Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 3.p17

Smṛtikaustubha 3.p17

Language
Sanskrit

3.p17.1

vaiṣṇavā avaiṣṇavāśca | tatra vaiṣṇavasvarūpamuktaṃ viṣṇupurāṇe- na
calati nijadharmato'nyathā yaḥ samamatirātmasuhṛdvipakṣapakṣe | na
harati na ca hanti kaṃciduccaiḥ sitamanasaṃ tamavehi viṣṇubhaktam
iti | skānde'pi-paramāpadamāpanno harṣe vā samupasthite
naikādaśīṃ tyajedyastu yasya dīkṣāsti vaiṣṇavī | samātmā sarvajīveṣu nijācārādaviplutaḥ | viṣṇvarpitākhilācāraḥ sa hi
vaiṣṇava ucyate | ityuktavaiṣṇavena cāruṇodayaviddhāyāmekādaśyāmupoṣaṇaṃ na kāryam | daśamīvedhasaṃyukto yadi syādaruṇodayaḥ
naivopodhyā vaiṣṇavena taddinekādaśīvratam | iti mādhavīye gāruḍavacanāt | aruṇodayaśca pañcadhāvibhaktarānerantyamuhūrtadvayātmako bodhyaḥ | -ādityodayavelāyāṃ prāṅmuhūrtadvayānvitā
ekādaśī tu saṃpūrṇā viddhānyā parikīrtitā | ityādibhyo vaiṣṇavaviṣayatvena hemādrimādhavādisvīkṛtebhyo vacobhyaḥ | jyotiḥśāstravivādena yatraikādaśyā vedhasaṃdehastatrāpyupoṣaṇaṃ na kāryam
bahuvākyavirodhena brāhmaṇepu vivādiṣu | ekādaśīṃ parityajya
dvādaśīṃ samupoṣayet | pāraṇaṃ tu trayodaśyāmājñeyaṃ māmakī mune
hetuvādo na kartavyo hetunā patate naraḥ | ityādīni pradyumnanāradasaṃvādagatāni vacanānyudāhṛtya jyotiḥśāstravivādaprayuktadaśamīvedhasaṃdehaviṣayatvena hemādriṇā vyākhyānāt
ekādaśī dvividhā | viddhā śuddhā ca | tatra yā aruṇodayavedhavatī sā viddhā vaiṣṇavaiḥ paraivopopyetyuktam | śuddhā trividhā, ekādaśīmātrādhikyavatī dvādaśīmātrādhikyavatī ubhayādhikyavatī ceti | trividhā vaiṣṇavaiḥ paraivopodhyā |- saṃpūrṇamapīti | nāradaḥ-na cedekādaśī viṣṇordvādaśī parataḥ sthitā

3.p17.2

upoṣyākādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam | iti | hemādristu
īdṛśe viṣaye sarvairapi paraivopoṣyeti matamupapādayituṃ vacāṃsyudājahāra | pādme-aviddhāpi ca viddhā syātparato dvādaśī yadi
iti | viṣṇupurāṇe-ekā'pyaliptāsaṃyuktā yadi vṛddhā parā
bhavet | athavaikādaśī nāsti daśamyā cātha saṃyutā | kalātha
kāṣṭhā dvādaśyā yadi syādapare'hani | dvādaśa dvādaśīrhanti pūrvasminpāraṇe kṛte | iti | ekā ekādaśī | aliptā vedharahitā
atheti pakṣāntare | saṃyuktā viddhā | evamekataraprakāravṛddhā satī
parā bhavet | paradinagatā bhavedityarthaḥ | athavetyuttarārdhe tvekādaśyā anādhikyaṃ daśamyā vedharāhityaviśiṣṭamucyate | skāndeekādaśī bhavetpūrṇā parato dvādaśī yadā | tadā tvekādaśīṃ
tyaktvā dvādaśīṃ samupoṣayet | iti | viṣṇutarahasye-ekādaśī
tu saṃpūrṇā sadṛśī cottarā bhavet | pūrvā tu pūrvavajjñeyā tithivṛddhiḥ praśasyate | iti | uttarā dvādaśī | sadṛśī sadoṣā
trayodaśyāmapi syādityarthaḥ | pūrvā ekādaśī pūrvavat daśamīvadanupoṣyetyarthaḥ | kālikāpurāṇe-ekādaśī tu saṃpūrṇā parato
dvādaśī bhavet | upoṣyā dvādaśī tatra tithivṛddhiḥ praśasyate
iti | gāruḍe-pūrṇā bhavedyadā nandā bhadrā caiva vivardhate | tadopodhyā tu bhadrā syāttithivṛddhiḥ praśasyate | iti | bhaviṣyapurāṇepi-upodhyā dvādaśī śuddhā dvādaśyāmeva pāraṇam | nirgatā
yā trayodaśyāṃ kalā vā dvikalāpi vā | dvikalāyāṃ tu dvādaśyāṃ
pāraṇāṃ yaḥ karoti hi | tāmupoṣya mahārāja na garbhe viśate
naraḥ| iti | smṛtyantare-saṃpūrṇaikādaśī yatra dvādaśī ca pare'hani

