvamiti darśitam | ata  
eva harivaṃśe-adhikārasaṃpādakasnānādiprāyapāṭho bharturanujñāyā  
eva dṛśyate | snānaṃ kāryaṃ tu śiraṃsastataḥ phalamavāpnuyāt  
snātvā strī prātarutthāya patiṃ vijñāpayetsatī | gṛhītvaudumbaraṃ  
pātraṃ sakuśaṃ sākṣataṃ tathā | gośṛṅgaṃ dakṣiṇaṃ siñcetpragṛhṇīyācca

### [1.31.p1.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.16)

tajjalam | tato bhartuḥ satī dadyātsnātasya prayatasya ca | ātmanaścābhiṣektavyaṃ tataḥ śirasi tajjalam | upavāseṣu kartavyametaddhi  
vratakeṣu ca | atra vratapadaṃ gobalīvardanyāyenopavāsabhinnavrataparam  
svīkṛtavratasya kenāpi nimittena kartumaśakyatve'nyadvārā vrataṃ  
kārayediti | tathācoktaṃ madanaratne prabhāsakhaṇḍe-bharttā putraḥ purodhāśca bhrātā patnī  
sakhāpi ca | yātrāyāṃ dharmakārye ca jāyante pratihastakāḥ | ebhiḥ  
kṛtaṃ mahādevi svayameva kṛtaṃ bhavet | iti | pratinidhitayāpi  
pravṛttānāṃ puṇyātiśayamāha kātyāyanaḥ-pitṛmātṛbhrātṛpatigurvarthe'pi viśeṣataḥ | upavāsaṃ prakurvāṇaḥ puṇyaṃ śataguṇaṃ bhavet  
iti | mātāmahādīnuddiśya ekādaśyāmupoṣaṇe | kṛte te tu phalaṃ  
viprāḥ samagraṃ samavāpnuyuḥ | iti | anena vacasā pratikṛitādapyupavāsātkārayiturna phalanyūnatetyuktam | atra ca svayamasvīkṛtavrato gurvādiphaloddeśenopavāsādivrataṃ kurvan svādhikārakavidhibodhitamapi phalaṃ labhata iti bodhyam  
devalaḥ-asakṛjjalapānācca sakṛttāmbūlacarvaṇāt  
upavāsaḥ praṇaśyeta divāsvāpācca maithunāt | maithunaṃ cāṣṭavidhamsmaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam | saṃkalpo'dhyavasāyaśca  
kriyānirvṛttireva ca | etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ  
iti | prāṇasaṃkaṭe tvasakṛjjalapānapratiprasavamāha devalaḥ-atyaye  
cāmbupāne'pi nopavāsaḥ praṇaśyati | iti | devalaḥ-brahmacaryamahiṃsā ca satyamāmiṣavarjanam | vrateṣvetāni catvāri kartavyāni  
hi sūribhiḥ| atrāmiṣapadārthaḥ śāstrāntarādeva boddhavyaḥ| āmiṣaṃ  
datipānīyaṃ govarjaṃ kṣīramāmiṣam | masūramāmiṣaṃ sasye phale

### [1.31.p1.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.17)

jambīramāmiṣam| āmiṣaṃ śuktikācūrṇamāranālaṃ tathāmiṣam  
madanaratne-dānavratādiniyamā jñānaṃ dhyānaṃ hutaṃ japaḥ| yatnenāpi  
kṛtaṃ sarvaṃ krodhitasya vṛthā bhavet| aśruprapāto roṣaśca kalahasya  
kṛtistathā | upavāsādgatāhlāṇi sadyo bhraṃśayati striyaḥ| iti  
striyamiti grahaṇaṃ tasyā adhikadoṣajñāpanāthaṃm | devīpurāṇevrate tīrthe cādhyayane śrāddhe'pi ca viśeṣataḥ| parānnabhojanāddevi  
yasyānnaṃ tasya tatphalam | iti | bhārate-vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā | sarvaṛtumayoddiṣṭā bhūmirgāvo'pi dakṣiṇā  
agnipurāṇe-nityasnāyī nirāhāro gurudevadvijārthakaḥ| kṣāraṃ  
kṣaudraṃ ca lavaṇaṃ madhu māṃsādi varjayet | tilamudgādṛte śimbyaṃ  
sasye godhūmakodravau | dhānyeṣu devadhānyaṃ ca śamīdhānyaṃ tathaikṣavam | svinnadhānyaṃ tathā peṣyaṃ mūlaṃ kṣāragaṇaḥ  
smṛtaḥ| iti | svinnaṃ cirakālaṃ jalaklinnam  
haviṣyāṇi  
godhūmāśca vihitā api-śyāmākāścaiva nīvārā godhūmāśca  
vrate hitāḥ | iti | bhaviṣye-haimantikaṃ sitāsvinnaṃ dhānyaṃ  
muṃjā yavāstilāḥ| kalāyakaṅgunīvārā vāstukaṃ hilamocikā  
ṣaṣṭikā kālaśākaṃ ca mūlakaṃ kemuketarat| kandaḥ saindhavasamudre  
lavaṇe madhusarpiṣī | payo'nuddhṛtasāraṃ ca panasāmraharītakī  
pippalī jīrakaṃ caiva nāgaraṃ ca tittiṇī| kadalīlavalīdhātrīphalānyaguḍamaikṣavam | atailapakvaṃ munayo haviṣyāṇi pracakṣate  
iti | atailapakvamiti uktadravyāṇāmeva viśeṣaṇam

