Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 4.1

Smṛtikaustubha 4.1

Language
Sanskrit

4.1.1

tadādau nirṇīyate | tatra jābāliḥ—saṃkrāntau puṇyakālastu
ṣoḍaśobhayataḥ kalāḥ | candrasūryoparāge tu yāvaddarśanagocara
iti | yamaḥ—nāḍyaḥ ṣoḍaśa pūrveṇa saṃkrānterapareṇa ca
rāhordarśanamātreṇa karmakālaḥ prakīrtita iti | atra dṛśeścākṣuṣajñānavācakatvāccākṣuṣā dṛṣṭameva grahaṇaṃ nimittamiti kecit
tanna | tathā sati yāvatpadena cākṣuṣasamakālīnapuṇyakālapratipādanāpatteḥ, tathāca naimittikasnānādyasaṃbhavena vaiyarthyāpatteḥ, andhādeḥ snānādyasaṃbhavāpatteśca | anye tu nimittaviśeṣaṇaṃ darśanaṃ
havirubhayatavadavivakṣitam | ataḥ kevalaṃ grahaṇameva nimittaṃ jñātānāmeva nimittānāṃ naimittikaprayojakatvādihāpi jñānamapekṣate
tacca śāstrīyaṃ na laukikam | saṃbhavati ca tatra dṛśeḥ prayogaḥ ‘ya
eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate’ iti śrautaprayogadarśanādityāhuḥ
tadapyasat | saṃkrānterapi nimittatvājjñātaiva prayojikā tajjñānamapi śāstrīyameveti vailakṣaṇyābhāve vacanasya nistātparyakatvāpatteḥ | naca śāstrīyajñānasamakālīne puṇyakāle'pi snānādi
saṃbhavati | naceha nimittaviśeṣaṇatve'pyavivakṣā havirubhayatvasya

4.1.2

kṛtvācintayā'vivakṣārūpamadhikaraṇasiddhāntaṃ varṇayitvā kṛtvācintodghāṭanasamaye tantraratne tadvivakṣaivoktā | nimittatayā pūrvopasthitahavirāyupajīvanenobhayatvanimittāntarbhāvapare vākye vākyabhedābhāvāt | tulyaṃ cedaṃ prakṛte'pi nimittatayā śāstrāntarasiddhoparāgamanūdya darśanasya nimittāntarbhāvapare vacasi vākyabhedāprasakteḥ | vastutastu yāvaddarśanagocarastāvatpuṇyakāla iti kālaviśeṣa uparāganimittapuṇyakarmāṅgatvena vidhīyate | cākṣuṣaviṣayavacano darśanagocaraśabdastadyogyatāpādikāṃ samānadvīpasthitiṃ lakṣaṇayā brūte | yayā grastāstasthale'stātpūrvaṃ cākṣuṣaṃ bhavati na
bhavati ca yadabhāvādastordhvaṃ tat | tataśca tādṛśasthitikālāvacchinnoparāgasya nimittatvamarthātsaṃpadyate agnihotraṃ prati sāyamādyavacchinnasyeva jīvanasya | amumevārthaṃ prakaṭīkartuṃ nigame niṣedhaḥ
paṭhyate-sūryagraho yadā rātrau divā candragrahastathā | tatra snānaṃ
na kurvīta dadyāddānaṃ ca na kvacit iti | natu rātriṃsūryagrahatvādi svātantryeṇa niṣedhaprayojakam | śrutyantarakalpanāgauravāpatteḥ
uktakālāvacchinnoparāganimittabalādeva grastāstordhvaṃ grastodayātpūrvaṃ ca satyapi śāstrīyoparāgajñāne śiṣṭānāṃ naimittikānuṣṭhānaṃ saṃgacchate | ataeva grastāsta[sa] mayagatanirṇayārthatvena jābālivaca udāhṛtaṃ mādhavena | vāsaraviśeṣa uktatādṛśoparāgaprayuktakarmaṇo viśiṣṭaphalamāha vyāsaḥ-ravigrahaḥ sūryavāre some
somagrahastathā | cūḍāmaṇiriti khyātastadānantaṃ phalaṃ labhet
vāreṣvanyeṣu yatpuṇyaṃ grahaṇe candrasūryayoḥ | tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ

