Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 24.1

Smṛtikaustubha 24.1

Language
Sanskrit

24.1.1

mittike kuryātprayataḥ sanmalimluce | iti bṛhaspativacanāt,
iṣṭyādisarvakāmyaṃ tu malamāse vivarjayet | iti mādhavodāhṛtasmṛtivacanācca kāmyānāṃ sarveṣāmakartavyatā nityanaimittikānāṃ
ca sarveṣāṃ kartavyatā pratīyate, tathāpi yatkarma malamāse kartavyatayā prasaktamapi taduttaraśuddhe kṛtamiṣṭaprāptyā akaraṇanimittāniṣṭanivṛttyaiva prabhavati tatrividhamapi na kāryaṃ yathā jyotiṣṭomajāteṣṭiputrakāmeṣṭyādi | yattu malamāsa eva kṛtaṃ tābhyāṃ prabhavati
tatrividhamapi na kāryaṃ yathāgnihotragrahaṇasnānakārīryādi | śuṣyatsasyasaṃjīvanārthā hi kārīrīṣṭiḥ | naca tatra kālapratīkṣā ghaṭate
evaṃ rakṣogṛhītasya bālasya jīvanārthā rakṣoghnīṣṭiḥ agnayerakṣoghne
puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapediti vihitā | tathā āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapedabhicaranprati vai purastādabhicarantamabhicaranti dve
dve puronuvākye kuryādityabhicarataḥ pratyabhicarataścaikaiveṣṭirvihitā
pratyabhicarato dvedve puronuvākye iti viśeṣaḥ | tatra śatrukṛtopadrave
saṃkaṭavaśenārbhicāre pravṛttasya na kālavilambo ghaṭate | nāpi
tannivāraṇāya pratyabhicāracikīrṣorapyasau yujyate | ata īdṛśakāmyāni malamāse kartavyāni | tathāca kāṭhakagṛhye—male'nanyagatiṃ kuryānnityāṃ naimittikīṃ kriyām | iti | atra nityāṃ
naimittikīmiti kāmyopalakṣaṇaṃ, ananyagatiṃ kriyāṃ kuryādityeva
vivakṣitam | tāvatā nityanaimittikayorapi saṃgrahāt | anyathā
tayoḥ pratyekasaṃbandhavidhāne vākyabhedāpatteśca | ataścānyagatikakāmyaniṣedho'pi | saca tadārambhasamāptiviṣayaḥ | asūryā nāma

24.1.2

ye māsā na teṣu mama saṃmatāḥ | vratānāṃ caiva yajñānāmārambhāśca
samāptayaḥ | iti smṛteḥ | atra samāptiniṣedho malamāse mohādupakrāntisamāptiviṣaya iti hemādriḥ | anye tu sāvanamāsaprayuktaniyamānapekṣā samāptiryeṣāṃ cāturmāsyavratādīnāṃ tatsamāptiviṣayoyam | tathāca tatsamāpteḥ prāgadhimāsanipāte tatrāpi vratānuvartanamuktam | adhimāsanipāte ca eṣa eva vidhikramaḥ | iti
evaṃca prayogamadhye uparameṇa prayogaprāśubhāvabhaṅgasyāpyaprasaktau na
tatsamāptau sagatikānāmadhimāsakartavyatociteti tanniṣedha evāyam | yattu—pravṛttaṃ malamāsātprāgyatkāmyamasamāpitam | āgate
malamāse'pi tatsamāpyamasaṃśayam | iti kāṭhakagṛhyaṃ tatsāvanamānāpekṣakṛcchrasatrādiviṣayamityāhuḥ
evaṃcātra vivekaḥ—adhimāsa eva kartavyaṃ kiṃcit | śuddhottaramāsyeva kiṃcit | nimittavaśādubhayatrāpi kiṃcit | tatrāhvaṃ
yathā hemādrau pādme tatraiva vihitaṃ dānam |—adhimāse tu saṃprāpte guḍasarpiryutāni ca | trayastriṃśadapūpāni dātavyāni dine
dine | sājẏāni guḍamiśrāṇi adhimāse nṛpottama | yāvanti tatra
chidrāṇi apūpasya ca pārthiva | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | caṃdrāṃśunirmalāḥ pūpāḥ śālitaṇḍulanirmitāḥ | āhāraḥ
sarvadevānāṃ prakurvanti hi maṅgalam | sahiraṇyānghṛtābhyaktāṃstrayastriṃśadapūpakān | adhimāse tu saṃprāpte trayastriṃśattu devatāḥ
uddiśyāpūpadānena pṛthvīdānaphalaṃ labhet | māsādhike tu saṃprāpte
yāvatsarvānapūpakān | tāvadvarṣamavāpnoti viṣṇulokaṃ sanātanam
trayastriṃśadapūpānnaṃ kāṃsyapātre nidhāya ca | saghṛtaṃ sahiraṇyaṃ ca