### [1.31.p1.18](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.18)

pāraṇāvicāraḥ-upavāsapāraṇāyā bhojananiṣedhena sahaikasminnaṣṭamyādikāle prāptau bhojanameva kāryaṃ niṣedhasya vihitāviṣayatvāt| upavāsena sahaikasminnekādaśyādikāle upavāsāntarapāraṇāprāptau jalapārarṇaṃ kuryāt | āpo vā aśitamanaśitaṃ  
ceti śruteḥ | cāndrāyaṇāntargatabhojanaprāptau bhojanameva kāryaṃ  
kāmyena nityabādhāt | vastutastu rāgaprāptabhojanasyaiva niṣedhaśāstreṇa vratavidhināpi viṣeyīkaraṇāt| grāsasaṃkhyābhivṛddhihrāsaśuklakṛṣṇapakṣakālaviśiṣṭabhojanavidheścāndrāyaṇavākye svīkārācca tādṛśabhojane vratabādhaḥ | yatraikādaśyādau saṃkramaṇe ca  
putravadgṛhasthasyopavāsatanniṣedhau prasaktau yatra vāṣṭamyādau divā  
tithiprayukto niśi saṃkramaprayukto bhojananiṣedhaśceti saṃkaṭaprasaktistatra-upavāsaniṣedhe tu kiṃcidbhakṣyaṃ prakalpayet-iti  
śāstrāvalambanena nirvāhaḥ | dvayorupavāsayorekabhaktayorvā bhinnatithisādhyayorekadinopanipāte tantreṇānuṣṭhānaṃ, pūjāhomādīnāṃ  
bhinnadaivatyānāmapi sahānuṣṭhānaṃ-pākayajñānsamāsādyaikājyānekabarhiṣaḥ | ekasviṣṭakṛtaḥ kuryānnānāpi sati daivate | iti  
āśvalāyanavacanāt | upavāsaikabhaktayorekadā prasaktau tu  
svayamekaṃ kṛtvā putrādinā'nyatkārayet | tadasaṃbhave pūrvaviddhaśuklapratipadi kartavya upavāsaḥ paraviddhāyāmapi tasyāṃ kartavyaḥ  
pratipatsaditīyā syādityādeḥ sāmānyavacanasyāsati bādhe  
gauṇakālavidhāyitāyā api mādhavokteḥ | yatra tādṛśatithyasaṃbhavaḥ gauṇakālavidhāyitādṛśasāmānyapravṛttavacanābhāvo vā  
tatra-upavāsāsa samarthaścedaikaṃ vipraṃ tu bhojayet-ityādiprakāreṇa  
nirvāha iti | vṛddhaśātātapaḥ-upavāsaṃ dvijaḥ kṛtvā tato

### [1.31.p1.19](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1.19)

brāhmaṇabhojanam | kuryāttenāsya saguṇa upavāso'bhijāyate  
iti | udyāpanānuktau nandipurāṇe-vittānusārato dadyādanuktodyāpane vrate | gauścaiva kāñcanaṃ dadyādvratasya paripūrtaye | iti  
nāradīye-sarveṣāmapyalābhe tu yathoktācaraṇaṃ vinā | vipravākyaṃ  
smṛtaṃ śuddhaṃ vratasya paripūrtaye | vṛddhai vipravaco yastu gṛhṇāti  
manujaḥ śubham | adattvā dakṣiṇāṃ pāpaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam  
iti | atra yathāśaktidakṣiṇādānena saṃtuṣṭabrāhmaṇasya paripūrṇamastviti vacasā nyūnasyāpi karmaṇaḥ paripūrṇatvaṃ bhavatītyuktaṃ  
bhavati | anayaiva diśā dvitīyādivrateṣu nakṣatravrateṣu ca paribhāṣā bodhyā | daivakarmavat pitrye karmaṇi śuklapratipadāparāhṇikī  
pūrvaviddhaiva grāhyā-pratipatsaiva vijñeyā yā bhavedāparāhikī  
daivaṃ karma tathā jñeyaṃ pitryaṃ ca manurabravīt | iti mādhavīye  
vyāsavacanāt | yadyapi sāṃvatsarikādipitrye sāmānyanirṇayādeva siddho'yamarthaḥ tathāpi paradināpekṣayā pūrvadine nyūnāparāhnavyāpinyā api pratipadaḥ sāṃvatsarikādau kartavyatvamiti tithyantarātpratipadi viśeṣaṃ vaktumetadvākyamityāha mādhavaḥ | iti  
pratipannirṇayaḥ

## Linked texts (12)

- [Devalasmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.upasmrti.devala*fragments.5.1) — Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*crit.13.83.5) — Sanskrit
- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.175.12) — Vyāsa, Sanskrit
- [Vārāhītantra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.varahitantra.7.22) — Sanskrit
- [Haribhaktivilāsa](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.gaudiya.acara.haribhaktivilasa.3.220) — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- [Āśvalāyanagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.asvalayana.1.3-10) — Āśvalāyana, Sanskrit
- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.5.1) — Sanskrit
- [Tithidīdhiti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithididhiti.1.31.p1.1) — Anantadeva 1650, Sanskrit
- [Kālatattvavivecana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalatattvavivecana.1.p83) — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- [Kālasāra](https://indike.org/pramana/in.astro.muhurta.kala.kalasara.5.p18) — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- [Kālasāra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalasara.5.p18) — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- [Kālanirṇaya (Kālamādhavīya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.kalamadhaviya.4.p21) — Mādhava, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.1.31.p1) · Pramāṇa