3.p17.3

tatropoṣyā dvādaśī syādvādaśyāmeva pāraṇam | iti | bhāgavatāditantre-saṃpūrṇaikādaśī tyājyā parato dvādaśī yadi | upodhyā dvādaśī śuddhā dvādaśyāmeva pāraṇam | na garbhe viśate
janturityāha bhagavānhariḥ | iti | ekādaśyādhikyasahitadvādaśyādhikyaviṣayāṇyetānīti kecit | viddhānadhikādhikadvādaśikāviṣayāṇīti kecit | tanmatadvayamapi hemādriṇaiva nirākṛtam | uktaṃ hi ekā'lipteti vacanopanyāsānantaraṃ, tena ye
uparitanaikādaśīviṣayamevedaṃ vacanamūcire te prakaraṇānabhijñāḥ
athavaikādaśī nāstītyapi hyatra prakṛtam | ye ca daśamīviddhāviṣayameveti te'pi tathā | daśamyā vātha saṃyuteti prakṛtatvāditi
kiṃcaikādaśyāḥ pūrṇatvapratipādakavacaḥsu naiva daśamīvedha ekādaśyāmādhikyaṃ vā kalpayituṃ śakyam | pūrṇatvavirodhāt |ādityodayavelāyā ārabhya ṣaṣṭināḍikāḥ | yā tithiḥ sā tu
saṃpūrṇeti nāradādivacaḥpratipāditasaṃpūrṇatvasya pūrvasūryodayānantaraṃ daśamīsattve uttarasūryodayānantaramekādaśīsattve vā'saṃbhavāt | udāhṛtabhaviṣyapurāṇādivacanagatadvādaśīśuddhatvasyaikādaśyāmādhikye'saṃbhavācca sarvaiḥ smārtairīdṛśaviṣaye dvādaśyāmupoṣaṇaṃ kāryamiti hemādriṇā matamupanyastamanusṛtaṃ caitaddhemādritātparyavidā dīpikākāreṇāpi-'śuddhonāpyadhikā samā
bhavatu vā viddhā tathaikādaśī cedvādaśyadhikā tadopavasane grāhyā'khilairdvādaśī'ti | anye tvīdṛśavacanāni vaiṣṇavaviṣayāṇīti

3.p17.4

manyante tadapyasat | smārtaviṣayatvena niḥsaṃdehopakramādivirodhāt | na hi viddhāpyaviddhā vijñeyeti vacanaṃ vaiṣṇavaviṣayaṃ kenāpi vaktuṃ śakyam | yena tadupakramavaśāduttarārdhasya vaiṣṇavaviṣayatvamucitaṃ syāt | evaṃ vacanāntare'pi bodhyam | na
ca bahūnāṃ vacanānāṃ mādhavodāhṛtavacanadvayānurodhena saṃkoca ucitaḥ | ucitaṃ tu na garbhe viśate nara ityanekavacogatapāṭhavaśena
gatisāmānyanyāyāvagatatātparyavaśenedṛśī vyavasthā-uktaviṣaye
mumukṣūṇāṃ dvādaśyāmupavāsa uktavacobhyaḥ, amumukṣūṇāṃ tvekādaśyāmupavāsavidhāyi pūrvoktavacodvayamiti | ata eva mādhavādyudāhṛtanāradādivākye yadīcchetparamaṃ padamitīndrādipadakāmanābhiprāyameveti pratīyate, tatsaṃvādācca skāndavākye'pi
tathaiva vyākhyeyam | imamevārthamabhipretya ca gṛhiṇāṃ pūrvā yatīnāṃ
pareti vyavasthātmakaṃ matāntaramapi hemādriṇopanyastaṃ, gṛhidyatiśabdayoramumukṣumumukṣuviṣayatvasyaucityāyātatvāt | saṃgacchate caivaṃ
pṛthvīcandrodayagatabṛhannāradīyavacanamapi | saṃpūrṇaikādaśī śuddhā
dvādaśyāṃ naiva kiṃcana | dvādaśī ca trayodaśyāmasti tatra kathaṃ
bhavet | pūrvā gṛhasthaiḥ kāryā syāduttarā yatibhistathā | iti | ye
tu hemādrisaṃmatārthakamapyetadvacanaṃ hemādrayalikhanānnirmūlamiti
vadanto hemādyalikhitatve tulyepi-śuddhā yadā samā hīneti vākyadvayaṃ samūlamiti vadanti namastebhyo niṣphalāgrahaśīlebhyaḥ
tatsiddhaṃ dvādaśīmātrādhikye śuddhāmapyekādaśīṃ vihāya mumukṣubhiḥ
sarvāśramibhiḥ paredyurevopavāsaḥ kartumucita iti