24.1.3

brāhmaṇāya nivedayet | pratyahamasaṃbhave kvacidekasmindine kāryamityāśayenaiṣa vidhiḥ | anyathā saghṛtamityasya vaiyarthyāpatteḥ, dhātvarthānuvādena kāṃsyahiraṇyavidhau vākyabhedāpatteśca | naca nidhāyetyatra saghṛtamityādikarmānvayaḥ | prathamacakārasyānanvatāpatteḥ
dānamantrāstatraiva-viṣṇurūpī sahasrāṃśuḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ | apūpānnapradānena mama pāpaṃ vyapohatu | nārāyaṇa jagadbīja bhāskarapratirūpadhṛk | vratenānena putrāṃśca saṃpadaṃ cābhivardhaya | yasya haste
gadācakre garuḍo yasya vāhanam | śaṅkhaḥ karatale yasya sa me viṣṇuḥ
prasīdatu | kalākāṣṭhādirūpeṇa nimeṣaghaṭikādinā | yo vañcayati
bhūtāni tasmai kālātmane namaḥ | kurukṣetramayo deśaḥ kālaḥ parva
dvijo hariḥ | pṛthvīsamamidaṃ dānaṃ gṛhāṇa puruṣottama | malānāṃ
ca viśuddhyarthaṃ pāpapraśamanāya ca | putrapautrābhivṛddhyarthaṃ tava dāsyāmi
bhāskara | iti
tathā malamāsamṛtānāṃ yadā kadācittasminneva maline sati
tatraiva vārṣikaśrāddhaṃ kāryam-malamāsamṛtānāṃ tu śrāddhaṃ yatprativatsaram | malamāse tu tatkāryaṃ nānyeṣāṃ tu kadācana | iti bhṛgūkteḥ | nānyeṣāmiti śuddhamāsamṛtānāṃ dvitīyādyābdikaviṣayo
niṣedhaḥ | tadīyapi prathamābdikaṃ tu maline eva kāryam |asaṃkrānte hi kartavyamābdikaṃ prathamaṃ dvijaiḥ | iti mādhavīye
hārītokteḥ | atra prathamābdikamiti prathamamāsārambhe kartavyatayā
prāptaṃ māsikamivābdikamapi śrāddhamādyamekādaśe'hani utkṛṣṭamekādaśe'hani kartavyaṃ taducyate | sapiṇḍīkaraṇottaraṃ saṃvatsarānte kartavyaṃ tu dvitīyābdikatvānniṣedhaviṣaya iti kecit | tadasat