4.1.3

grāse cūḍāmaṇau smṛtamiti | naimittikaṃ dvividhaṃ anuṣṭheyaṃ varjanaṃ
ca | ādyaṃ mādhavodāhṛtasmṛtau-grasyamāne bhavetsnānaṃ graste homo
vidhīyate | mucyamāne bhaveddānaṃ mukte snānaṃ vidhīyata iti | brahmavaivarte ca-snānaṃ syāduparāgādau madhye homaḥ surārcanamiti
śātātapaḥ-snānaṃ dānaṃ tataḥ śrāddhamanantaṃ rāhudarśane iti
eteṣvapi vacaneṣvadhikāraprāptamuparāgaṃ nimittīkṛtya grāsopakramādikāḷaviśiṣṭaṃ snānādi vidhīyate tadā jātasnāno grastādikāle'pi tatkuryāt| yāvaddarśanagocara iti sāmānyenāpi vidhisattvāt
snānajaleṣu tāratamyena prāśastyamāha mārkaṇḍeyaḥ —śītamuṣṇodakātpuṇyamapārakyaṃ parodakāt | bhūmiṣṭhamuddhṛtātpuṇyaṃ tataḥ prasravaṇodakam | tato'pi sārasaṃ puṇyaṃ tataḥ puṇyaṃ nadījalam
tīrthatoyaṃ tataḥ puṇyaṃ mahānadyambu pāvanam | tatastatopi gaṅgāmbu
puṇyaṃ puṇyastato'mbudhiriti | nadīṣu māsaviśeṣeṇa vyavasthoktā
devīpurāṇe-kārtike grahaṇaṃ śreyo gaṅgāyamunasaṃgame | mārge tu
grahaṇaṃ śreṣṭhaṃ vedikāyāṃ mahāmune | pauṣe tu narmadā puṇyā māghe
sannihitā śubhā | phālgune varuṇā puṇyā caitre puṇyā sarasvatī
vaiśākhe tu mahāpuṇyā candrabhāgā saridvarā | jyeṣṭhe tu kauśikī
puṇyā āṣāḍhe tāpikānadī | śrāvaṇe sindhunāmāpi tathā
bhādre tu candrikā | āśvine śarayūḥ śreṣṭhā tathā puṇyā tu narmadeti | uparāgaviśeṣeṇa nadīviśeṣo'bhihitastatraiva-godāvarī
mahāpuṇyā candre rāhusamanvite | sūrye ca rāhuṇā graste tamobhūte

4.1.4

mahāmune | narmadātoyasaṃsparśo kṛtakṛtyā bhavanti te | snānāsaṃbhave tatsmaraṇādināpi puṇyamuktaṃ tatraiva - smṛtvā śatakratuphalaṃ dṛṣṭvā sarvāghanāśanam | spṛṣṭvā gomedhapuṇyaṃ tu pītvā sautrāmaṇiṃ labhet | snātvā vājimakhaṃ puṇyaṃ prāpnuyādavicārata
iti | kṣetraviśeṣeṇa mahimādhikyaṃ tatraiva-gaṅgā kanakhalaṃ puṇyaṃ
prayāgaḥ puṣkarastathā | kurukṣetraṃ mahāpuṇyaṃ rāhugraste divākara
iti | snānaṃ ca sacailaṃ kāryaṃ-sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtake rāhudarśane | sacailaṃ tu bhavetsnānaṃ sūtakānnaṃ ca varjayediti ṣaṭtriṃśadvacanāt | strīṇāṃ viśeṣaḥ smṛtyarthasāraprayogapārijātayoḥyatra puṃsaḥ sacailaṃ syātsnānaṃ tatra suvāsinī | kurvītaivāśiraḥsnānaṃ śirorogī jaṭī tatheti | śiṣṭastriyastu grahaṇe śiraḥsnānamācaranti | āśaucamadhye uparāgādinimittaṃ snānādi kāryaṃ tathā
malamāse'pi tathā rātrāvapi | sūtake mṛtake caiva na doṣo
rāhudarśane | tāvadeva bhavecchuddhiryāvanmuktirna dṛśyate | candrasūryagrahe caiva maraṇe putrajanmani | malamāse'pi deyaṃ syāddattamakṣayyakārakamiti hemādrau laiṅgamātsyavacobhyām | grahaṇodvāhasaṃkrāntiyātrārtiprasaveṣu ca | dānaṃ naimittikaṃ jñeyaṃ rātrāvapi tadiṣyata iti aparārkavacanācca | atra naimittikatvopanyāsena nimittānantarakāle naimittikānuṣṭhāpakavidhimūlakānyetāni vacāṃsīti
jñāpanāddānādiviṣayaviśeṣagrahaṇaṃ naimittikamātropalakṣaṇārtham
rajasvalāsnānavidhimāha parāśaraḥ-snāne naimittike prāpte nārī
yadi rajasvalā | pātrāntaritatoyena snānaṃ kṛtvā vrataṃ caret
siktagātrā bhavedadbhiḥ sāṅgopāṅgā kathaṃcana | na vastrapīḍanaṃ