3.p17.5

atha vrataprayogaḥ | tatropavāsadinātpūrvadine prātaḥ kṛtanityakriyaḥ saṃkalpaṃ kuryāt |-daśamīdinamārabhya kariṣye'haṃ
vrataṃ tava | tridinaṃ devadeveśa nirvighnaṃ kuru keśava | iti | tato
madhyāhne ekabhaktaṃ kuryāt |-daśamyāmekabhaktañca māṃsamaithunavarjitaḥ
iti vacanāt | tatra niyamāḥ- kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūraṃ ca divāsvāpaṃ ca maithunam | punarbhojanamatyāśaṃ daśamyāṃ sapta varjayet iti
anye'pi kṣaudrānṛtabhāṣaṇacaṇakakodravaśākaparānādyutātyambupānalaulyavyāyāmapravāsatilapiṣṭavarjanādayo hemādrau draṣṭavyāḥ | ekabhaktānantaraṃ dantadhāvanaṃ kuryāt |-daśamyāmekabhaktaṃ ca kurvīta
niyatendriyaḥ | ācamya dantakāṣṭhaṃ ca khādayettadanantaram
iti vacanāt | tataḥ prātarutthāya kāṣṭhena dantadhāvanaṃ na kuryāt
-upavāse tathā śrāddhe na khādeddantadhāvanam | dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogo hanti sapta kulāni ca | iti vṛddhavasiṣṭhavacanenopavāsadine tanniṣedhaśravaṇāt, kiṃtu parṇādinā dantadhāvanaṃ kuryāt
alābhe vā niṣedhe vā kāṣṭhānāṃ dantadhāvanam | parṇādināpi śuddhena jihnollekhaḥ sadaiva hi | iti paiṭhīnasivacanāt | dvādaśagaṇḍūṣairvā |-alābhe dantakāṣṭhānāṃ niṣiddhāyāṃ tithau tathā | apāṃ dvādaśagaṇḍūṣairvidadhyāddantadhāvanam
iti vacanāt | tataḥ snānādinityakriyānte pavitrapāṇirudaṅmukho vāripūrṇaṃ tāmrapātramādāya saṃkalpaṃ kuryāt |-ekādaśyāṃ nirāhāro bhūtvāhampare'hani | bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa
śaraṇaṃ me bhavācyuta | iti | yathoktaṃ vārāhe-gṛhītvaudumbaraṃ

3.p17.6

pātraṃ vāripūrṇamudaṅmukhaḥ | upavāsaṃ tu gṛhṇīyādyadvā vāryaiva dhārayediti | tāmrapātrābhāve'pi jalamātraṃ gṛhītvā saṃkalpaḥ kārya
ityabhiprāyeṇoktaṃ yadveti | athavā puṣpapūrṇāñjaliṃ kṛtvā pūrvoktaṃ
mantramuccārya harau puṣpāñjaliṃ samarpayet |—ityuccārya tato vidvānpuṣpāñjalimathārpayet iti kātīyaśāstravaśena saṃkalpagataprakārāntarasyāpi hemādriṇokteḥ | yastvaśakta ekabhaktādikamupavāsasthāne cikīrṣati sa uktamantre ekādaśyāmekabhaktāhāra
ityūhaṃ kuryādityapi hemādriḥ | śaivāstu-tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi | tanno rudraḥ pracodayāt | iti mantreṇopavāsasaṃkalpaṃ kuryuḥ, śivadharmeṣu tathokteḥ | saurāstu sāvitryā nāmamantreṇa vā kuryuḥ, tathaiva saurapurāṇokteriti hemādrau
smṛtyarthasāreokteśca | śāktagāṇeśānāṃ tūktaślokenaiva saṃkalpaḥ
teṣu tasyāviśeṣavidhānāt | ayaṃ ca saṃkalpaḥ sūryodayāntaraṃ daśamyanuvṛttau rātrau kāryaḥ| ardharātrādupari daśamyanuvṛttau tu madhyāhnottaraṃ kāryaḥ |-viddhopavāse sakalaṃ dinaṃ tyaktvā samāhitaḥ
rātrau saṃpūjayedviṣṇuṃ saṃkalpaṃ ca tadā caret | iti mādhavīye
nāradīyavacanāt | daśamyāsaṅgadoṣeṇa madhyarātrātpareṇa tu | varjayeccaturo yāmān saṃkalpārcanayoḥ sadā | iti tatraiva smṛtyantarācca | saṃkalpānantaraṃ ca kartavyatāmāha kātyāyanaḥaṣṭākṣareṇa mantreṇa trirjaptenābhimantritam | upavāsaphalaprepsuḥ
pibetpātrabhṛtaṃ jalamiti | tataḥ kartavyaṃ brahmapurāṇe-ekādaśyāṃ
śubhe pakṣe nirāhāraḥ samāhitaḥ | nānāpuṣpairmuneiśreṣṭha vicitraṃ
puṣpamaṇḍapam | kṛtvā saṃpūjya vidhivadviṣṇuṃ śraddhāsamanvitaḥ