24.1.4

sāṃvatsarikaśrāddhasya vatsarānte kartavyatayotpannasya vatsarādyamṛtatithau prāpterevābhāvāt | tathāca hemādrau prabhāsakhaṇḍe-mṛtāhani pituryastu na kuryācchrāddhamādarāt | mātuścaiva varārohe vatsarānte mṛte'hani | nāhaṃ tasya mahādevi pūjāṃ gṛhṇāmi no hariḥ
iti | bhaviṣyepi-mṛtā(?) mātuśca khagaśārdūlavatsa nāhaṃ tasya
khagaśreṣṭha pūjāṃ0 | iti | vyākhyātaṃ caitaddhemādriṇā | atra mṛtāhaśabdena maraṇādvartinī tithivivakṣitā | saṃvatsarānte mukhyamṛtāhasyāsaṃbhavāditi | evaṃ ca māsikatulyatā nābdika iti
spaṣṭameva darśitam | astu vā tatra prāptirutkarṣaścaikādaśe'hani,
tathāpyasaṃkrānte kartavyatā navaśrāddhatvādeva vakṣyamāṇavacanādbhavet
natu tadviṣayatvam | hārītokteḥ-pratyabdaṃ dvādaśe māsi kāryā
piṇḍakriyā sutaiḥ | kvacittrayodaśe'pi syādādyaṃ muktvā tu vatsaram | iti hemādrimādhavodāhṛtalaghuhārītoktivirodhāt, dvāṃdaśe māsi pūrṇe satīti pūrvaiṣāṃ vyākhyānaucityaprasaṅgācca,-atha
mṛtiyuṅmāsādviṣaṭ‌kīparaḥ sa syāccenmalamāsa eva tanuyādādyābdikamiti dīpikāvirodhācca | māsāditi lyablope pañcamī tamārabhyetyarthaḥ | ṣaṇṇāṃ samāhāraḥ ṣaṭkī | teca teca ṣaṭkau ca
tābhyāṃ parastrayodaśa iti vyākhyātaṃ tattadvivaraṇe
athottaramāsyeva kartavyāni jyotiḥpitāmahaḥ-māsaḥ kanyāgate bhānāvasaṃkrānto bhavedyadi | daivaṃ pitryaṃ tadā karma tulāsthe
karturakṣayam | iti |-upākarma tathotsargaṃ kāmyamutsavamaṣṭakāḥ

24.1.5

māsavṛddhau parāḥ kāryā varjayitvā tu paitṛkam | iti | tathā pūrvamāse niṣedhādapi keṣāṃciduttaratra kartavyatā labhyate | jyotiḥśāstre'saṃkrāntaṃ prakṛtya-na yātrāṃ na vivāhaṃ tu na ca vāstuniveśanam | na pratiṣṭhāṃ ca devānāṃ prāsādagrāmabhūruhām | na hiraṇyaṃ
na vāsāṃsi dhārayediti niścayaḥ | iti | mādhavīye smṛtyantarepi-vāpīkūpataḍāgādipratiṣṭhāṃ yajñakarma ca | na kuryānmalamāse
hi mahādānavratāni ca | iti | mahādānāni tulāpuruṣādīni
kālādarśa-agnyādhānādhvarāpūrvatīrthayātrāmarekṣaṇam | devārāmataḍāgādipratiṣṭhā mauñjibandhanam | āśramasvīkṛtiḥ kāmyavṛṣotsargaśca niṣkramaḥ | rājābhiṣekaḥ prathamacūḍākarma vratāni ca
annaprāśanamārambho gṛhāṇāṃ ca praveśanam | snānaṃ vivāho nāmātipannaṃ devamahotsavam | tathārambhasamāptī ca kāmyānāmatha pāpmanaḥ | prāyaścittaṃ tu sarvasya malamāse vivarjayet | upākarmotsarjanaṃ ca pavitradamanārpaṇam | avarohaśca haimantaḥ sarpāṇāṃ baliraṣṭakāḥ | īśānasya balirviṣṇoḥ śayanaṃ parivartanam | durgendrasthāpanotthāne dhvajotthānaṃ ca vajriṇaḥ | pūrvatra pratiṣiddhāni paratraiva
tu kārayet | iti | snānaṃ samāvartanam | tṛtīye prakāre'pi dvaividhyaṃ nimittavaśātkadācitpūrvatra kadācitparatretyevamubhayatra kartavyaṃ kiṃcit kiṃcidāvṛttyeti | tatrādyaṃ yathā yamaḥ—garbhai vārdhuṣike bhṛtye śrāddhakarmaṇi māsike | sapiṇḍīkaraṇe nitye nādhimāsaṃ vivarjayet | tīrthasnānaṃ japo homo yavavrīhitilādibhiḥ
jātakarmāntyakarmāṇi navaśrāddhaṃ tathaiva ca | maghātrayodaśīśrāddhaṃ
śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa | candrasūryagrahe snānaṃ śrāddhadānajapādikam

