Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 23.1

Smṛtikaustubha 23.1

Language
Sanskrit

23.1.1

pūjārambhaprabhṛti saṃtata eko dīpaḥ aparo dhūpānantaraḥ śatamaṣṭottaraṃ dīpāstu pūjānte samarpaṇīyā iti bodhyam | pratiyāmaṃ
pūjāsamarpaṇaṃ kāryam | tacca-namo yajña jagannātha namastribhuvaneśvara | pūjāṃ gṛhya mayā dattāṃ maheśa prathame pade | iti | prathame
pade prathamayāme | pūrve nandīmahākālau gaṇabhṛṅgī ca dakṣiṇe
vṛṣaskandau paścime ca deśakālau tathottare | gaṅgā ca yamunā pārśve
pūjāṃ gṛhṇa namostu te | iti dvitīye | namo'vyaktāya sūkṣmāya
namaste tripurāntaka | pūjāṃ gṛhāṇa deveśa yathāśaktyupapāditām
iti tṛtīye | baddho'haṃ vividhaiḥ pāśaiḥ saṃsārabhayabandhanaiḥ | patitaṃ
mohajāle māṃ tvaṃ samuddhara śaṃkara | iti caturthe | tataḥ pratiyāmaṃ
puṣpacandanākṣatadūrvākuśaphalayutamarghyaṃ dadyāt | namaḥ śivāya
śāntāya sarvapāpaharāya ca | śivarātrau mayā dattaṃ gṛhāṇārghyamidaṃ
prabho | iti prathame | mayā kṛtānyanekāni pātakāni ca śaṃkara
gṛhāṇārghyamumākānta śivarātrau prasīda me | iti dvitīye | duḥkhadāridryabhāraiśca dagdho'haṃ pārvatīpate | māṃ tvaṃ trāhi mahādeva
gṛhāṇārghyaṃ namostute | iti tṛtīye | kiṃ na jānāsi deveśa
tāvadbhaktiṃ prayaccha me | svapādāgratale deva dāsyaṃ dehi jagatpate
iti caturthe | sarvānte prārthayet | nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yatkṛtaṃ
tu mayā śiva | tatsarvaṃ parameśāna mayā tubhyaṃ samarpitam
iti | yadvā pratiyāmaṃ vakṣyamāṇamantrairarghyadānaṃ kuryāt | śivarātrivrataṃ deva pūjājapaparāyaṇaḥ | karomi vidhivaddattaṃ gṛhāṇārghyaṃ namostute | iti prathamayāme | namaḥ śivāya śāntāya sarvapāpaharāya

23.1.2

ca | śivarātrau dadāmyarghyaṃ prasīda umayā saha | iti dvitīye
duḥkhadāridryaśokena dagdho'haṃ pārvatīpate | śivarātrau dadāmyarghyaṃmumākānta gṛhāṇa me | iti tṛtīye | mayā kṛtānyanekāni
pāpāni hara śaṃkara | śivarātrau dadāmyarghyamumākānta gṛhāṇa me
iti caturthe | praharacatuṣṭaye'pi tanmantrajapatatkathāśravaṇādibhirjāgaraṇaṃ kāryam | taddhyānaṃ tajjapaḥ pūjā tatkathāśravaṇādi ca
upavāsakṛtāṃ hyete guṇāḥ proktā manīṣibhiḥ | iti vacanāt
pārthivaliṅge śivapūjācikīrṣāyāṃ tadvidhirucyate
devīpurāṇe-mṛdāharaṇasaṃghaṭṭapratiṣṭhādvānameva ca | snapanaṃ pūjanaṃ
caiva | visarjanamataḥ param | haro maheśvaraścaiva śūlapāṇiḥ pinākadhṛk | śivaḥ paśupatiścaiva mahādeva iti kramāt | iti | tataśca
mṛdāharaṇādayaḥ sapta padārthāḥ praṇavādicaturthyantairnamontairharādināmabhiḥ kartavyāḥ | anye tūpacārāḥ pañcākṣareṇa ṣaḍakṣareṇa vā
mantreṇa kāryāḥ | - gobhūhiraṇyavastrādibalipuṣpanivedane | jñeyo
namaḥśivāyoti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ | sarvamantrādhikaścāyamoṃkārādyaḥ (dyaḥ) ṣaḍakṣaraḥ | iti nandipurāṇāt | atrāyamanuṣṭhānakramaḥ- adyāmukaphalakāmaḥ śivapūjāṃ kariṣya iti saṃkalpya
oṃ harāyanama iti mṛdamāhṛtya | keśakīṭādyapanayanena śodhitāyāṃ tasyāṃ śucijalaprakṣepeṇa oṃ maheśvarāyanama iti saṃghaṭṭanaṃ
kṛtvā tena piṇḍena-akṣādalpaparīmāṇaṃ na liṅgaṃ kutraciccharaḥ
kurvītāṅguṣṭhato hrasvaṃ na kadācitsamācaret | itivacanādaśītiraktikāmitādakṣādadhikaparimāṇamaṅgulordhvaṃ liṅgaṃ kṛtvā | oṃ śūlapāṇaye namaḥ | śiva iha supratiṣṭhito bhaveti pratiṣṭhāpya

23.1.3

dhyāyennityaṃ maheśaṃ rajatagirinibhaṃ cārucandrāvataṃsaṃ ratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśumṛgavarābhītihastaṃ prasannam | padmāsīnaṃ samantātstutamamaragaṇairvyāghrakṛttiṃ vasānaṃ viśvādyaṃ viśvavandyaṃ nikhilabhayaharaṃ pañcavaktraṃ trinetram | iti dhyātvā | oṃ pinākadhṛṣe namaḥ śiva
ihāgaccheti āvāhanaṃ kṛtvā | oṃ paśupatayenama iti śuddhodakena
saṃstrāpyānyāṃśca sarvānsnapanapūrvabhāvinastaduttarabhāvinaśca pādyārghyavastragandhādīnupacārānmaḥ śivāyoti mantreṇa kuryāt | asyāḥ
pūjāyāḥ śivarātripūjayā sahānuṣṭhāne yathāsaṃbhavaṃ pañcāmṛtābhiṣekādyapi kāryam | tato-mūrtayoṣṭau śivasyaitāḥ pūrvāddikramayogataḥ | āgneyyantāḥ prapūjyāstu vedyāṃ liṅge śivaṃ yajet | iti
bhaviṣyapurāṇoktamaṣṭamūrtipūjanaṃ kuryāt | tacca na prācīmagrataḥ
śaṃbhoriti rudrayāmale niṣedhāt - devāgre svasya cāpyagre prācī
proktā gurukamaiḥ | ityāgamikīṃ prācīmanādṛtya prācyaiśānyādikrameṇāgneyīparyantaṃ vāmāvartena kuryāt | tadyathā | oṃ śarvāya kṣitimūrtaye nama iti prācyāṃ | oṃ bhavāya jalamūrtayenama iti
īśānyāṃ | oṃ rudrāyāgnimūrtaye nama ityudīcyāṃ | oṃ ugrāyavāyumūrtaye nama iti vāyavyāṃ | bhīmāyākāśamūrtaye nama iti pratīcyāṃ | oṃ paśupataye yajamānamūrtaye nama iti nairṛtyāṃ | oṃ mahādevāya somamūrtaye nama iti dakṣiṇasyāṃ | oṃ īśānāya sūryamūrtaye
nama iti āgneyyāṃ | iti | tataḥ stotrādinā stutvā |—nama
oṃkārarūpāya rūpātītāya te namaḥ | tvaṃ mātā sarvalokānāṃ
tvameva jagataḥ pitā | tvaṃ bhrātā tvaṃ suhṛnmitraṃ tvaṃ priyastvaṃ
pitāmahaḥ | namaste bhagavannudra bhāskarāmitatejase | pārthivānāṃ

23.1.4

ca liṅgānāṃ yanmayā pūjanaṃ kṛtam | tena śrībhagavānrudro vāñchitārthaṃ prayacchatu | iti stutvā mahādevāya nama iti visarjayet
atha liṅgodyāpanaṃ laiṅge rudrayāmale ca—athātaḥ saṃpravakṣyāmi
pratiṣṭhāṃ laiṅgikasya ca | yasya yena vidhānena vrataṃ saṃpūrṇatāmiyāt | sahasraṃ vātha vā lakṣaṃ pūjayitvā yathāvidhi | samāptau
vāpi vā koṭau vinirmāya maheśvaram | sthāpayitvā tu kalaśe
saṃpūjyārghyādibhiḥ kramāt | gandhairmālyaistathā dhūpairnaivedyairvividhaistathā | hiraṇyaṃ gāṃ ca vāsāṃsi śivāya vinivedayet | daṇḍavatpraṇato bhūtvā stutvā caiva viśeṣataḥ | ekāgrapraṇato bhūtvā
mantramenamudīrayet | aṅgahīnaṃ kriyāhīnaṃ vidhihīnaṃ maheśvara
pūjito'si mayā deva tatkṣamasva mayā kṛtam | yaccāpyupahṛtaiḥ
puṣpairaśastairbhāvidūṣitaiḥ | keśakīṭāpaviddhaiśca pūjito'si mayā
prabho | anyathāsaktacittena kriyāhīnena vā prabho | manovākkāyaduṣṭena pūjito'si trilocana | yadupāhṛtapātreṇa kṛtamarghyādikaṃ
mayā | tāmasena ca bhāvena tatkṣamasva mama prabho | mantreṇākṣarahīnena puṣpeṇa vikalena ca | pūjito'si mayā deva tatsarvaṃ kṣamyatāṃ
mama | vrataṃ saṃpūrṇatāṃ yātu phalaṃ cākṣayamastu me | evaṃ stutvā
namaskṛtya visṛjya ca maheśvaram | naivedyādi ca tatsarvaṃ bhaktājñāya nivedayet | sahasraṃ pāyasaṃ hutvā śatamaṣṭottaraṃ tu vā
brāhmaṇānbhojayitvātha dadyāttebhyaśca dakṣiṇām | yathāśaktyā
dhenuvastrahiraṇyaṃ vratadakṣiṇā
athānyaḥ prakāraḥ | nārada uvāca kathamudyāpanaṃ cāsya kiṃprakāraṃ mahāphalam | kathayāśu mahādeva lokānāmupakārakam