3.p17.7

puṣpairgandhaistathā dhūpairdīpairnaivedyakaiḥ paraiḥ | upacārairbahuvidhairjapahomaiḥ
pradakṣiṇaiḥ | stotrairnānāvidhairdivyairgītavādyairmanoharaiḥ | daṇḍavatpraṇipātaiśca jayaśabdaistathottamaiḥ | evaṃ saṃpūjya vidhivadrātrau kṛtvā prajāgaram | yāti viṣṇoḥ paraṃ sthānaṃ naro nāstyatra saṃśaya iti
smṛtyālokanagandhādisvādanaṃ parikīrtanam | annasya varjayetsarvaṃ
grāsānāṃ cābhikāṅkṣaṇam | iti | smṛtyarthasāre—puṇyastrīṇāṃ
puṣpālaṃkāravastrāṇi gandhadhūṣānulepanānyupavāse na duṣyanti dantadhāvanamañjanaṃ ceti | hemādrau viṣṇudharmottare-upāvṛttasya
pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha | upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ | tajjapyatajjapadhyānatatkathāśravaṇādikam | tadrcanaṃ ca tannāmakīrtanaśravaṇādayaḥ| upavāsaṃgatā hyete guṇāḥ proktā
manīṣibhiḥ | iti | pākhaṇḍināṃ darśanasparśanasaṃbhāṣaṇeṣu vratinastaddṛṣṭigocaratāyāṃ ca prāyaścittānyuktāni hemādrau viṣṇupurāṇe-tasyāvalokanātsūryaṃ paśyeta matimānnaraḥ | saṃsparśe tu
naraḥ snātvā śucirādityadarśanāt | saṃbhāṣya tān śucipadaṃ
cintayedacyutaṃ budhaḥ | idaṃ codāharetsamyak kṛtvā tatpravaṇaṃ
manaḥ | śarīramantaḥkaraṇenādyupetaṃ vācaśca viṣṇurbhagavānaśeṣam
śamaṃ nayatvāśu mamaiva sarvaṃ pāyādanante hṛdi saṃniviṣṭe | antaḥśuddhiṃ
bahiḥśuddhiṃ śuddho dharmamayo'cyutaḥ | sa karotvamale tasmiñchucirevāsmi sarvadā | bāhyopaghātānanagho boddhā ca bhagavānajaḥ
śamaṃ nayatvanantātmā viṣṇuścetasi saṃsthitaḥ | etatsaṃbhāṣya japtavyaṃ

3.p17.8

pākhaṇḍibhirupoṣitaiḥ | namaḥ śucipadetyuktvā sūrya paśyeta dīkṣitaḥ | iti | pākhaṇḍibhiḥ saṃbhāṣya upoṣitairetajjaptavyamityanvayaḥ
mukhyopavāsakartuḥ śrāddhaprāptāvāha mādhavaḥ-upavāso
yadā nityaḥ śrāddhaṃ naimittikaṃ bhavet | upavāsaṃ tadā kuryādāghrāya
pitṛsevitam | iti | kandamūlaphalāhārādyanukalpakartustu naitat
svabhakṣyasyaiva phalādeḥ pitṛbrāhmaṇapātreṣu pariveṣaṇapūrvakaṃ taccheṣabhakṣaṇasaṃbhavāt | yāni tu-ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi
mahādoṣamayaṃ cānnamekādaśyāṃ bhavedyataḥ | na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ
nāghrātavyaṃ viśeṣataḥ | bhuṅkṣva bhuṅkṣveti yo brūyādbhuṃkte yo harivāsare
tāvubhau patitau syātāṃ tasmācchrāddhaṃ pare'hani | iti |-ekādaśyāṃ yadā bhūpa mṛtāhaḥ syātkadācana | taddinaṃ tu parityajya
dvādaśyāmeva kārayet | ityādīni vacanāni tāni vaiṣṇavagranthapaṭhitatvātteṣāmevācāradarśanācca tadviṣayāṇi | yattuekādaśyāṃ śrāddhābhāve-sa pakṣaḥ sakalaḥ pūjyaḥ śrāddhaṣoḍaśakaṃ
pratīti ṣoḍaśasaṃkhyānupapattyādidūṣaṇaṃ kaiścitkṛtaṃ tadasat
uktavaconusāreṇa dvādaśyāṃ śrāddhadvayānuṣṭhāne'pi karmagatasaṃkhyālopāsaṃbhavāt | sūtakādau viśeṣaḥ kaurmekāmyopavāse prakrānte tvantarā mṛtasūtake | tatra
kāmyavrataṃ kuryāddānārcanavivarjitam | iti | prakrānta ityanenāprakrāntavrataprakramo niṣidhyate | sūtakānte pūjādānādikaṃ kuryāt |sūtakānte naraḥ snātvā pūjayitvā janārdanam | dānaṃ dattvā
vidhānena vratasya phalamaśnute iti mātsyokteḥ | nityaviṣaye
vārāhe-sūtake tu naraḥ snātvā praṇamya manasā harim