24.1.6

kāryāṇi malamāse'pi nityaṃ naimittikaṃ tathā | iti | garbhe garbhādhāne | vārdhuṣike dravyaprayogaprayuktadravyadāne | bhṛtye sevāprayuktadhanagrahaṇe | māsikapadenāmāvāsyāśrāddhamiti mādhavaḥ—ṣoḍaśaśrāddhānāṃ pṛthagupādānāditi tadāśayaḥ | vastutastu sapiṇḍīkaraṇātprāgūrdhvaṃ kartavyānāṃ māsikānāṃ bhedābhiprāyo dviḥpāṭho'māvāsyāśrāddhasya nityapadenaiva lābhāditi bodhyam | navaśrāddhagrahaṇena sapiṇḍīkaraṇasaṃgrahasaṃbhave'pi pṛthaggrahaṇaṃ tasyānekakālasaṃbhave'pi nādhimāsabhayādviprakṛṣṭakālapratīkṣocitetyevamartham | tīrthasnānaṃ dvitīyādi | na yātrāmiti prathamayātrāyā niṣedhena yātroddeśyasnānādeḥ sutarāṃ niṣedhāt | japa iti gāyatrījapena saṃdhyāvandanaṃ lakṣyate | homa aupāsanādiḥ | antyakarmāṇi dāhāñjalidānādīni | maghetyalabhyayogamātropalakṣaṇam |—roge cālabhyayoge ca sīmante puṃsave'pi ca | yaddadāti samuddiṣṭaṃ pūrvatrāpi na
duṣyati | iti marīcivacanāt | etadāśayameva daśaharāsu notkarṣa ityapi | candretyardhena grahaṇanimittamevocyate | tathā tādṛśamityarthaḥ | marīcivacane'pi yasya sīmantonnayanādeḥ ṣaṣṭhe'ṣṭame
vā sīmanta ityevamanekakālavidhau satyapi kenāpi hetunādhimāsādanyatrānuṣṭhānāsabhavastanmalamāse'pi kartavyamityāśayenedam
ananyagatikaprapañcanārthatvāt | jātakarmādikamapi vihitakāle
cetkriyate tadaivādhimāsaprayuktadoṣābhāvaḥ | svakālādatipannaṃ tu