4.1.5

kuryānnānyadvāsaśca dhārayediti | pātraṃ vaiṇavam | vaṃśapātre nyasejjalamiti smṛtyarthasārāt | upavāsapūrvakasnānādyanuṣṭhāne
phalātiśayo hemādrau laiṅge-ekarātramupoṣyaiva snātvā dadyācca
śaktitaḥ | kañcukādiva sarpasya nivṛttiḥ pāpakośataḥ | trirātraṃ
samupoṣyaiva grahaṇe candrasūryayoḥ | snātvā dattvā ca vidhivanmodate
brahmaṇā saheti | uparāgadinātpūrvaṃ vratopavāsa iti kecit
grahaṇasaṃbandhyahorātraparityāge mānābhāvānnaivamiti hemādriḥ
putravadgṛhiṇastu noparāganimittopavāsaḥ-saṃkrāntyāmupavāsaṃ ca
kṛṣṇekādaśivāsare | candrasūryagrahe dairvi na kuryātputravāngṛhīti
vacanena paryudāsāt | yattu hemādrau vṛddhavasiṣṭhaḥ-tridaśāḥ
sparśasamaye tṛpyanti pitarastathā | manuṣyā madhyakāle tu mokṣakāle tu rākṣasā iti-taddevapitṛtarpaṇavidhāyakamiti kecit
homadevapūjāvyatiriktaviṣayamiti hemādriḥ | tatrāpi snānaviṣayameveti yuktam | grasyamāne bhavetsnānamiti vacanasaṃvādāt
atha dānam | tatra viśeṣo bhārate-ayane viṣuve caiva
grahaṇe candrasūryayoḥ | pātrabhūtāya viprāya bhūmiṃ dadyātsadakṣiṇām | bhūmirgāvaḥ suvarṇaṃ ca dhānyaṃ vā yadyadīpsitam | tatsarvaṃ
grahaṇe deyamātmanaḥ śreya icchateti | pātralakṣaṇaṃ yājñavalkyaḥna vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā | yatra vṛttamime cobhe
taddhi pātraṃ pracakṣata iti | etacca puṇyātiśayābhiprāyeṇa | yattu
vyāsaḥ-sarvaṃ gaṅgāsamaṃ toyaṃ sarve vyāsasamā dvijāḥ | sarve
bhūmisamaṃ dānaṃ grahaṇe candrasūryayoriti | yacca baudhāyanaḥ-śrotriyo'śrotriyo vāpi brāhmaṇo brāhmaṇabruvaḥ | viprabruvo'pi