3.p17.9

ekādaśyāṃ na bhuñjīta vratamevaṃ na lupyate | sūtake tu na bhuñjīta ekādaśyāṃ sadā
naraḥ | dvādaśyāṃ tu samaśnīyātsnātvā viṣṇuṃ praṇamya ca | iti
rajasvalābhirapyetadvratamanuṣṭheyameva | prārabdhadīrghatapasāṃ nārīṇāṃ
yadrajo bhavet | na tatrāpi vratasya syāduparodhaḥ kadācana | iti
sāmānyataḥ satyavratokteḥ | saṃpravṛttepi rajasi na tyājyaṃ dvādaśīvratamiti viśeṣato'pi ṛṣyaśṛṅgokteśca-snātvā bhartuścaturthehni
śuddhā syātparicāraṇe | pañcame'hani śuddhā syāddaive pitrye ca
karmaṇi | iti śruteḥ pañcame'hani śuddhayā tayā'tikrāntaṃ pūjādānādikarma kāryamiti mādhavaḥ | etacca pūrvaprakrāntakāmyaviṣayaṃ bodhyam | tataḥ prātarnityapūjāṃ vidhāya bhagavate vrataṃ samarpayet | tanmantraśca rāmārcanacandrikāyām-ajñānatimirāndhasya
vratenānena keśava | prasīda sumukho nātha jñānadṛṣṭiprado bhava
iti | sumukho bhaveti nṛsiṃhaparicaryāyāṃ pāṭhaḥ | tato naivedyatulasīmitritānnena pāraṇaṃ kuryāt | yathoktaṃ madanaratne skāndekṛtvā caivopavāsaṃ tu yo'śnīyādvādaśīdine | naivedyaṃ tulasīmiśraṃ
hatyākoṭivināśanam | iti | tacca dvādaśīmadhya eva kuryāt |mahāhānikarī hyeṣā dvādaśī laṅghitā naraiḥ | karoti dharmaharaṇamajñāteva sarasvatī | iti pādmokteḥ| svalpadvādaśīsattve rātriśeṣe sarvamāvaśyakaṃ samāpayet |-svalpāyāmatha viprendra dvādaśyāmaruṇodaye | snātvārcanakriyā kāryā dānahomādisaṃyutā
iti nṛsiṃhaparicaryāyāṃ bhaviṣyokteḥ | atisaṃkaṭe tīrthajalena
pāraṃṇaṃ kuryāt | saṃkaṭe viṣame prāpte dvādaśyāṃ pārayetkatham
adbhistu pāraṇaṃ kuryātpunarbhuktaṃ na doṣakṛt | iti devalokteḥ

3.p17.10

dvādaśībhūyastve tadīyaprathamapādamatikramya pārayet | yathoktaṃ
viṣṇudharmottare-dvādaśyāḥ prathamaḥ pādo harivāsarasaṃjñitaḥ | tamatikramya kurvīta pāraṇaṃ viṣṇutatparaḥ | iti | kalāmātrāyā
api dvādaśyā abhāve trayodaśyāṃ pāraṇaṃ kāryam |-trayodaśyāṃ
tu śuddhāyāṃ pāraṇe pṛthivīphalam | iti vacanāt
dvādaśīniyamā hemādrau brahmāṇḍapurāṇe-kāṃsyaṃ māṃsaṃ surāṃ
kṣauraṃ lobhaṃ vitathabhāṣaṇam | vyāyāmaṃ ca pravāsaṃ ca divāsvāpamathāñjanam | tilapiṣṭaṃ masūraṃ ca dvādaśaitāni vaiṣṇavaḥ | dvādaśyāṃ
varjayennityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate | iti | tathā-punarbhojanamadhyāyau bhāramāyāsamaithune | upavāsaphalaṃ hanyurdvivānidrā ca
pañcamī | iti | tailadyūtakrodhacaṇakakoradūṣakanirmālyalaṅghanatāmbūlādivarjanaṃ hemādrito bodhyam | mādhavīye kātyāyanaḥ-dvādaśyāṃ pāraṇaṃ kuryādvarjayitvā hyupodakīm | iti | upodakī
mahārāṣṭreṣu poiṭī iti prasiddhā | viṣṇudharmottare -asaṃbhāṣyānhi saṃbhāṣya tulasyatasikādalam | āmalakyāḥ phalaṃ vāpi
pāraṇe prāśya śuddhyati | iti | kāmyopavāse uktaniyamā āvaśyakāḥ | sarvāṅgopasaṃhārasamarthasyaiva tatrādhikāra iti ṣaṣṭhe'bhidhānāt | nityopavāse tu viśeṣo brahmavaivarte -iti vijñāya
kurvītāvaśyamekādaśīvratam | viśeṣaniyamānāśakto'horātraṃ bhuktivarjitaḥ | nigṛhītendriyaḥ śraddhāsahāyo viṣṇutatparaḥ | upoṣyaikādaśīṃ pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | iti | śaktaṃ prati tu
kātyāyanaḥ-śaktimāṃstu punaḥ kuryānniyamaṃ saviśeṣaṇam | niyamaṃ nityavratam | saviśeṣaṇaṃ sarvāṅgopetam | dvādaśyāṃ śravaṇayoge śravaṇadvādaśīprakaraṇe vakṣyāmaḥ | ityekādaśīvratanirṇayaḥ