23.1.5

īśvara uvāca | yaiḥ śivaṃ samupāsyaiva liṅge prāpto manorathaḥ
tatpramāṇaṃ tu sauvarṇaṃ yathāśaktyāthavā sudhīḥ | raupyaṃ tāmramathāpi
syādaṣṭamyāṃ ca yathoktataḥ | caturdaśyāmabhadrāyāṃ some cātha prayojayet | maṇḍale liṅgatobhadre kalaśaṃ tatra vinyaset | upoṣya
prathame cāhni saṃpūjya parameśvaram | gītavāditranirghoṣairjāgaraṃ tatra
kārayet | stotraiśca vividhaiḥ sūktaiḥ pūjayetparameśvaram | caturdaśī
darśayutā aṣṭamī navamīyutā | pāraṇaṃ tatra kartavyaṃ raudrayukte punarvasau | pañcaikadaśa vā dvābhyāmadhikā viṃśatiḥ parā | catvāriṃśaccaturbhiśca brāhmaṇāmbhojayettataḥ | ācārya prathamaṃ pūjya brāhmaṇāṃśca
tataḥ param | gaṇeśaṃ ca digīśāṃśca pūjayettu vidhānataḥ | vastraiśca
dakṣiṇābhiśca pūjayecchivatatparān | mṛtyuṃjayena mantreṇa agnau
hutvātha pāyasam | daśāṃśatastarpaṇaṃ syāttaddaśāṃśena mārjanam
liṅgaṃ tatpūjayā yuktaṃ brāhmaṇāya nivedayet | śivaśaktyātmakaṃ
yasmājjagadetaccarācaram | tasmādetena me sarvaṃ karotu bhagavāñśivaḥ | kailāsavāsī gaurīśo bhagavānbhaganetrabhit | carācarātmako liṅgarūpī diśatu vāñchitam | tataśca dakṣiṇāṃ dattvā namaskuryātpunaḥpunaḥ | sodyāpanaṃ vrataṃ kṛtvā prāpnuyātparamaṃ padam
śivalokaṃ samāsādya tatraiva ramate dhruvam | mṛtyuṃjayeti mantreṇa
agnau hutvā svaśaktitaḥ | iti kvacitpāṭhaḥ | tadanusaraṇe sahasrasaṃkhyaḥ śatasaṃkhyo vā homaḥ kāryaḥ | taddaśāṃśena tarpaṇādi
iti pārthivaliṅgodyāpanam

23.1.6

atha śivanirmālyagrahaṇāgrahaṇavicāraḥ | skānde | śivauvāca | anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam | śālagrāmaśilālagnaṃ sarvaṃ yāti pavitratām | naivedyaṃ me naro bhuktvā śuddhyai
cāndrāyaṇaṃ caret | iti | etadapavādaḥ | śivanāradasaṃvādebāṇaliṅge svayaṃbhūte candrakānte hṛdi sthite | cāndrāyaṇasamaṃ jñeyaṃ
śambhornaivedyabhakṣaṇam | iti | tathā kāśīkhaṇḍe-jalasya dhāraṇaṃ
mūrdhni viśveśasnānajanmanaḥ | ityupakramya-snāpayitvā vidhānena
yo liṅgasnapanodakam | triḥ pivettrividhaṃ pāpaṃ tasyehāśu vinaśyati | liṅgasnapanavāribhiryaḥ kuryānmūrddhābhiṣecanam | gaṅgāsnānaphalaṃ
tasya jāyate'tra vipāpmanaḥ | iti | atra ca bhakṣaṇapratiprasavaḥ
śivadīkṣāvadviṣayaḥ| -jyotirliṅgaṃ vinā liṅgaṃ yaḥ pūjayati
sattamaḥ| tasya naivedyanirmālyabhakṣaṇāttaptakṛcchrakam| śālagrāmodbhave liṅge bāṇaliṅge svayaṃbhuvi| rasaliṅge tathā'rṣe ca surasiddhapratiṣṭhite| hṛdaye candrakānte ca svarṇarūpyādinirmite| śivadīkṣāvatā bhaktenedaṃ bhakṣyamitīryate| iti bhaviṣyokteḥ| jyotirnibandhe—naivedyādisvīkārastu dīkṣārahitairapi kāryaḥ| jyotirliṅgaṃ vinetyuktavacanāt| liṅgāntareṣu tīrthodakavandanamātraṃ ca
śraddhāvacchivabhaktamātrādhikārikam| -śraddhāvatāṃ svabhaktānāmupasarge mahatyapi | nopāyāntaramastyeva vineśacaraṇodakam | ye
vyādhayo hi duḥsādhyā bahirantaḥśarīriṇām| śraddhayeśodakasparśātte
naśyantyeva nānyathā | iti ratneśvaropākhyāne skandavacanāt

23.1.7

atha liṅgaviśeṣaprayuktaḥ phalaviśeṣaḥ | hemādrau lakṣaṇasamuccaye—āyuṣyaṃ hīrajaṃ jñeyaṃ rogahanmauktikodbhavam| sukhakṛtpuṣparāgotthaṃ vaidūryaṃ śatrudarpahṛt | padmarāgaṃ ca lakṣmīdaimaindranīlaṃ
yaśaḥpradam| liṅgaṃ mārakataṃ puṣṭyai sphāṭikaṃ sarvakāmadam| iti
śivanāradasaṃvāde—pitṝṇāṃ muktaye pūjyaṃ liṅgaṃ rajatasaṃbhavam
hemajaṃ satyalokasya prāptaye pūjayetpumān | pūjayettāmrajaṃ liṅgaṃ
puṣṭikāmo hi mānavaḥ | tuṣṭikāmastu satataṃ liṅgaṃ pittalasaṃbhavam | kīrtikāmo'rcayennityaṃ liṅgaṃ kāṃsyasamudbhavam | śatrumāraṇakāmastu liṅgaṃ lohamayaṃ sadā | tathā sīsamayaṃ liṅgamāyuḥkāmo'rcayetsadā | tathā-brahmasvaparihārārthaṃ sauvarṇaṃ liṅgamarcayet
lakṣaṇasamuccaye—sthiralakṣmīpradaṃ haimaṃ rājataṃ caiva rājyakṛt
prajāvṛddhikaraṃ rāṅgaṃ tāmramāyuḥpravardhanam| iti | laiṅge—śrīpradaṃ
dārujaṃ liṅgaṃ śilājaṃ sarvasiddhidam | iti | kālottare—gandhapuṣpamayaṃ liṅgaṃ tathānnādivinirmitam| bhasmagomayajaṃ cātha guḍādyādivinirmitam | sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ liṅgaṃ tātkālikaṃ smṛtam
iti | lakṣaṇasamuccaye—gāndhaṃ saubhāgyadaṃ pauṣpaṃ bhuktimuktipradāyakam| pradyumnapradaṃ śārṅgaṃ sainyadaṃ nāgadantajam | śālipiṣṭodbhavaṃ puṣṭyai pāṣṭikaṃ śuddhivardhanam | godhūmaṃ vātarogaghnaṃ yavajaṃ
balasaukhyadam| ripubhedakaraṃ maudgaṃ strīdaṃ syānmāṣasaṃbhavam| tailapiṣṭaṃ karotyagniṃ saiddhārthaṃ bhayanāśanam | tailamiśritapiṣṭodbhavaṃ
liṅgaṃ kṣudhāṃ karotītyarthaḥ | sukhakṛnnavanītaṃ ca gomayaṃ roganāśanam | annamāyuḥpradaṃ jñeyaṃ gauḍaṃ prītivivardhanam | nānāphalodbhavaṃ

23.1.8

liṅgaṃ nānākāmapradāyakam | guṇadaṃ saikataṃ bhūri saubhāgyayāya ca
lāvaṇam | uccāṭane tu pāśavyaṃ maulaṃ śatrukṣayāvaham | vaṃśāṅkurasamudbhūtaṃ vaṃśavṛddhipradaṃ bhavet | purakṣobhakaraṃ pauraṃ rāmaṭhaṃ vāgnikārakam | iti | pauraṃ gauggulam | rāmaṭhaṃ hiṅgumayam | jñānaratnāvalyām-pūjyaṃ gandhamayaṃ liṅgaṃ trikālaṃ khasukhāvadhi
candreṇa candanenātha kuṅkumena sugandhinā | catuḥsamena vā kāryaṃ
laghunā kevalena vā | candraḥ karpūraḥ | laghuragaruḥ | catuḥsamalakṣaṇaṃ gāruḍe-kastūrikāyā dvau bhāgau catvāraścandanasya ca
kuṅkumasya trayaścaiva śaśinaśca catuḥsamaḥ | iti | śivanāradasaṃvāde-tatrāpi pārthivaṃ liṅgaṃ kṣipraṃ siddhipradaṃ bhavet | pārthivena
tu liṅgena bahavaḥ siddhimagatāḥ | kṛte ratnamayaṃ liṅgaṃ tretāyāṃ
hemasaṃbhavam | dvāpare pāradaṃ śreṣṭhaṃ pārthivaṃ tu kalau yuge | śreṣṭhamityanuṣaṅgaḥ | tataśca kalāvapi na liṅgāntaraniṣedhaḥ
atha pārthivaliṅgeṣu saṃkhyābhedena phalaviśeṣaḥ-mṛlliṅgaṃ
pārthivaṃ lakṣaṃ bhuktimuktikaraṃ param | deśaṃ kālaṃ phalaṃ jñātvā
kuryālliṅgaṃ phalapradam | vidyārthī liṅgasāhasraṃ dhanārthī ca tadardhakam | putrārthī sārdhasāhasraṃ kanyārthī ca śatatrayam | vidvāntiṅgāyutaṃ kuryātsarvapāpaharaṃ param | rājyārthī śatasāhasraṃ kāntārthī
śatapañcakam | mokṣārthī koṭiguṇitaṃ bhūkāmaśca sahasrakam
rūpārthī trisahasraṃ tu tīrthārthī dvisahasrakam | suhṛtkāmaḥ sahasraṃ
tu vastrārthī śatamaṣṭakam | uccāṭanaparaścaiva sahasraṃ ca yathoktataḥ
stambhane ca sahasraṃ tu jāraṇe ca tadardhakam | nigaḍonmuktikāmasya

23.1.9

sahasraṃ sārdhamīritam | mahārājabhaye pañcaśataṃ caurādisaṃkaṭe
śatadvayaṃ tu ḍākinyā bhaye pañcaśataṃ param | dāridye pañcasāhasramayutaṃ sarvakāmadam | iti
pūrvoktamahāsaṃgyāpūrtyarthaṃ pratyahaṃ kiyalliṅgaṃ vidheyamityapekṣāyāmāha-ekaṃ pāpaharaṃ proktaṃ dviliṅgaṃ cārthasiddhidam | triliṅgaṃ
sarvakāmānāṃ kāraṇaṃ paramīritam | uttarottarameva syātpūrvoktagaṇanādhikam | iti | anyatrāpi-liṅgānāmayutaṃ kṛtvā mahārājabhayaṃ haret | sahasramekaṃ liṅgānāṃ vyādhīnāṃ tu bhayaṃ haret
sahasrāṇi tathā pañca nigaḍānmuktaye nṛṇām | kārāgṛhavimuktyarthamayutaṃ kārayedbudhaḥ | ḍākinyādibhaye saptasahasraṃ kārayettathā
sahasrāṇāṃ hi pañcāśadaputro'pi ca kārayet | liṅgānāmayutenaiva
kanyakāsaṃtatiṃ labhet | ekaliṅgārcanenaiva atulāṃ śriyamāpnuyāt
lakṣamekaṃ tu liṅgānāṃ yaḥ karoti naro bhuvi | śiva eva bhavetso'pi nātra kāryā vicāraṇā | iti
evaṃ pūjāśivakathāśravaṇādinā rātrimativāhya prātaḥsnānādi
nityakarmānte yathāśakti śivaṃ saṃpūjya śaivamantrajapaṃ śaivamantreṇāṣṭottaraśataṃ caruhomaṃ kṛtvā śivārpaṇaṃ vrataṃ kuryāt | —avighnena
vrataṃ deva tvatprasādātsamāpitam | kṣamasva jagatāṃ nātha trailokyādhipate hara | yanmayādya kṛtaṃ puṇyaṃ tadrudrasya niveditam | tvatprasādānmahādeva vratamadya samarpitam | prasanno bhava me śrīmansadgatiṃ
pratipādyatām | tvadālokanamātreṇa pavitro'smi na saṃśayaḥ
iti | tato yathāśakti śivaprītyarthaṃ brāhmaṇānsaṃpūjya bhojayitvā
tebhyastāmbūladakṣiṇe śvetakumbhāṃśca dattvā vratasaṃpūrṇatāṃ vācayitvā