24.1.7

na tatra kāryam | ataeva nāmātipannamityatipannanāmakaraṇasyākartavyatoktā | evaṃ naimittikayorvicchinnādhānapunaḥpratiṣṭhayornimittānantaramadhimāse'pi karaṇamucitaṃ nātipannayoḥ | jāteṣṭinyāyāt | amunaivāśayena dīpikāyāmuktam-yannaimittikamagninaṣṭyanugatānvādhānamarcāsu vā saṃskārādivilopane sati
punaḥ proktaṃ pratiṣṭhādikam | dāheṣṭyādi ca yatsvakālavimage gauṇavidhānātparaṃ lupyetādhikamāsi tadvitanuyāt iti
uktaṃca jāteṣṭerakartavyatvaṃ tatraiva-garbhādhānamukhaṃ ca caulavidhiṃtaḥ
prāgjātayāgaṃ vinā iti | paiṭhīnasiḥ-saṃkrāntirahite māsi
kuryādāgrayaṇaṃ na vā | iti | ato vikalpa eveti mādhavaḥ
hemādristu durbhikṣavaśena navānnabhakṣaṇaprasaktau kāryaṃ tadabhāve na
kāryamityāha | ataevoktaṃ dīpikāyām-kṛṣṇeṣvāgrayaṇamiti
dvitīyaṃ yathā kauthumiḥ-abdamambughaṭaṃ dadyādannaṃ cāpi susaṃcitam | saṃvatsare vivṛddhe'pi pratimāsaṃ ca māsikam | iti | marīciḥ-pratimāsaṃ mṛtāhe yacchrāddhaṃ yatprativatsaram | manvādau ca
yugādau ca māsayorubhayorapi | iti | sāṃvatsarikasya māsadvaye
kartavyatoktiruktavyavasthāśayaiveti bodhyā | tenodakumbhaśrāddhamāsikayugādimanvādiśrāddhānāṃ māsadvaye'pyāvṛttiriti bodhyam
yatra vatsare kṣayamāsaḥ tatpūrvottarabhāvyasaṃkrāntisahite tasminkeṣāṃcinniṣedhamāha bṛhaspatiḥ-ekatra varṣe'dhikamāsayugmaṃ tatkārtikāditritaye kṣayākhyaḥ | tadvarjanīyaṃ tritayaṃ prayatnādvivāhayajñotsavamaṅgaleṣu | iti | kāṭhakagṛho-cūḍā mauñjībandhanaṃ ca agnyādheyaṃ mahālayam | rājābhiṣekaṃ kāmyaṃ ca na kuryādbhānullaṅghite

24.1.8

cūḍāṃ maujīṃ ca kāmyaṃ ca malamāse vivarjayet | iti | atra
bhānullaṅghitapadena pūrvoktāsaṃkrānta ucyate uttarasya malamāsapadanirdiṣṭasya teṣveva karmasūttaraślokenaiva niṣedhalābhāt | ataśca
samānaviṣayatvādatra nirdiṣṭānāṃ cūḍādīnāṃ maṅgalapadenopādānaṃ
bṛhaspativākye | etadanyeṣu tu karmasu sarvo'pyasaṃkrāntinirṇaya
uttarasminpravartate na pūrvasmin | prākṛtastatra pūrvaḥ syādadhimāsastathottara iti pūrvoktavacanāt | ābdikaśrāddhaṃ yatpūrvāsaṃkrāntagataṃ tattatra kṛtvā kṣayepi kartavyam | kṣayamāsagatamābdikaṃ ca tatraiva
kāryam |-tanmāksaṅkhyadhimāsako yadi bhavettatratyasāṃvatsaraṃ
tasminyuddhatayā kṣaye ca vacanātkuryādvaye kovidaḥ | iti dīpikokteḥ | —eka eva yadā māsaḥ saṃkrāntidvayasaṃyutaḥ | māsadvayagataṃ śrāddhaṃ malamāse'pi śasyate | iti satyavratokteḥ | kṣaye
mṛtānāṃ tu tithiḥ pūrvārdhe mṛtānāṃ pūrvamāsagatā sā tithirgrāhyā
uttarārdhe mṛtānāṃ uttaramāsagatā sā tithirgrāhyā | evaṃ kṣayotpanne
vardhāpane'pi nirṇayaḥ | tithyarthe prathame pūrvo dvitīye'rdhe taduttaraḥ
māsāviti budhaiścintyau kṣayamāsasya madhyagau | iti vacanāditi
hemādriḥ | tathāca dīpikā — naṣṭānāṃ kṣayamāsagāsu tithiṣu
prāgantyayorardhayorgrāhyāstattithayaḥ kṣayāhaviṣaye prāgūrdhvamāsasthitāḥ | evaṃ tadbhavavardhane'pi iti | kāmyānāṃ ca prathamārambha evātra

24.1.9

niṣiddho na dvitīyādiḥ | pauṣasya kṣayamāsatve māghasnānadvitīyārambhasya tatrāvaśyakatvātkārtikasya kṣayamāsatve tatra samāpterāvaśyakatvāditi hemādriḥ | tathāca dīpikā—prathamataḥ prārambhameva kṣaya iti na vitanuyādityanuṣaṅgeṇa pūryate | yenārjitāni0

Linked texts (4)