3.p17.11

kāryāntare'pyekādaśī paraviddhaiva kāryā | rudreṇa dvādaśī
yukteti yugmavākyāt | pañcadaśanāḍīparimito daśamīvedhaśca
dūṣako bodhyaḥ | dikpañcadaśabhistatheti śāstrāt
dvādaśī tvekādaśīviddhā grāhyā |–dvādaśī tu prakartavyā
ekādaśyā yutā vibho | iti skāndavacanāt
trayodaśīnirṇayaḥ | trayodaśī śuklapakṣe pūrvaviddhā kṛṣṇapakṣe paraviddhā grāhyā |–śuklā trayodaśī pūrvā parā kṛṣṇā trayodaśī | iti mādhavokteḥ
ita ārabhyāsminbhāge nirṇayābhāvāt kevalatāntrikapūjāvidhyupakramāt sāvantavāṭikānagarānītādarśeḍapyānupalabdheśca prakṣiptamidaṃ pradoṣaprakaraṇamiti jñeyam–
[ atha pakṣadvayagatatrayodaśyāṃ pradoṣavratanirṇayaḥ | tatra
brahmottarakhaṇḍe—pakṣadvaye trayodaśyāṃ nirāhāro bhaveddivā
ghaṭikātrayaṃ hyastamayātpūrvaṃ snānaṃ samācaret | śuklāmbaradharo bhūtvā
vāgyato niyamānvitaḥ | kṛtasaṃdhyā japavidhiḥ śivapūjāṃ samācaret | devasya purataḥ samyagupalipya navāmbhasā | vidhāya
maṇḍalaṃ ramyaṃ dhautavastrādibhirvidhoḥ | vitānādyairaṃlakṛtya phalapuṣpanavāṅkuraiḥ | vicitraṃ padmamuddhṛtya varṇapañcakasaṃyutam | tatropaviśya
suśubha upaviṣṭaḥ sthirāsane | samyaksaṃpāditāśeṣapūjopakaraṇaḥ
śuciḥ | āgamoktena mantreṇa pīṭhamāmantrayetsudhīḥ | pīṭhapūjāṃ
mānasīṃ kuryādityarthaḥ | tāṃ vaktuṃ tatpūrvakaṃrtavyamāha–tataḥ kṛtvā
manaḥpūrvamātmaśuddhimanukramāt | prāṇāyāmatrayaṃ kuryādvījavarṇaiḥ
savindukaiḥ | mātṛkā nyasya vidhivaddhyātvā taddevatāṃ parām
samāpya mātṛkāṃ bhūyo dhyātvā caiva paraṃ śivam | vāmabhāge guruṃ
natvā dakṣiṇe gaṇapaṃ yajet | aṃsoruyugme dharmādīṃstyasenetrāgnau ca

3.p17.12

pārśvayoḥ | adharmādīnanantādīnhṛdi pīṭhamanuṃ nyaset | ādhāraśaktimārabhya jñānātmānamanukramāt | uktakrameṇa vinyasya hṛtpadme sādhubhāvite | navaśaktimaye ramye dhyāyeddevamumāpatim
candrakoṭipratīkāśaṃ trinetraṃ candrabhūṣaṇam | āpiṅgalajaṭājūṭaratnamauliṃvirājitam | nīlagrīvamudārāṅgaṃ nāgahāropaśobhitam
varadābhayahastaṃ ca hariṇaṃ ca paraśvadham | dadhānaṃ nāgavalayaṃ
keyūrāṅkadamadrikām | vyāghracarmaparīdhānaṃ ratnasiṃhāsanasthitam
dhyātvātha vāmabhāge ca cintayedgirikanyakām | bhāsvajjapāprasūnābhāmudayārkasamaprabhām | vidyutpuñjanibhāṃ tanvīṃ manonayananandinīm | bālenduśekharasnigdhanīlakuñcitakuntalām | bhaṅgasaṃghātaruciranīlālakavirājitām | maṇikuṇḍalavidyotamukhamaṇḍalavibhramām | navakuṅkumapaṅkāṅkakapolataladarpaṇāy | makarasmitavibhrājadaruṇādharapallavām | kambukaṇṭhīṃ śivāmudyatkucapaṅkajakudmalām | pāśāṅkuśābhayavarairvilasantīṃ caturbhujām | anekaratnavilasatkaṅkaṇāṅgadamudrikām | trivalīvalayāṃ hṛdyāṃ hemakāñcīguṇānvitām | ratnamālyāmbaradharāṃ divyacandanacarcitām | dikpālavanitāmaulisannatāṅghrisaroruhām | ratnasiṃhāsanārūḍhāṃ sarvarājaparicchadām | evaṃ dhyātvā mahādevaṃ devīṃ ca girikanyakām | nyāsakrameṇa saṃpūjya dehe gandhādibhiḥ kramāt | paiñcabhirbrahmabhiḥ kuryātproktasthāneṣu vā hṛdi | pṛthakpuṣpāñjaliṃ dehe
mūlena ca hṛdi tridhā | punaḥ svayaṃ śivo bhūtvā mūlamantreṇa
sādhakaḥ | tataḥ saṃpūjayeddevaṃ bāhyapīṭhe punaḥ kramāt | saṃkalpaṃ