23.1.10

pāraṇāṃ svajanaiḥ saha kuryāt | —uṣaḥsnānaṃ japo homo bhojayecchivavatsalān | śvetānkumbhānpradadyācca yathāśaktyā ca dakṣiṇām | vācayecchivaśāstraṃ ca sa gacchecchivamandiram | iti
madanaratne skāndavacanāt | pāraṇe mantraḥ —saṃsārakleśadagdhasya
vratenānena śaṃkara | prasīda sumukho nātha jñānadṛṣṭiprado bhava
iti | tacca divā tithyante cetsaṃbhavati tadā divaiva kāryaṃ tādṛśaviṣayāśayaṃ cedaṃ skāndavacaḥ —kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī | etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet
iti | astaparyantaṃ caturdaśīsattvena tādṛśapāraṇāyā asaṃbhave'pi
titheryāmatrayordhvagāmitve aśaktaścetprātastithimadhye pāraṇaṃ kāryam | sātvastamayaparyantaṃ vyāpinī cetparehani | divaiva pāraṇaṃ
kuryātpāraṇaṃ naiva doṣabhāk | iti kālādarśodāhṛtavacanāt | —
yāmatrayordhvagāminyāṃ prātareva hi pāraṇam | iti mādhavokteśca
na cedaṃ nirmūlamiti vaktumucitam | mādhavodāhṛtatvenaiva samūlatvanirṇayāt | nahi nibandhāntarodāhṛtatvānmādhavodāhṛtatve
prāmāṇyasādhakatve kācidūnatāsti | tādṛśapāraṇaviṣayaṃ ca madanaratnāyudāhṛtamaparaṃ skāāndavacaḥ |-upoṣaṃ caturdaśyāṃ caturdaśyāṃ ca pāraṇam | kṛtaiḥ sukṛtalakṣaiśca labhyate vāthavā navā
brahmā svayaṃ caturvaktraiḥ pañcavaktraistathā hyaham | sikathe sikathe phalaṃ
tasya vaktuṃ śakto na pārvati | brahmāṇḍodaramadhye tu yāni tīrthāni
santi vai | saṃsthitāni bhavantīha bhūtāyāṃ pāraṇe kṛte | iti

23.1.11

atha kathā hemādrau brahmāṇḍe | sūta uvāca | kailāsaśikharāsīnaṃ devadevaṃ jagadgurum | pañcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇinam 1 kapālakhaṭvāṅgadharaṃ khaṅgakheṭakadhāriṇam | kapāladhāriṇaṃ
bhīmaṃ varadaṃ cābhayapradam 2 kapālamālādhāriṇamityarthaḥ
bhasmāṅgavyālaśobhāḍhyaṃ śaśāṅkakṛtaśekharam | nīlajīmūtasaṃkāśaṃ
sūryakoṭisamaprabham 3 dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ prahasyotphullalocanam
devī papraccha bhartāraṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram 4 devyuvāca | kathayasva prasādena yadgopyaṃ vratamuttamam | yatkṛtvā devadeveśa pāpahāniḥ prajāyate 5 śrutāni devadeveśa vratāni tithinirṇayāḥ
dānadharmāṇyanekāni tvattastīrthānyanekaṃśaḥ 6 nāsti me niścayo
deva bhramitā'haṃ punaḥpunaḥ | tasmādvadasva deveśa ekaṃ niḥsaṃśayaṃ
vratam 7 bhuktimuktipradaṃ cāpi sarvapāpakṣayaṃ param | tadahaṃ śrotumicchāmi kathayasva mama prabho 8 īśvara uvāca | śṛṇu devi paraṃ
guhyaṃ vratānāmuttamaṃ vratam | kasyacinna mayākhyātaṃ bhuktimuktipradaṃ
nṛṇām 9 yasya śravaṇamātreṇa pātakaṃ vilayaṃ vrajet | tadahaṃ kīrtayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ priye 10 māghānte bahule pakṣe sadā kāryā
caturdaśī | śivarātrirastu sā jñeyā sarvayajñottamottamā 11 dānaiairyajñaistapobhiśca vratairbahuvidhairapi | tīrthaiścāpi na tatpuṇyaṃ yatpuṇyaṃ
śivarātritaḥ 12 śivarātrisamaṃ nāsti vrataṃ pāpavināśakṛt
ajñānājjñānato vāpi kṛtvā muktimavāpnuyāt 13 sarvamāṅgalyakaraṇī sarvāśubhavināśinī | mṛtāste narakaṃ yānti yaireṣā na kṛtā

23.1.12

kalau 14 sarvamaṅgalaśīlā ca svargalokapradāyinī | bhuktimuktipradā caiṣā satyaṃ satyaṃ varānane 15 pārvatyuvāca | kathaṃ yamapurādhvānaṃ tyaktvā divaṃ vrajennaraḥ | etanme mahadāścaryaṃ pratyayaṃ kuru
śaṃkara 16 śiva uvāca | śṛṇu devi yathāvṛttāṃ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | yamaśāsanahartrīṃ ca śivaśāsanadāyinīm 17
kaścidāsītpurā kalpe niṣādaścāmiṣapriyaḥ | pratyantadeśavāsī ca
bhūdharāsannabhūcaraḥ 18 sīmānte sa sadā tiṣṭhankuṭumbaparipālakaḥ | tanvā pīno dhanurdhārī śyāmāṅgaḥ kṛṣṇakañcukaḥ 19 baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ sadaiva mṛgayārataḥ | evaṃvidho niṣādo'sau caturdaśyāṃ dinodaye 20 svadravyārthe vaṇigbhiḥ sa devatāgre nirundhitaḥ | tenāpi devatā dṛṣṭā janānāṃ vacanaṃ śrutam 21 upavāsaratānāṃ ca jalpatāṃ śivaśiveti ca | dinānte sa tadā muktaḥ
prātardravyaṃ pradīyatām 22 tato'sau dhanurūādāya dakṣiṇena gataḥ
svayam | jagāma ca vanoddeśaṃ janahāsaṃ cakāra ha 23 śivaḥ śivaḥ
kimetadvai vadanti nagare janāḥ | vanecarānnirikṣansa caturdikṣu
tatastataḥ 24 padaṃ ca padamārge ca mṛgasūkaracittalān | dhāvatastasya sarvāsu dikṣu vai labdhacetasaḥ 25 vanaṃ saparrvataṃ sarvaṃ bhramatastu dinaṃ gatam | aprāptā eva gacchanti sakalā mṛgajātayaḥ
26 sa svalpamapi cāpaśyanna mṛgaṃ naca cittalam | nirāśro lubdhako yāvattāvadastaṃ gato raviḥ 27 cintayitvā jalopānte
jāgaraṃ mṛgaghātanam | sa vidhāsyāmyahaṃ rātrau niścitaṃ mama jīvitam 28 taḍāgasaṃnidhau gatvā tattīre jālamadhyataḥ | nilayaṃ
kartumārabdhamātmārthe guptikāraṇam 29 jālamadhye mahāliṅgamasti

23.1.13

svāyaṃbhuvaṃ śubham | tato bilvasya patrāṇi troṭitvā mārgaśodhane
30 kṣiptāni dakṣiṇe bhāge gatāni liṅgamūrdhani | na divā bhojanaṃ jātaṃ saṃruddhasya prabhāvataḥ 31 mṛgānnirikṣatastasya nidrānāśo'pyajāyata | jālamadhyagatasyāpi prathamaḥ praharo gataḥ 32
tato jalārthamāyātā hariṇī garbhasaṃyutā | nirīkṣantī diśaḥ
sarvā utphullanayanā bhṛśam 33 lubdhakenātha sā dṛṣṭā bāṇagocaratāṃ gatā | kṛtaṃ ca bāṇasaṃdhānaṃ tenaikāgreṇa cetasā 34 troṭitvā
bilvapatrāṇi prakṣiptāni śivopari | smaran śiveti vādaṃ ca śītena paripīḍitaḥ 35 bilvamadhye sthito dṛṣṭo hariṇyā lubdhakastadā | lubdhakaḥ sa svarūpeṇa kṛtānta iva tiṣṭhati 36 dṛṣṭvā ca
tasya saṃdhānaṃ yamadaṃṣṭrāsamaprabham | sā mṛgī divyayā vācā lubdhakaṃ vākyamabravīt 37 mṛgyuvāca | sthiro bhava mahāvyādha
sarvajīvanikṛntana | kimarthaṃ mārayasi māṃ kathayasva mama prabho
38 śiva uvāca | tasyāstadvacanaṃ śrutvā lubdhakaḥ prāha tāṃ mṛgīm | sabālakaṃ kuṭumbaṃ me kṣudhayā pīḍyate bhṛśam | dhanaṃ ca
saṅgrahe nāsti tena tvāṃ hanmi śobhane 39 śiva uvāca | jātapūjāprabhāveṇa jāgaropoṣaṇena ca | caturthāṃśena pāpena vimukto lubdhakastadā 40 vismayotphullanayano mṛgīvākyena pārvati | uvāca
vacanaṃ tāṃ vai dharmayuktamasaṃśayam 41 mayā hi ghātitā devi uttamādhamamadhyamāḥ | na śrutā tvīdṛśī vāṇī śvāpadānāṃ kathaṃcana
42 kasmindeśe tvamutpannā kasmātsthānādihāgatā | kathaya tvaṃ
prayatnena paraṃ kautūhalaṃ priye 43 mṛgyuvāca | śṛṇu tvaṃ lubdhakaśreṣṭha kathayāmi tavākhilam | āsaṃ pūrvamahaṃ rambhā svarge śakrasya