4.1.6

yo vipro grahaṇe dānamarhatīti | tattādṛśātiśayarahitapuṇyotpattimātrābhiprāyam | samamabrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve | śrotriye śatasāhasraṃ pātre tvānantyamaśnuta iti dakṣokteḥ | abrāhmaṇaḥ
saṃskārādirahito jātimātrabrāhmaṇaḥ | brāhmaṇabruvastu 'garbhādhānādisaṃskāravedopanayanairyutaḥ | nādhyāpayati nādhīte sa bhavedbrāhmaṇabruvaḥ' iti caturviṃśatigatokteḥ | śrāddhaṃ cātrāmena hemnā vā
kāryam | tathā ca śātātapaḥ-āpadyagrau tathā tīrthe candrasūryagrahe
tathā | āmaśrāddhaṃ dvijaḥ kuryācchūdraḥ kuryātsadaiva hi | āmaśrāddhaṃ prakurvīta hemaśrāddhamathāpi veti hemādrau vacanāntarācca
mitākṣarākārastu-grahaṇe bhokturdoṣo dātustvabhyudaya ityāha
tena pakkānnaśrāddhaṃ manyate | tatrāpi sūryoparāge yadi pakkānnaśrāddhaṃ
kāryaṃ tadā tīrthayātrāṅgaśrāddhavaddhṛtapradhānaṃ kāryam |-saiṃhikeyo yadā
sūryaṃ grasate parvasaṃdhiṣu | gajacchāyā tu sā proktā tasyāṃ śrāddhaṃ
prakalpayet | ghṛtena bhojayedviprānghṛtaṃ bhūmau samutsṛjet | iti
aparārke vāyupurāṇokteḥ | ghṛtaṃ bhūmau samutsṛjedityanena bhojanārthāntratyāgavākye idamitraṃ ghṛtamitivat piṇḍadānavākye'pi
ayaṃ piṇḍa ityasya sthāne idaṃ ghṛtamiti prayovyamiti pratīyate
etanmate ca pākābhāve āmaśrāddhavidhiḥ | pākābhāve dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyata ityaparārke sumantuvacanāt | yadyapyuparāge tulāpuruṣadānaṃ vihitaṃ tathāpi tannaimittikam | kālavidhisaṃdeśapaṭhitatvenoparāgakālasyāṅgatayā nimittatvābhāvāt

4.1.7

tathā mantradīkṣāpi rāmārcanacandrikāyāmuktā-sattīrthe'rkavidhugrāse tantudāmanaparvaṇoḥ | mantradīkṣāṃ prakurvāṇo māsarkṣādīnna śodhayet | candrasūryagrahe tīrthe siddhakṣetre śivālaye
mantramātraprakathanamupadeśaḥ sa ucyate | aṅgabhūtadeśakālasaṃdaṃśamadhya eva grahaṇanirdeśāt
tathā puraścaraṇacandrikādyuktaṃ puraścaraṇamapyanaimittikam
athavānyaprakāreṇa puraścaraṇamiṣyate | grahaṇe'rkasya cendorvā śuciḥ
pūrvamupoṣitaḥ | nadyāṃ samudragāminyāṃ nābhimātrodake sthitaḥ
yadvā puṇyodake snātvā śuciḥ pūrvamupoṣitaḥ | grahaṇādivimokṣāntaṃ japenmantraṃ samāhitaḥ | anantaraṃ daśāṃśena kramāddhomādikaṃ
caret | tadante mahatīṃ pūjāṃ kuryādbrāhmaṇatarpaṇam | tato mantraprasiddhyarthaṃ guruṃ saṃtoṣya pūjayet | evaṃ ca mantrasiddhiḥ syāddevatā ca
prasīdati | athavānyaprakāro'yaṃ pauraścaraṇako vidhiḥ | candrasūryoparāge ca snātvā prayatamānasaḥ | sparśādimokṣaparyantaṃ japenmantraṃ samāhitaḥ | apāṅggyāṃśato homastathā homācca tarpaṇam
evaṃ kṛtvā tu mantrasya jāyate siddhiruttamā | homāśaktau japaṃ
kuryuhomasaṃkhyācaturguṇam | ṣaḍguṇaṃ cāṣṭaguṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ | teṣāṃ strīṇāṃ tu vijñeyasteṣāmeva samo japaḥ | yaṃ varṇamāśritaḥ śūdrastajjapastasya kīrtitaḥ | mūlamantraṃ samuccārya tadante
devatābhidhām | dvitīyāntāmahaṃ paścātparyyāmi namontakaḥ
tarpaṇasya daśāṃśena mārjanaṃ kathitaṃ kila | taccaivaṃ devatārūpaṃ