3.p17.13

pravadettatra pūjārambhe samāhitaḥ | kṛtāñjalipuṭo bhūtvā cintayeddhṛdi śaṃkaram | ṛṇapātakadaurbhāgyadāridryavinivṛttaye | aśoṣāghavināśāya prasīda mama śaṃkara | duḥkhaśokādisaṃtaptaṃ saṃsārabhayapīḍitam | bahurogākulaṃ dīnaṃ pāhi māṃ vṛṣavāhana | āgaccha
devadeveśa mahādevārbhayaṃkara | gṛhāṇa saha pārvatyā tava pūjāṃ
mayā kṛtām | iti saṃkalpya vidhivadvāhyapūjāṃ samācaret | guruṃ
gaṇapatiṃ caiva yajetsavyāpasavyayoḥ | kṣetreśamīśakoṇe ca vahnau
kātyāyanīṃ yajet | dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ca namontakaiḥ
savaiṃrakṣyādikoṇeṣu pīṭhapādamamukramāt ābhyāṃ | binduvisargābhyāmadharmādīnprapūjayet | mātṛrūpāṃ caturdikṣu madhye'nantaṃ satārakam | satvādiṃstriguṇāṃstanturūpānpīṭhepu vinyaset | atha
ūrdhvacchade māyāṃ vidyālakṣmyau śivena ca | tadante cāmbujaṃ
bhūyaḥ sakalaṃ maṇḍalatrayam | patrakesarakiñjalakavyāptatārākṣaraiḥ
kramāt | padmatrayaṃ samabhyarcya madhye maṇḍalamādarāt | vāmāṃ
jyeṣṭhāṃ ca raudrīṃ ca bhagādyairdikṣu pūjayet | vāmādyā navaśaktīrvā
nava svarayutā yajet | hṛdi bījatrayāḍhyena pīṭhamantreṇa cārcayet | āvṛttiḥ prathamāṅgaistu pañcabhirmūrtiśaktibhiḥ | triśaktimūrtibhiścānyā vidhidvayasamanvitaiḥ | anantādyaiḥ parā bāhyamātṛbhiśca vṛṣādibhiḥ | siddhibhiścāṇimādyābhirindrādyaiśca tadāyudhaiḥ | vṛṣabhakṣetradaṇḍeśau durgā ca skandanandinau | gaṇeśaḥ
sainyapaścaiva svasvalakṣaṇalakṣitāḥ | aṇimā mahimā caiva garimā
laghimā tathā | īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca prāptiḥ prākāmyameva ca
pūrve aṣṭaiśvaryāṇi coktāni tejorūpāṇi kevalam | pañcabhirbrahmabhiḥ

3.p17.14

hṛllekhādyābhirapyanu | aṅgai rudrābhi (?)rindrādyaiḥ pūjoktā munibhiḥ
stau | umāṃ caṇḍeśvarādīṃśca pūjayeduttarāditaḥ | evamāvaraṇeryuktaṃ tejorūpaṃ sadāśivam | umayā sahitaṃ devamupacāraiḥ prapūjayet | supratiṣṭhitaśaṅkhasthatīrthaṃ pañcāmṛtairapi | abhiṣicya mahādevaṃ rudrasūktaiḥ samāhitaḥ | kalpayedvividhairmantrairāsanādyupacārakān
āsanaṃ kalpayeddhaimaṃ svāgataṃ vihitāñjaliḥ | arghyamaṣṭaguṇopetaṃ
pādyaṃ śuddhodakena tu | tenaivācamanaṃ dadyānmadhuparke madhūttamam
punarācamanaṃ dattvā snānaṃ mantraiḥ prakalpayet | tataśca bilvamandārakahārasarasīruham | dhattūraṃ karṇikāraṃ ca droṇapuṣpaṃ ca
mallikā | nivedayetsugandhīni mālyāni vividhāni ca | dhūpaṃ
kālāgarunibhaṃ dīpaṃ ca vividhaṃ śubham | atha pāyasanaivedyaṃ saghṛtaṃ
sopadaṃśakam | modakāpūpasaṃyuktaṃ śarkarāguḍasaṃyutam | madhunāktaṃ
dadhiyutaṃ jalapānasamanvitam | tenaiva haviṣā vahnau juhuyānmantrabhāvitaiḥ | āgamoktena vidhinā guruvākyaniyantritaḥ | naivedyaṃ
śambhave bhūyo dattvā tāmbūlamuttamam | dhūpaṃ nīrājanaṃ śastaṃ chatradarpaṇamuttamam | samarpayitvā vidhivanmantrairvaidikatāntrikaiḥ | yadyaśaktaḥ
svayaṃ niḥsvo yathāvibhavamarcayet | bhaktyā dattena gaurīśaḥ puṣpamātreṇa tuṣyati | athāṅgabhūtānsakalāngaṇeśādīnprapūjayet | mantrairnānāvidhaiḥ stutvā sāṣṭāṅgaṃ praṇamedbudhaḥ | tataḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā
vṛṣacaṇḍeśvarādikān | pūjāṃ samāpya vidhivatprārthayedgirijāpatim | jaya deva mahādeva jaya śaṃkara śāśvata | jaya sarvasurādhyakṣa
jaya sarvasurārcita | jaya sarvaguṇātīta jaya sarvavaraprada | jaya