23.1.14

cāpsarāḥ 44 anekarūpalāvaṇyasaubhāgyena ca garvitā| saubhāgyamadasaṃyukto dānavo madagarvitaḥ 45 mayaiva sa kṛto bharttā hiraṇyākṣo mahāsuraḥ | tena sārdhaṃ ciraṃ kālaṃ mayā bhuktaṃ yathepsitam
46 anyasmindivase vyādha krīḍitaṃ me'sureṇa ca | gato bahutaraḥ
kālo mahādevasya kopakṛt 47 pratyahaṃ prekṣaṇaṃ nṛtyaṃ śaṃkarayāgrataścare | yāvadgacchāmyahaṃ tatra tāvadrudro'bravītkrudhā 48 he
rambhe kva gatāsi tvaṃ kena vā saṃgatā'śubhe | saubhāgyamadagarneṇa
nāgatā mama mandiram 49 satyaṃ kathaya śīghraṃ tvaṃ nocecchāpaṃ
dadāmi te | śāpabhītyā mayā tatra satyamuktaṃ śivāgrataḥ 50 śṛṇu
deva pravakṣyāmi śāpānugrahakāraka | mama bharttā samaḥ prāṇairdānavo baladarpitaḥ 51 tena sārdhaṃ mayā deva krīḍitaṃ nijamandire
52 tasya bhogena lubdhāhaṃ śayanādeva notthitā | tenāhaṃ nāgatā
śīghraṃ sṛṣṭisaṃhārakāraka 53 rudrastadvacanaṃ śrutvā sakopo vākyamabravīt | mṛgaḥ kāmāturo nityaṃ hiraṇyākṣo bhaviṣyati 54
tvaṃ mṛgī tasya bhāryā vai bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | yasmāttyaktvā sarvadevāndānavaṃ bhoktumicchasi 55 tasmāttu nirjale deśe
tṛṇāhārā bhaviṣyasi | dvādaśābdāni bhadraṃ te bhāvī śvāpadasaṃgamaḥ 56 parasparasya śokena śāpānto'pi bhaviṣyati | kṛtastvanugraho vyādha śaṃkareṇa yadṛcchayā 57 yadā kaścidvyādhavaśe
mama sānnidhyamāśritaḥ | vāṇāgre tasya saṃprāptā pūrvajanma smariṣyasi 58 śaṃkarasya tadā rūpaṃ dṛṣṭvā mokṣamavāpsyasi | śaṃkaro
na mayā dṛṣṭo vasatyasminmahāvane 59 tena duḥkhamatiprāptā medomāṃsavivarjitā | garbhākrāntā viśeṣeṇa avadhyā cāpi niścitam

23.1.15

60 sakuḍumbasya te nūnaṃ bhojanaṃ na bhaviṣyati | āyāsyati
mṛgī tvanyā mārgeṇānena lubdhaka 61 rūpayauvanasaṃpannā bahumāṃsā
madoddhatā | bhojanaṃ sakuḍumbasya tayā nūnaṃ bhaviṣyati 62
athavānyo mṛgo vyādha tava bāṇasya gocare | prabhāte te kṣudhārtasya
niścayādāgamiṣyati 63 garbhaṃ tyaktvā punaḥ prātarbālānādiśya
bandhuṣu | śapathairāgamiṣyāmi saṃdiśya ca sakhījanam 64 tasyā
stadvacanaṃ śrutvā vyādho vismayamāgataḥ | kṣaṇamekaṃ tathā sthitvā
mṛgīṃ vacanamabravīt 65 nāgamiṣyati yadyanyo mṛgastvamapi
gacchasi | kṣudhayā pīḍito'haṃ vai kuṭumbaṃ ca bhaviṣyati 66
prātastvayā mama gṛhamāgantavyaṃ yadvā bhavet | vraja tvaṃ śapathānkṛtvā
yathā me niścayo bhavet 67 pṛthivī vāyurādityaḥ satye tiṣṭhanti
devatāḥ | pālanīyaṃ tataḥ satyaṃ lokadvayamabhīpsubhiḥ 68 tasya
tadvacanaṃ śrutvā sā garbhāryā tadā mṛgī | cakre satyaṃ pratijñānaṃ
vyādhasyāgre punaḥ punaḥ 69 mṛgyuvāca | dvijo bhūtvā tu yaṃ.
vyādha vedabhraṣṭo'bhijāyate | svādhyāyasaṃdhyārahitaḥ satyaśaucavivarjitaḥ 70 avikrayāṇāṃ vikretā bhayātyānāṃ cā yājakaḥ
tena pāpena lipyāmi nāgacchāmi punaryadi 71 dhūrte duṣṭe śaṃṭhe
yacca yatpāpaṃ mānakūṭake | vedavikrayake vāpi śāvasūtakabhojane
72 vañcake ca viśīle ca paradārarate tathā | mṛtaśayyāgrāhake
ca mātāpitrorapoṣake 73 dānaṃ dātuṃ prasaktaśca prārthitaṃ na dadāti
yaḥ | tena pāpena lipyāmi nāgacchāmi punaryadi 74 svadattāṃ paradattāṃ vā yo haretsāgarāmbarām | devadravyaṃ gurudravyaṃ brahmadravyaṃ

23.1.16

tathā haret | tena pāpena lipsyāmi0 75 devatāṃ svāminaṃ mitramātmānaṃ bālameva ca | gāṃ ca vipraṃ guruṃ nārīṃ vyāpādayati durmatiḥ
tena pāpena 0 76 dīpaṃ dīpena yaḥ kuryāt pādaṃ pādena dhāvayet
tena pāpena 0 77 dānasya kīrtane pāpaṃ yatpāpaṃ dvāmmike tathā
asaṃjitendriye nityaṃ paradoṣopakīrtane 78 kṛtaghne ca kadarye ca
nāstike vedanindake | sadācāravihīne ca parapīḍāpradāyake 79
parapaiśunyasakte'pi kanyāvikrayakārake | parāpavādasaṃtuṣṭe sarvadharmabahiṣkṛte 80 vṛṣalīpatau ca yatpāpaṃ mātāpitrorapoṣake | hetuke
bakavṛttau ca śrāddhatīrthavivarjite 81 eteṣāṃ pātakaṃ mahyaṃ nāgacchāmi punaryadi | yatpāpaṃ brahmahatyāyāṃ pitṛmātṛvadhe tathā 82
yatpāpaṃ lubdhakānāṃ tu gocoraviṣaghātināṃ | tena pāpena lipyati
yadyahaṃ nāgame punaḥ 83 dvibhāryaḥ puruṣo yastu samadṛṣṭyā na
paśyati | yastrīnhale balīvardānviṣamānvāhayennaraḥ | tena pāpena0
84 sakṛddattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati | tena pāpena0
85 yasya saṃgrahaṇī bhāryā brāhmaṇī ca viśeṣataḥ | ekākī miṣṭamaśnāti bhāryāputravivarjitaḥ 86 ātmajāṃ guṇasampannāṃ samāne
sadṛśe vare | na dadāti ca yaḥ kanyāṃ naro vai jñānadurbalaḥ
tena pāpena li0 87 mṛgīvākyaṃ tataḥ śrutvā lubdhako hṛṣṭamānasaḥ | mumoca hariṇīṃ sadyo muktvā bāṇaṃ dhanustataḥ 88 tasyā
uktiprabhāveṇa liṅgārcākaraṇena ca | tatpātakacaturthāṃśānmukto'sau
tatkṣaṇādbhavam 89 dvitīye prahare prāpte ardharātre varānane | smaranśivaśivaṃ vākyaṃ na nidrāṃ labdhavāṃstathā 90 dvitīyātha tataḥ
prāptā kāmārtā mṛgasundarī | saṃtrastā bhayavitrastā patimanveṣatī

23.1.17

tadā 91 jālamadhye sthitenātha dṛṣṭā sā lubdhakena ca 92 punarvilvasya patrāṇi troṭitāni kareṇa tu | kṣiptāni dakṣiṇe bhāge
liṅgasyopari pārvati 93 tasyā vadhārthaṃ vyādho'pi bāṇaṃ dhanuṣi
saṃdadhe | harṣapūrṇena manasā kuṭumbārthaṃ bhṛśaṃ priye 94 nirīkṣya
lubdhako yāvattasyāṃ bāṇaṃ vimuñcati | tāvanmṛgī susaṃtrastā
vyādhaṃ vacanamabravīt 95 dhanurdhara śrṛṇu vyādha sarvasattvabhayaṃkara
dehi me vacanaṃ hyekaṃ paścānmāṃ vinipātaya 96 āgatā hariṇī caikā
mārgeṇānena lubdhaka | dṛṣṭā tvayāthavā naiva satyaṃ kathaya suvrata 97
tadvaco lubdhakaḥ śrutvā vismitastatkṣaṇādabhūt | tasyāstu yādṛśī
vāṇī amuṣyā api tādṛśī | saiveyamāgatā nūnaṃ pratijñāpālanāya
vai 98 athavā'nyā samāyātā yā tayā kathitā purā | evaṃ saṃcintya
manasā lubdhako vākyamabravīt 99 śrṛṇu tvaṃ mṛgi me vākyaṃ
gatā sā nijamandiram | tvaṃ dattā mama nūnaṃ hi sā bhavetsatyavāgapi 100 ahorātraṃ kṛtaṃ kaṣṭaṃ kuṭumbārthe mṛgāṅgane | adhunā
tvāṃ haniṣyāmi devatāsmaraṇaṃ kuru 101 vyādhoktaṃ vacanaṃ śrutvā
hariṇī duḥkhitā bhṛśam | vyādhaṃ prāha ruditvā sā mā māṃ vyādha
nipātaya 102 nāsti māṃsaṃ tathā medaḥ śarīre rudhiraṃ mama
tejo balaṃ me sakalaṃ nirdagdhaṃ virahāgninā 103 ahaṃ prāṇairviyujyāmi bhojanaṃ te na jāyate | balavānsumahātejā medomāṃsapariplutaḥ 104 atyantasthūlapīnāṅgo mṛgo hyatrāgamiṣyati | taṃ hatvā
sukhabhāgī tvaṃ tṛptaścaiva bhaviṣyasi 105 tayoktaṃ lubdhakaḥ śrutvā
kiṃ karomītyacintayat | mṛgī brūte hyasaṃdigdhaṃ niścayo'yaṃ paraṃ
mama 106 cintayitveti sa prāha mṛgīṃ kāmāturāṃ tadā | kuru

23.1.18

pratijñāṃ satyāṃ tvaṃ niścayo me yathā bhavet 107 tadvyādhavacanaṃ
śrutvā mṛgī śokasamākulā | satyāṃ pratijñāṃ vidadhe vyādhasyāgre
punaḥ punaḥ 108 mṛgyuvāca | kṣatriyastu raṇaṃ dṛṣṭvā saṃgrāmādyo
nivartate | tena pāpena lipyāmi yadyetadanṛtaṃ vade 109 paradravyaratā nityaṃ māyāvanto'bhyasūyakāḥ | bhedayanti taḍāgāni vāpīnāṃ
ca gavāmapi 110 mārge sthānaṃ ca ye ghnanti sarvasattvabhayaṃkarāḥ
parityajanti sanmārgaṃ paśūnbhṛtyāṃstathaiva ca 111 brāhmaṇātrindayedyaśca tathaivāśramanindakaḥ | tena pāpena lipyāmi yadetadanṛtaṃ vade
112 ākarṇyatthaṃ vacastena muktā sā tatkṣaṇātpriye | jalaṃ pītvā
tu bahuśo gatā sadyo yathāgatam 113 jālamadhye sthitaḥ so'pi
dvitīyaḥ praharo gataḥ 114 pīḍitastīvraśītena kṣudhayā paripīḍitaḥ | śivaṃ śivaṃ prajalpanvai na nidrāmupalabdhavān 115 kṛtaṃ
śivārcanaṃ tena dvitīye prahare'pi ca | vīkṣate sa diśaḥ sarvā
jīvanārthaṃ varānane 116 saubhāgyabaladarpāḍhyo mṛgastāvatsamāgataḥ | bāṇaṃ gṛhītvā taṃ dṛṣṭvā maurvyāmāśu nyayojayat 117
ākarṇāntaṃ dhanurnamya hṛṣṭatuṣṭena cetasā | yāvanmuñcati bāṇaṃ sa
tāvaddṛṣṭo mṛgeṇa vai 118 kālarūpaṃ tu taṃ dṛṣṭvā mṛgaścintāṃ parāṃ
yayau | niścitaṃ bhavitā mṛtyuryadi pādo vicālyate 119 bhāryā
prāṇasamā caiva vyādhenaiva nipātitā | tayā virahitasyāpi mama
mṛtyurbhaviṣyati 120 hā kālavikṛtaṃ pāpaṃ mandbhāryāduḥkhamāgatam | nahi bhāryāsabhaṃ saukhyaṃ gṛhe vāpi vane'pi vā| tayā vinā
na dharmo hi nārthakāmau viśeṣataḥ 121 vṛkṣamūle'pi dayitā yatra
tiṣṭhati tadgṛham | prāsādo'pi tayā hīnaḥ kāntārādatiricyate

23.1.19

122 dharmārthakāmakāryeṣu puṃsāṃ bhāryā sahāyinī | videśagamane
cāpi saiva viśvāsakāriṇī 123 nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti
bhāryāsamaṃ sukham | nāsti bhāryāsamaṃ loke narasyārtasya bheṣajam
124 yasya bhāryā gṛhe nāsti sādhvī ca priyavādinī | araṇyaṃ
tena gantavyaṃ yathāraṇyaṃ tathā gṛham 125 tayā vinā jīvato'pi
niṣphalaṃ mama jīvitam | ekā prāṇasamā me'bhūdvitīyā prāṇadā
mama 126 tābhyāṃ virahitasyādya jīvitaṃ niṣphalaṃ mama | evaṃ
saṃcintya śanakairlubdhakaṃ vākyamabravīt 127 śṛṇu vyādha mahāsattva āmiṣāhāraniścaya | tvāṃ hi pṛcchāmi kiṃcidvai satyaṃ kathaya susphuṭam 128 āyātaṃ hariṇīyugmaṃ kena mārgeṇa tadgatam
tvayā vināśanaṃ naiva satyaṃ kathaya me'grataḥ 129 tasya tadvacanaṃ
śrutvā lubdhako'pi vyacintayat | asāvapi na sāmānyo devatā
kāpi vidyate 130 dhyātvāpi satyaṃ tasyāgre lubdhako vākyamabravīt | te gate'nena mārgeṇa pratijñāya mamāgrataḥ 131 tābhyāṃ
datto bhojanārthaṃ mama tvaṃ nātra saṃśayaḥ | adhunā tvāṃ haniṣyāmi
nahi mokṣyāmi karhicit 132 vyādhoktaṃ hi vacaḥ śrutvā hariṇaḥ prāha satvaram | tatsatyaṃ kīdṛśaṃ vyādha tābhyāmuktaṃ tavāgrataḥ 133 yena te pratyayo jāto yanmuktaṃ hariṇīdvayam | vyādhena kathitāḥ sarve ye kṛtāḥ śapathāḥ purā 134 tasya tadvacanaṃ
śrutvā hariṇo hṛṣṭamānasaḥ | vyādhaṃ prāha tataḥ śīghraṃ vacanaṃ
dharmasaṃhitam 135 mṛga uvāca | tābhyāṃ yaduktaṃ bho vyādha
tatsarvaṃ hi bhavenmama | prabhāte tvadgṛhaṃ nūnamāgamiṣyāmi hiṃsaka
136 bhāryā ṛtumatī me'dya kāmārtāpi ca sāṃpratam | gṛhe

23.1.20

gatvādya tāṃ bhuktvā anujñāpya suhṛjjanam 137 śapathairāgamiṣyāmi tvadgṛhaṃ nātra saṃśayaḥ | na me dehe'styasṛṅmāṃsaṃ yattvaṃ
bhoktumabhīpsasi 138 vṛthā hi maraṇaṃ me syādyadi māṃ tvaṃ
haniṣyasi | tanmṛgasya vacaḥ śrutvā vyādho vacanamabravīt
139 asatyaṃ bhāṣase dhūrta pratārayasi māmiha | jñāto mṛtyuḥ
sphuṭaṃ yatra tatrāgacchati ko'lpadhīḥ 140 vyādhasya vacanaṃ śrutvā
vākyamāha varaṃ mṛgaḥ | śapathānvai kariṣyāmi yathā te pratyayeddhṛdi
141 vyādha uvāca | mama tvaṃ śapathānbrūhi viśvāso yena jāyate
tathāhi preṣayāmi tvāṃ svagṛhaṃ prati kāmuka 142 mṛga uvāca
bhartāraṃ vañcayedyā strī svāminaṃ vañcayennaraḥ | mitraṃ vañcayate yastu
gurudrohaṃ karoti yaḥ 143 tena pāpena lipsyāmi yadetadanṛtaṃ vade
144 bhedayedyastu mitrāṇi prāsādaṃ pātayettu yaḥ | viṣamaṃ tu rasaṃ
dadyādekapaṅktyāṃ hi bhuñjatām | tena pāpena0 145 pravāsaśīlā ye
viprāḥ krayavikrayakāriṇaḥ | saṃdhyāsnānavihīnāśca vedaśāstravivarjitāḥ 146 madyapāḥ strīsamāsaktāḥ paranindāratāstathā
parastrīsevakā nityaṃ parapaiśunyasevakāḥ 147 śūdrānnabhojakāścaiva
rasavikrayakārakāḥ | tena pāpena lipsyāmi nāyāmi yadi te
gṛham 148 madyādi vikrayedyastu śūdro lobhavimohitaḥ
sarvāśī sarvavikretā viprāṇāmapi nindakaḥ 149 vipravākyaṃ
parityajya pākhaṇḍābhiratastathā | tena pāpena lipsyāmi yadi
nāyāmi te gṛham 150 yo gāṃ spṛśati pādena udite'rke prabudhyate | ekākī miṣṭamaśnāti vikarmaṇi tathā rataḥ 151 mātāpitrorabhaktaśca kriyāmuddiśya yācakaḥ | kanyāśulkopajīvī ca
devabrāhmaṇanindakaḥ 152 eteṣāṃ pātakaṃ mahyaṃ yadi nāyāmi te

23.1.21

gṛham | yaḥ paṭhetsvarahīnaṃ ca lakṣaṇena vivarjitam 153 rathyāṃ
paryaṭamānastu vedamuddhirate yadi | paṭhyamānasya viprasya cāṇḍālaḥ
śṛṇute yadi | tena pāpena lipsyāmi yadi nāyāmi te gṛham 154
veśyāratāḥ sadā ye ca devadāyanivārakāḥ | nagnāḥ svapanti nityaṃ
strīsahāyapratibhojakāḥ | teṣāṃ pāpena lipsyāmi yadi nāyāmi
te gṛham 155 śūdrānneṣu sadā saktāḥ śūdrasaṃparkadūṣitāḥ
saṃdhyābhraṣṭāśca ye viprā dātṛṃścaiva nivārakāḥ | teṣāṃ pāpena0 156
bhartāramarthahīnaṃ ca kurūpaṃ vyādhipīḍitam | yā na pūjayate nārī
rūpayauvanagarvitā | tasyāḥ pāpena0 157 atha kiṃ bahunoktena
bho lubdhaka tavāgrataḥ | yadi nāyāmi te gehaṃ mama satyaṃ bhavettadā
158 tena vākyena saṃtuṣṭo vyādho vai vītakalmaṣaḥ | saṃhṛtya bāṇaṃ
dhanuṣo mṛgaṃ tyaktvā vanaṃ prati | jagāma prītamanā muktapāpo
varānane 159 jalaṃ pītvā'tha hariṇaḥ praviṣṭo gahanaṃ vanam
gato'sau tena mārgeṇa yena yātaṃ mṛgīdvayam 160 lubdhakena tadā
tatra jālamadhye sthitena hi | chittvā bilvasya patrāṇi prakṣiptāni
śivopari 161 ajñānācchivapūjā tu kṛtā'nena tathā vratam
bruvan śivaśivaṃ so'tha niḥsṛto jālamadhyataḥ 162 udite sūryabimbe tu ajñānājāgare kṛte | pāpānmukto'bhavadvyādhaḥ śivarātriprabhāvataḥ 163 yāvannirīkṣate dikṣu niśānte bhojanaṃ prati
tāvacchiśuvṛtā cānyā mṛgī tatra samāgatā 164 dṛṣṭvā mṛgīṃ
tadā vyādho bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe | yāvanmuñcati bāṇaṃ sa tāvatprovāca taṃ mṛgī 165 mṛgyuvāca | mā bāṇaṃ muñca dharmātmandharmaṃ
pālaya suvrata | ahaṃ tvavadhyā sarveṣāṃ sarvaśāstranidarśanam 166