3.p17.15

nitya nirādhāra jaya viśvambharāvyaya | jaya viśvaikavandyeśa jaya
nāgendrabhūṣaṇa | jaya gaurīpate śaṃbho jaya candrārdhaśekhara | jaya
koṭyarkasaṃkāśa jayānantaguṇāśraya | jaya rudra virūpākṣa jayācintya nirañjana | jaya nātha kṛpāsindho jaya bhaktārtibhañjana
jaya dustarasaṃsārasāgarottaraṇa prabho | prasīda me mahābhāga saṃsārārtasya khidyataḥ | sarvapāpakṣayaṃ kṛtvā rakṣa māṃ parameśvara | mahādāridryamagnasya mahāpāpahṛtaujasaḥ | mahāśokaniviṣṭasya mahārogāturasya ca | ṛṇabhāraparītasya dahyamānasya karmabhiḥ | grahaiḥ prapīḍyamānasya prasīda mama śaṃkara | daridraḥ prārthayeddevaṃ pūjānte girijāpatim | athāḍhyo vāpi pūjānte prārthayeddevamīśvaram | dīrghamāyuḥ sadārogyaṃ kośavṛddhirbalonnatiḥ | mamāstu nityamānandaḥ
prasādāttava śaṃkara | śatravaḥ saṃkṣayaṃ yāntu prasīdantu mama grahāḥ
naśyantu dasyavo rāṣṭre janāḥ santu nirāpadaḥ | durbhikṣamārisaṃtāpāḥ
śamaṃ yāntu mahītale | sarvasasyasamṛddhiśca bhūyātsukhamayā diśaḥ
evamārādhayeddevaṃ pradoṣe girijāpatim | brāhmaṇāmbhojayetpaścāddakṣiṇābhiśca pūjayet | sarvapāpakṣayakarī sarvadāridryanāśinī
śivapūjā mayā khyātā sarvābhīṣṭaphalapradā | iti | pañcabhirbrahmabhiriti sadyojātādibhirityarthaḥ | dinadvayaṃ trayodaśyāṃ pradoṣavyāptāvavyāptau ca paraiva saṃkalpajñānādikarmakālavyāptilābhāt
tāmbūlaṃ kramukādikam | samarpyāṣṭasu dikṣvaṣṭa dīpānsājyapariplutān | bhavādyairnāmabhirdattvā tairevāṣṭa pradakṣiṇāḥ | namaskārāṣṭakaṃ
kṛtvā japtvā pūjāṃ samarpya ca | vṛṣarājaṃ samabhyarcya vṛṣamantreṇa

3.p17.16

mantravit | mantrastu-dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandakāraka| aṣṭamūrteradhiṣṭhānamataḥ pāhi sanātana | iti | vṛṣāya dūrvāpañcakaṃ
pānīyaṃca nivedya ca | vṛṣasya vṛṣaṇaṃ spṛṣṭvā śṛṅgayoḥ saṃdhitaḥ
svayam | vilokya sahitaṃ devyā pūjitaṃ prārthayecchivam | tanmantraśca-ṛṇarogādidāridryapāpakṣudapamṛtyavaḥ | bhayaśokamanastāpā
naśyantu mama sarvadā | iti | pṛthivyāṃ yāni tīrthāni sāgarāntāni tāni ca | aṇḍamāśritya tiṣṭhanti pradoṣe govṛṣasya tu
spṛṣṭvā tu vṛṣaṇau tasya śṛṅgamadhyādvilokya ca | pucchaṃ ca kakudaṃ
caiva sarvapāpaiḥ pramucyate | nivedya karmajātaṃ tu dadyādvittānusārataḥ | dakṣiṇāṃ brāhmaṇebhyaśca tato maunaṃ visarjayet | evaṃ saṃvatsaraṃ kuryāttrayodaśyāmidaṃ vratam | athavā mandavāreṇa yuktāmeva
trayodaśīm | caturviṃśatiḥ kurvīta yathoktaṃ phalamāpnuyāt | iti
atrāstātpūrvaṃ ghaṭikātrayātmakasnānakālamārabhya pūjāparyāptapradoṣakālavyāpinī trayodaśī grāhyā | dinabhedena snānakālapūjākālavyāptau pūjākālavyāpinī grāhyā | iti pradoṣatrayodaśīnirṇayaḥ || ]
atha caturdaśī | sā ca śuklā parā kṛṣṇā pūrvā grāhyā
śuklapakṣe'ṣṭamī caiva śuklapakṣe caturdaśī | paraviddhā prakartavyā pūrvaviddhā na kutracit | kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśī
pūrvaviddhā prakartavyā paraviddhā na kutracit | iti nigamavacanābhyām | iti caturdaśī
pūrṇamāsyamāvāsye tu sāvitrīvratavyatiriktaviṣaye paraviddhe grāhye | sāvitrīvratamantareṇa bhavato'māpaurṇamāsyau pare

Linked texts (7)