23.1.22

śayānaṃ maithunāsaktaṃ madanavyādhipīḍitam | na hiṃsati mṛgaṃ rājā
mṛgīṃ ca śiśunā vṛtām 167 atha tvaṃ dharmamutsṛjya māṃ vadhiṣyasi mānada | bālakāṃśca gṛhe tyaktvā āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ
168 yā bhartāraṃ samutsṛjya parapuṃsi ratā bhavet | tasyāḥ
pāpena lipyāmi yadi nāyāmi te gṛham 169 ye kṛtāḥ śapathāḥ
pūrve tavāgre vyādhasattama | te sarve mama santavatra yadi nāyāmyahaṃ
punaḥ 170 vyādhena sā tadā muktā jagāma nijamandiram
vyādho'pi tatsarastyaktvā jagāma svagṛhaṃ prati 171 sarveṣāṃ vacanaṃ
dhyāyanmṛgāṇāṃ satyavādinām | eteṣāṃ ghātako nityamahaṃ yāsyāmi kāṃ gatim 172 evaṃ saṃcintayangehe dṛṣṭaḥ kṣudhitabālakaiḥ
173 nirāmiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jagmuste'pi nirāśatām | nārnna
māṃsaṃ gṛhe tasya bhojanaṃ yena jāyate 174 vyādho'pi sa tadā
tatra teṣāṃ vākyāni saṃsmaran | na bhojanaṃ ca nidrāṃ ca labhate
vismayānvitaḥ 175 āgamiṣyanti tannūnaṃ śapathairatiyantritāḥ
tānahaṃ na haniṣyāmi satāṃ vratamanusmaran 176 lubdhakena tadā
mukto mṛgo'sau śapathaiḥ kṛtaiḥ | svāśramaṃ prati saṃprāpto yatra taddhariṇīdvayam 177 sadyaḥ prasūtā tatraikā dvitīyā ratilālasā
tṛtīyāpi samāyātā bālakaiḥ parivāritā 178 sarvāḥ sametā
ekatra maraṇe kṛtaniścayāḥ | paraspareṇa jalpanti lubdhakasya viceṣṭitam 179 tato mṛgīṃ ṛtumatīṃ bhuktvā vākyaṃ mṛgo'bravīt
sthātavyamatra yuṣmābhiḥ kartavyaṃ prāṇarakṣaṇam 180 vyāghrāddvipāllubdhakebhyo bālakānāṃ ca rakṣaṇam | āhamatra samāyātaḥ śapathairatiyantritaḥ asyā ṛtupradānāya punaḥ santānahetave 181
ṛtumatīṃ tu yo bhāryāṃ naiva seveta mohitaḥ | bhrūṇahatyā bhavettasya

23.1.23

dharmaścaiva nirarthakaḥ 182 santānātsvargamāpnoti iha kīrtiśca
śāśvatī | santatiryatnataḥ pālyā svargasaukhyapradāyikā 183
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | yena kenāpyupāyena
putramutpādayetpumān 184 mayā tatraiva gantavyaṃ yatra vyādhasya
mandiram | satyaṃ tatpālanīyaṃ syātsatye dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ 185
etacchrutvā nāthavākyaṃ ṛjuvarṇasukhanvitam | vayamapyāgamiṣyāmastvayā sārdhaṃ mṛgottama 186 asmākaṃ maraṇaṃ ślāghyaṃ bhartrā saha
sadā prabho | vayaṃ te vipriyaṃ kānta na smarāmo'tha kiṃcana 187
puṣpiteṣu vanānteṣu nadīnāṃ saṅgameṣu ca | kandareṣu ca śailānāṃ
bhavatā ramitā vayam 188 na kāryamarthataḥ kānta jīvitena vinā
tvayā | dīnānāṃ patihīnānāṃ jīvitaṃ niṣprayojanam 189
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ | amitasya hi
dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet 190 api dravyayutā nārī bahuputrasuhṛdvṛtā | śocyā sā bandhuvargasya patihīnā kuraṅgama 191
vaidhavyasadṛśaṃ duḥkhaṃ strīṇāmanyanna vidyate | dhanyāstā yoṣito
yāstu mriyante bharturagrataḥ 192 nātantrī vādyate vīṇā nācakro
vāhyate rathaḥ | nāpatiḥ pūjyate nārī api putraśatairvṛtā 193
nirdhano vyasanī vṛddho vyādhinā vikalastathā | patitaḥ kṛpaṇo
vāpi bhartā strīṇāṃ sadā gatiḥ 194 nāsti bhartrā samo dharmo
nāsti bhartrā samaḥ suhṛt | nāsti bhartrā samo nāthaḥ strīṇāṃ bhartā
gatiḥ parā 195 evaṃ vilapya tāḥ sarvā maraṇe kṛtaniścayāḥ
bālakaistāḥ samāyuktā bhartṛśokena pīḍitāḥ 196 tāsāṃ vākyaṃ
mṛgaḥ śrutvā hṛdi cintāparo'bhavat | sarvathāpi hi gantavyaṃ

23.1.24

mayā vyādhasya saṃnidhau 197 ekataḥ satyasaṃrakṣāṃ kuṭumbasya
tato'nyataḥ | yadi gacchāmi tatrāhaṃ kuṭumbasya kṣayo bhavet 198
no vā prayāmi tatrāhaṃ mama satyaṃ vrajetpunaḥ | varaṃ putrasya maraṇaṃ
bhāryāyā ātmanastathā 199 satyalopānnaro nūnaṃ sṛṣṭyantaṃ narakaṃ
vrajet | tasmātsatyaṃ pālanīyaṃ naraiḥ śreyorthibhiḥ sadā 200
satyena dhāryate pṛthvī satyena tapate raviḥ | satyena vāyavo vānti
sarve satye pratiṣṭhitam 201 evaṃ saṃcintya sa mṛgo dharmānhṛdi
manoharān | tābhiḥ saha kuraṅgībhirāśramāttatkṣaṇaṃ yayau 202
tasminsarasi sa snātvā karmanyāsaṃ cakāra ha | tacca liṅgaṃ namaskṛtya hṛdi dhyāyansadāśivam 203 jñānaṃ dānaṃ parityajya maithunaṃ bhogameva ca | kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ bhāryā māyāvināśinīm 204 khādyapeyādikaṃ nyasya lubdhakābhimukho yayau | tasya
bhāryāstathā putrāḥ pṛṣṭhalagnā vrajanti vai | anāśakaṃ paraṃ gṛhya maraṇe
kṛtaniścayāḥ 205 bhāryāputraiḥ parivṛto mṛgastaṃ deśamāgataḥ
kṣudhito bālakairyukto lubdhako yatra tiṣṭhati 206 mṛgastaṃ deśamāgatya kuṭumbena samanvitaḥ | pālayansatyavākyāni lubdhakaṃ
vākyamabravīt 207 mṛga uvāca | hana māṃ prathamaṃ vyādha paścāddhāryāḥ krameṇa tu | bālakāṃśca tataḥ paścādvadhyatāṃ mā vilambaya
208 mṛgāṇāṃ bhakṣaṇādvyādha na te doṣo'sti kaścana | yāsyāmaḥ
svarge vai sarve śastrapūtā na saṃśayaḥ 209 tavāpi sakuśalasya
prāṇayātrā bhaviṣyati 210 etacchrutvā tu vacanaṃ mṛgoktaṃ lubdhakastadā | ātmānaṃ nindayitvā tu hariṇaṃ vākyamabravīt 211
vyādha uvāca | aho mṛga mahāsattva gaccha gaccha svamālayam

23.1.25

āmiṣeṇa na me kāryaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati 212 sattvānāṃ hi
vadhātpāpaṃ tarjane bandhane tathā | naiva pāpaṃ kariṣyāmi kuṭumbārthe
kathaṃcana 213 dharmāṇāṃ ca dayā mūlaṃ satyaṃ śākhā phalaṃ damaḥ
tvaṃ guruḥ sarvadharmāṇāmupadeṣṭā hi sāṃpratam 214 gaccha gaccha
kuraṅga tvaṃ kuṭumbena samanvitaḥ | mayā tyaktāni śastrāṇi satyadharmaḥ samāśritaḥ 215 tathā tadvacanaṃ śrutvā hariṇaḥ prāha taṃ punaḥ
karmanyāsamahaṃ kṛtvā tvatsakāśamihāgataḥ 216 hanyatāṃ hanyatāṃ
śīghraṃ na te pāpaṃ bhaviṣyati | mayā dattā purā vācā tayā baddho
na yāmyaham 217 mayā mama kuṭumbena tyakto moho bravīmi
te | etacchrutvā ca vacanaṃ lubdhako vākyamabravīt 218 tvaṃ gurustvaṃ pitā mātā tvaṃ me bandhuḥ sakhā suhṛt | mayā tyājyāni
śastrāṇi tyājyaṃ māyādikaṃ phalam 219 kasya bhāryā sutaḥ kasya
kuṭumbaṃ kasya he mṛga | taistaiḥ svakarma bhoktavyaṃ mṛga gaccha yathāsukham 220 ityuktvā lubdhakastūrṇaṃ satyālāpaṃ śaraiḥ saha
mṛgānpradakṣiṇīkṛtya namaskṛtvā kṣamāpayat 221 procurgyādhaṃ
tataste ca vacaḥ pīyūṣasaṃnibham | etasminnantare nedurdaivadundubhayo
divi 222 ākāśātpuṣpavṛṣṭiśca babhūva sumanoharā | devadūtāḥ
samāyātā vimānaṃ gṛhya śobhanam 223 devadūtā ūcuḥ | aho
vyādha mahāsattva sarvasattvabhayaṃkara | vimānavaramāruhya sadehastridivaṃ vraja 224 śivarātriprabhāveṇa pātakaṃ tvatkṣayaṃ gatam | upavāsaśca saṃjātastathā vai niśi jāgaraḥ 225 yāme yāme kṛtā

23.1.26

pūjā ajñānena śivasya ca | sarvapāpavinirmukto gaccha tvaṃ rudramandiram 226 mṛgarāja mahāsattva sarvāpatyasamanvitaḥ | bhāryātritayasaṃyukto nākṣatraṃ padamāpnuhi | tava nāmnā tvidaṃ ṛkṣaṃ loke
khyātiṃ gamiṣyati 227 etacchrutvā ca vacanaṃ lubdhako'tha mṛ
stathā | vimānāni samāruhya nākṣatraṃ padamāgatāḥ 228 hariṇīdvayamārgastu dṛśyate'dyāpi pārvati | yadetatpṛṣṭhatārāṇāṃ dvitayaṃ
maṇisaṃnibham 229 ṛkṣaṃ tu lubdhakaṃ cātra dṛśyate dyotanaṃ śubham | tārātritayasaṃyuktaṃ mṛgaśīrṣaṃ taducyate 230 bālakadvitayaṃ
cāgre tṛtīyaṃ pṛṣṭhato mṛgī | pṛṣṭhatastatra saṃprāptā mṛgaśīrṣasya saṃ
nidhau 231 mṛgarāṭ dṛśyate'dyāpi ṛkṣaṃ vyomagamuttamam
akāmājjāgaraṃ rātrau tathopoṣagapūjanam 232 jātaṃ lubdhakarājasya tatphalaṃ parivarṇitam | ye narā bhaktibhāvena śivarātrivrataṃ
śubham 233 sopavāsaṃ kariṣyanti jāgaraṇena samanvitam | teṣāṃ
phalaṃ hi vai vaktuṃ brahmāpi ca jaḍāyate 234 śivarātrisamaṃ nāsti
vrataṃ pāpabhayāpaham | yatkṛtvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ
235 yatphalaṃ māghamāse vai prayāge bhajatāṃ nṛṇām | vaiśākhe
dvārakāyāṃ tu tapasyāṣāḍhasevanāt 236 gayāyāṃ piṇḍadānena
kārtike mādhavāgrataḥ | tatphalaṃ jāyate nūnaṃ śravaṇādeva pārvati
237 iti śrīliṅgapurāṇe umāmaheśvarasaṃvāde śivarātrivratakathā samāptā
athodyāpanaṃ hemādrau kālottare-phālgune caiva bhūtārthyā
tasmādbhūtapatiṃ yajet | aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ vratānyuktāni sarvaśaḥ | tāni sarvāṇi tenaiva vratānyeva kṛtāni tu | skanda
uvāca | vratasyodyāpanaṃ karma kiṃ kartavyaṃ ca mānavaiḥ | ko vidhiḥ

23.1.27

kāni dravyāṇi kathaṃ kāryaṃ vada prabho | īśvara uvāca | śṛṇu
ṣaṇmukha tattvena lokānāṃ hitakāmyayā | caturdaśābdaṃ kartavyaṃ
śivarātrivrataṃ śubham | ekabhaktaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāmupoṣaṇam
saṃpādya sarvasaṃbhārānmaṇḍapaṃ tatra kārayet | vastraiḥ puṣpaiḥ samācchannaṃ paṭṭakūlaiśca śobhitam | tanmadhye lekhayeddivyaṃ liṅgatobhadramaṇḍalam | athavā sarvatobhadraṃ maṇḍapāntaḥ prakalpayet | śobhopaśobhāsaṃyuktaṃ dīpaiḥ sarvatra soñjvalam | iti
athāto liṅgatobhadraprakārā likhyante | prāgudīcyastrayastriṃśadrekhāḥ kāryāḥ prayatnataḥ | koṇādau śṛṅkhalāḥ kāryāḥ padaiḥ
ṣaḍbhiryathākramam | vallī kāryā tu daśabhiścaturbhirlaghuśṛṅkhalā
saptabhiśca laghurvallī tato liṅgaṃ prakalpayet | dakṣāsane padāni
syurmadhye caiva catuṣṭayam | daśaiva tu jalādhāre punarliṅge catuṣṭayam
evaṃ padāni liṅge syuraṣṭāviṃśatisaṃkhyayā | padmamekaṃ parityajya
liṅgālliṅgaṃ prakalpayet | padairdvādaśabhiḥ kāryā liṅgayormadhyadīrghikā | padairdvādaśabhiḥ kāryā mamārcā liṅgamastake | pañcabhiśca
padaiḥ kāryā śṛṅkhalā madhyataḥ punaḥ | navabhiśca tathā vallī bhadraṃ
dvādaśabhiḥ smṛtam | catuṣpadaṃ tu kamalaṃ sarvamadhye samālikhet
pūrayetpañcavarṇaistu śobhāḍhyaṃ sumanoharam | hastapādaśiroyuktaṃ varṇākṣiprāṇasaṃyutam | ṣaṭtriṃśadathavā rekhāstiryagūrdhvaṃ prakalpayet
khaṇḍendustripadaḥ koṇe śṛṅkhalā saptapādikā | daśapañcapadā vallī
bhadraṃ navapadaṃ smṛtam | trayodaśapadā vāpī liṅgamaṣṭādaśaiva tu
ājā aṣṭapadā kāryā śobhā navapadā bhavet | sarvatobhadrasaṃjñaṃ tu

23.1.28

madhye kuryādvicakṣaṇaḥ | triṃśadbhistu padaistatra vāpī kāryā prayatnataḥ | etanmaṇḍalarājaṃ tu liṅgairdvādaśabhiḥ smṛtam | śivavrate
prayatnena kuryādetadvijottamaḥ | iti dvādaśaliṅgaṃ sarvatobhadragarbhaṃ
liṅgatobhadramaṇḍalam | tricatvāriṃśadrekhā vā prāgudīcīḥ karotyadhaḥ | khaṇḍendustripadaḥ koṇe śṛṅkhalā saptabhiḥ padaiḥ | pañcadaśapadā vallī bhadraṃ tu navabhiḥ padaiḥ | trayī liṅgāntare vāpī caturviṃśatibhiḥ padaiḥ | liṅgaṃ syāttatra ceśasya aṣṭāviṃśatibhiḥ padaiḥ
liṅgaṃ syātpārśvato vāpī vāpyālliṅgaṃ tataḥ param | evaṃ vāpyaścatasraḥ syurliṅgānāṃ madhyatastrike | madhye syātsarvatobhadraṃ satvarajastamovṛtam | śṛṅkhalā piṅgalā vāpi ūrdhvaṃ pītena pūrayet
vāpī pītāntarāle tu raktavarṇena pūrayet | etaddvādaśabhirliṅgairrhariharamaṇḍalam | iti dvādaśaliṅgodbhavaṃ hariharamaṇḍalamiti
atha caturliṅgodbhavaprakāraḥ kathyate | rekhāstvaṣṭādaśa
proktāścaturliṅgasamudbhave | koṇeṣvindupadaḥ śvetastripadaiḥ kṛṣṇaśṛṅkhalāḥ | vallī saptapadā nīlā bhadraṃ raktacatuṣpadam | bhadrapārśve
mahārudraṃ kṛṣṇamaṣṭādaśaiḥ padaiḥ | śivasya pārśvato vāpīṃ kuryātsaptapadāṃ sitām | padamekaṃ tathā pītaṃ bhadraṃ vāpyostu madhyataḥ
śirasi śṛṅkhalāścaiva kuryātpītaṃ padatrayam | liṅgānāṃ skandhataḥ
koṣṭhā viṃśatī raktavarṇakāḥ | paridhiḥ pītavarṇaistu padaiḥ ṣoḍaśabhiḥ
smṛtaḥ | padaistu navabhiḥ paścādraktaṃ varṣe sakarṇikam | iti caturliṅgodbhavaṃ maṇḍalam
tataḥ kartavyaṃ tatraiva—ācāryaṃ varayettatra ṛtvigbhiḥ sahitaṃ
śuciḥ | śivarūpāstathā viprāḥ pūjyāścandanapuṣpakaiḥ | anujñātaśca

23.1.29

tairvipraiḥ śivapūjāṃ samārabhet | avraṇaṃ sajalaṃ kumbhaṃ tasyopari tu
vinyaset | sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛnmayaṃ vāpi kārayet | kumbhopari nyaseddevamumayā sahitaṃ śivam | sauvarṇe'pyathavā raupye vṛṣabhe saṃsthitaṃ śubhe | ratnālaṃkaraṇairhemairalaṃkṛtya prapūjayet | vastrayugmena saṃveṣṭya vilvapatraiḥ prapūjayet | palena vā tadardhena tadardhenāthavā punaḥ | umāmaheśvarīṃ mūrtiṃ pūjayedvṛṣabhe sthitām | āgaccha
devadeveśa martyalokahitecchayā | pūjayāmi vidhānena prasannaḥ su
mukho bhava | āvāhanamantraḥ | pādāsanaṃ kuru prājña nirmalaṃ svarṇa
nirmitam | bhūṣitaṃ vividhai ratnaiḥ kuru tvaṃ pādukāsanam | ā
sanaṃ | hṛdisthaṃ cintayeddevaṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham | vyāghracarmaparīdhānaṃ cintayedavyayaṃ hṛdi | gaṅgodakena puṣpeṇa candanena sugandhinā | arghyaṃ gṛhāṇa deveśa bhaktiṃ me hyacalāṃ kuru | arghyaṃ
ācamanīyaṃ | abhiṣekaḥ | vastraṃ sūkṣmaṃ dukūlaṃ ca devānāmapi
durlabham | gṛhāṇa tvamumākānta prasannaśca sadā bhava | vastraṃ | yajñopavītaṃ sahajaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā | āyuṣyaṃ śubhavarcasyamupavītaṃ gṛhāṇa me | upavītaṃ | śrīkhaṇḍaṃ candanaṃ divyaṃ malayācalasaṃbhavam | vilepanaṃ suraśreṣṭha gṛhāṇa parameśvara | candanaṃ | mālyādīni sugandhīni0 | puṣpāṇi | vanaspatiraso0 | dhūpaṃ | ājyaṃ
ca vartisaṃyuktaṃ0 | dīpaṃ | naivedyaṃ gṛhyatāṃ deva0 | naivedyaṃ | pūgīpha
lamiti tāmbūlaṃ | idaṃ phalamiti phalaṃ | hiraṇyagarbhagarbhasthamiti
dakṣiṇāṃ | namaskārapradakṣiṇāpuṣpāñjaliṃ samarpya prārthanādyante-somaṃ

23.1.30

ca sagaṇaṃ caiva pūjayitvā maheśvaram | homaṃ kuryātprayatnena raudramantrairyathāvidhi | brāhmaṇānpūjayedbhaktyā bhojayecca caturdaśa | ācāryaṃ
ca sapatnīkaṃ vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ | yajñopavītavastrādi dadyāttebhyaḥ
pṛthakpṛthak | gāṃ savatsāṃ savasanāṃ nānālaṅkārabhūṣitām | dadyādācāryavaryāya śivo me prīyatāmiti | tataḥ sakumbhāṃ tāṃ mūrtiṃ
savastrāṃ vṛṣabhasthitām | sarvālaṅkārasahitāmācāryāya nivedayet
vratametatkṛtaṃ yanme pūrṇaṃ vā'pūrṇameva vā | sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu
prasādādbhavatāṃ mama | iti saṃprārthya tānviprānpraṇamya ca punaḥpunaḥ
nāmamantraistatastebhyo dadyātkumbhānpṛthak pṛthak | ajaikapādahirbudhnyo bhavaḥ śarva umāpatiḥ | rudraḥ paśupatiḥ śaṃbhurvaradaḥ śivaīśvaraḥ | mahādevo haro bhīmo nāmānyevaṃ caturdaśa | iti
vārṣikavratam
atha prayogaḥ | saṃkalpapūrvakaṃ nāndīśrāddhāntaṃ kṛtvā ācāryasya caturdaśa ṛtvijāṃ ca varaṇam | yathāśakti teṣāṃ pūjanaṃ ca
sāyaṃ snāta ācāryaścaturdaśaliṅgairandinā ca sahomāmaheśvarapratimāyā abhyuttāraṇaṃ kuryāt | tato maṇḍapamadhye liṅgatobhadre sarvatobhadre vā anantavratodyāpanaprakaraṇoktā devatā maṇḍalasaṃbandhinīrāvāhya saṃpūjya maṇḍalamadhye ekaṃ pūrvādidikṣu pratyekaṃ trīṃstrīnmadhyakalaśadakṣiṇottarayordvāvityevaṃ caturdaśa mahīdyaurityādi kalaśasthāpanavidhinā āsādya varuṇapūjāntaṃ kuryāt | tato madhyakalaśe nandinaṃ tasminnumāmaheśvarau ca sthāpayitvā | caturdaśakalaśeṣu liṅgāni sthāpayet | madhyakalaśasthapratimāyāmuktapaurāṇamantrairvaidikamantrasahitairyathāsaṃbhavaṃ ṣoḍaśopacāraiḥ pūjanaṃ kuryāt

23.1.31

itarakalaśeṣu prādakṣiṇyenārjāyaikapadenamaḥ | ahrayebudhnyāyanamaḥ
ityevaṃ nāmamantraiḥ pūjāṃ kuryāt | tatrāsaṃbhave āvṛttiḥ | puṣpanivedanānte āhnikaprakaraṇasthaśivapūjāyāmuktāvaraṇagaṇaḥ pūjyaḥ
pañcāmṛtādigatā viśeṣāḥ śivarātriprakaraṇoktā yathāsaṃbhavaṃ draṣṭavyāḥ | tato jāgaraṇaṃ | prātarnityakriyānte ācāryo homasaṃkalpānte yadatrasaṃsthitamityādinā sarṣapavikiraṇapañcagavyaprokṣaṇādinā bhuvaṃ saṃśodhyagniṃ pratiṣṭhāpya dhyānānte tadaiśānyāṃ lokapālāntadevatāsahitāṃ grahapūjāṃ vidhāya | tadaiśānyāṃ vidhinā sthāpitakalaśe varuṇaṃ saṃpūjya | kalaśasyamukhe0 | devadānavasaṃvāda
iti prārthyāgneḥ paścādupaviśyānvādadhyāt | cakṣuṣī ājyenetyante
ādityādīnuddiśya arkādisamiccarvājyāhutiṣu aṅgadevatoddeśyakatadāhutiṣu cāṣṭottaraśatādicikīrṣitasaṃkhyāsaṃkīrtanaṃ kāryaṃ
tataḥ pradhānadevatāṃ rudraṃ aṣṭottaraśatasaṃkhyābhirbilvasamidāhutibhistāvatībhiḥ pāyasāhutibhistāvatībhirājyāhutibhiśca | umāṃ
nandinaṃ ajaikapādaṃ ahirbudhnyaṃ bhavaṃ śarvaṃ umāpatiṃ rudraṃ paśupatiṃ
śaṃbhuṃ varadaṃ śivaṃ īśvaraṃ mahādevaṃ haraṃ bhīmaṃ etāḥ ṣoḍaśadevatāḥ
ekaikayā pāyasāhutyā śeṣeṇa sviṣṭakṛtamityādi0 | tataḥsthālīpākavidhinā pāyasaṃ śrapayitvā gṛhasiddhaṃ vādāyājyabhāgānte
yathānvādhānaṃ yajamānena tyāge kṛte yathātyāgaṃ grahatadaṅgoddeśyakahomamṛtvijaḥ kuryuḥ | pradhānadevatāhomamācāryaḥ kuryāt | kadrudrāyeti tribhirekaikamaṣṭottaraśataṃ kuryāt | ekaikarcā trayastriṃśadāhutaya ityevaṃ aṣṭottaraśatasiddhiḥ | umāyai nandine ajāyaikapade

23.1.32

ityādi ṣoḍaśadevatābhya ekaikapāyasāhutiṃ hutvā sviṣṭakṛdādiprāyaścittahomānte balidānapūrṇāhutī | tataḥ praṇītāninayanasaṃsthājapaparistaraṇavisarjanāgnyarcanādi | tato varuṇakalaśodakena
yajamānābhiṣekaḥ | ācāryāya dhenudānam | tataḥ ajaikapādādisahitasya umāyutaśrīrudrasya grahāṇāṃ cottarapūjānte sopaskarāṃ
śrīrudrapratimāṃ ācāryahaste pratipādya | sopaskarāṃścaturdaśapratimā
ajaikapādādināmamantraiḥ pūrvavṛtebhyaścaturdaśabhyaḥ pratipādya |vratametatkṛtaṃ yanme pūrṇaṃ vā'pūrṇameva vā | sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu
prasādādbhavatāṃ mama | iti tānsaṃprārthya pūrvavṛtāṃścaturdaśaviprānvastropavītakuṇḍalādibhiḥ saṃpūjya sācāryāṃstānbhojayitvā caturdaśabhyo yathāśakti dakṣiṇāṃ dattvā īśvarārpaṇaṃ kuryāditi śivarātryudyāpanavidhiḥ | iti vārṣikaśivarātrivratam
atha māsaśivarātrivratam | tadvidhirhemādrau—ādau
mārgaśire māsi dīpotsavadine'pi vā | gṛhṇīyānmāghamāse vā
dvādaśaivamupoṣayet | niśi jāgaraṇaṃ kṛtvā dīpoddyotitadikhukhaḥ
gītavādyavinodena pūjājāpyaiḥ śive rataḥ | evaṃ dvādaśavarṣe tu
dvādaśaiva tapodhanāt | ācāryaṃ śivaśāstrajñaṃ brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ | āmantrya parayā bhaktyā gṛhaṃ gatvā tapodhanān | ācāryaṃ
varayitvā tu gṛhṇīyāccaraṇadvayam | āgaccha me gṛhaṃ tāta kṛtakṛtyaṃ
gṛhaṃ kuru | āmantrya niśi tānevaṃ prabhāte vimale punaḥ | gṛhītvobhayaliṅgaṃ tu sthāvaraṃ jaṅgamaṃ punaḥ | pañcāmṛtena divyena snāpya
codvartanādibhiḥ | snāpayedvārikumbhānāṃ sahastreṇa śatena vā
pañcāśatā tadardhena snāpayecchītalena tu | candanena vilipyātha

23.1.33

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā | śatapatrairjātipuṣpairarcayedvilvapatrakaiḥ | dīpāndikṣu ca sarvāsu prajvālya saghanāṃstathā | saghanānsakarpūrān
naivedyamapi bhakṣyāṃśca kṣīrakhaṇḍasamaṇḍakān | guḍāḍhyaṃ laḍḍukāṃścaiva
annaṃ ca ruciraṃ bahu | nivedayettathaivāpi gurudevatapasvinām | devāgre tu guruṃ pūjya kṛtvā maṇḍalakaṃ śubham | susūkṣmāṇi ca vastrāṇi śayyāṃ sopaskarāṃ tathā | dvādaśaiva tu gā dadyātparidhānādikaṃ tathā | athavā dakṣiṇāmeva pradadyājjuhuyāttilān | dattvaivaṃ
bhojayetsarvān guruṃ caiva tapasvinaḥ | paścātkṣamāpayeddevaṃ prīyatāṃ
me maheśvaraḥ | sarve caiva tathācārye śivavrataparāyaṇe | atra dvādaśānāṃ madhye eka ācāryaḥ | tasmin śivavrataparāyaṇatvaṃ viśeṣa
ityeva vivakṣitam | dvādaśaiva tu gā dadyāditi liṅgāt |—
gandhādivividhaiḥ sarvānanyāṃstatra samāgatān | dakṣiṇābhiśca kumbhaiśca navānnaiśca prapūjayet | evaṃ kṛtvā mahādevi na bhūyo dehamāpnuyāt | yadāsau mriyate devi śivalokaṃ vrajennaraḥ | tasmānna
cyavate sthānātkalpakoṭiśatairapi | iti | atra ca bahurātravyāpinī tithirgrāhyā | sāmye tu pūrveti prāñcaḥ | navyāstu hemādrau
kālottare—sarvakāmapradaṃ kṛṣṇacaturdaśyāṃ śivavratam | ityupakramya—caturdaśābdaṃ kartavyaṃ śivarātrivrataṃ śubham | iti śivarātriśabdaprayogānmāsamagnihotraṃ juhotītyatra ca nāmātideśātpradoṣaniśīthobhayavyāptyaiva nirṇaya ityāhuḥ | vastutastu kālottare
kṛṣṇacaturdaśyāṃ sāmānyata upakrame vratasaṃkīrtane'pi madhye-phālgune caiva bhūtāyāṃ tasmādbhūtapatiṃ yajet | aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ

23.1.34

vratānyuktāni sarvataḥ | tāni sarvāṇi tenaiva vratānyapi kṛtāni
tu | iti vārṣikaśivarātreḥ stutyatiśayapratītyā vidhyavaśyakatvājjartilayavāgvāderiva na pṛthaṅmāsikaśivarātrividhisaṃbhavaḥ
ato yajediti spaṣṭaviśeṣavidhisaṃnidhānādupakramasthaṃ kṛṣṇacaturdeśyāmiti sāmānyapadaṃ viśeṣaparatvenaiva jñeyam | caturdaśyantarābhiprāyatve vā jartilādivanmukhyaśivarātristutiparatvena neyam
ataśca tadanantarapaṭhite caturdaśābdamiti vidhāvanantarakīrtanāduktarītyā prakaraṇatvācca vārṣikavratasyaiva śivarātripadena nirdeśa
iti kathaṃ nāmātideśavārtāsaṃbhavaḥ | hemādrimadanaratnodāhṛtaskānde tu yadyapyādau mārgaśire māsītyaniyato yatra sa vidhirmāsaśivarātriviṣayaḥ spaṣṭaḥ pratīyate na tatra śivarātriśabdaḥ
naca prakaraṇāntarātkarmāntaram | śivayamasaṃvādānte'vyavahitapūrvagranthe-māghamāse tu yā kṛṣṇā phālgunādau caturdaśī | iti
vārṣikaśivarātrivrataparivṛtteḥ | nāpi guṇātkarmabhedaḥ | dākṣāyaṇayajñaiva prasiddhaśivarātrivratāśritasya sakalakṛṣṇacaturdaśyadhikaraṇakābhyāsarūpaguṇasyopasaṃhārasthaśivalokaprāptyādiphale vidhyaṅgīkaraṇāt | ataśca karmāntaratvābhāvānna nāmātideśaḥ | kāmyaguṇe nyāyaprāptasyāśrayadharmātideśasya dvādaśaivamupoṣayedityevaṃśabdo'nuvādaḥ | ataḥ prasiddhaśivarātrivadeva nirṇayaḥ pūjādi cetyalam | iti śivarātrinirṇayaḥ
athāmāvāsyāyāṃ yugāditvātpiṇḍaṃ śrāddhaṃ kāryam | prakṛtipārvaṇena saha tantreṇa prayogo'pi tathā | dvādaśādhyāyasthanyāyena
vikṛtitantrasya balavattvāt | tatra pramāṇaṃ prāgevoktam | tāmeva

23.1.35

prakṛtya bhārate-kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tatra bhavettu bhūpāla
tadā pitṛbhyaḥ | dattaṃ tilātraṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāṇyutaṃ tatkulajairmanuṣyaiḥ | iti | atra prāptaśrāddhāśritaṃ tilānnadravyaṃ nimitte vidhīyate | tataścedamituṃ tilānnamiti saṃkalpo vihito bhavati
viṣṇupurāṇe tu-māghāsite pañcadaśī kadācidupaiti yogaṃ yadi
vāruṇena | ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ nahyalpapuṇyairnṛpa labhyate
sadā | iti | yenārjitāni0

Linked texts (13)