4.1.8

dhyātvātmānaṃ prapūjya ca | namontaṃ mantramuccārya tadante devatābhidhām | dvitīyāntāmahaṃ paścādabhiṣiñcāmyanena ca | toyairañjalinā śuddhairabhiṣiñcetsvamūrdhani | mārjanasya daśāṃśena brāhmaṇānapi bhojayet | viprārādhanamātreṇa yajñaḥ sāṅgo bhavettataḥ
japo'rccāpūrvako homastarpaṇaṃ cābhiṣecanam | bhūdevapūjanaṃ pañcaprakāraistu puraskriyāeti | atrāpi athavetyuktyā grahaṇānapekṣapūrvoktapuraścaraṇaprakāreṇa saha vakṣyamāṇagrahaṇasāpekṣaprakārasya vikalpābhidhānāttattulyaphalatvena naimittikatvaṃ dyotyate | eṣa ca puraścaraṇaprakāro grastāste grastodaye ca na saṃbhavati | yāvaddarśanagocara ityasya pūrvapradarśitārthavaśenobhayatrāpi sparśaprabhṛtimokṣaparyantapuṇyakālābhāvāt, sparśaprabhṛtimokṣaparyantaṃ japediti śāstrārthasya tādṛśapuṇyakālasāpekṣatvāt | atra vihitopavāsasya puraścaraṇāṅgatvena grahaṇanimittakatvābhāvānna vakṣyamāṇaniṣedhaviṣayatvam | nacoktavidhapuraścaraṇānuṣṭhātuḥ kathaṃ snānadānādinaimittikāntarānuṣṭhānamiti śaṅkatham | kāmyapuraścaraṇena naimittikasya
bādhāt | vaiśyakartṛkaprayoge saptadaśasya kāmyānuvacanaviśeṣaṇatayā vihitairkāviṃśatisaṃkhyayā bādhavaditi kecit | tanna | saṃkhyākāryasya sāmidhenīparicchedasya saṃkhyāntareṇa siddhau bādhasaṃbhavāt | prakṛte ca naimittikasnānadānādikāryasya pratyavāyaparihārasya kāmyena puraścaraṇena siddhau mānābhāvāt | ataḥ puraścaraṇottaramatikrāntanaimittikaṃ kāryamityanye | tadapyasat | darśapūrṇamāsādīnāmiveha gauṇakālavidhyadarśanāt, yāvaddarśanagocara

4.1.9

ityanena naimittikāntarebhyo vailakṣaṇyadarśanāt | tasmānnaktaikamaktayorekadinasaṃpāte svayamekaṃ kāryamaparaṃ bhāryādidvāreti mādhavoktarītyā kartṛṃśe pratinidhisaṃpādanena naimittikaṃ kāraṇīyamiti yuktam | puraścaraṇamakurvadbhirapi svasveṣṭadevatāmantrajapo gāyatrīmantrajapaśca yathāśaktyavaśyaṃ kārya ityuktaṃ kaurme—svasveṣṭadevatāmantrajapaṃ kuryātprayatnataḥ | yathāśakti japeddevī gāyatrīṃ prayataḥ
sadā | candrasūryoparāge tu mālinyamajapādbhavediti
atha naimittikavarjanam | tatrividham-tātkālikaṃ taddinasthaṃ
tatpūrvottaradinasthaṃ ca | ādyaṃ tāvaduparāgaṃ prakṛtya smṛtisaṃgrahenidrāyā jāyate rogo mūtre dāridryamāpnuyāt | purīṣe kṛmiyoniḥ
syānmaithune grāmasūkaraḥ | abhyaṅge ca bhavetkuṣṭhī bhojane syādadhogatiḥ | bandhane ca bhavetsarpo vadhe ca narakaṃ vrajediti | ṣaṭtriṃśanmate-sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane | snātvā karmāṇi
kurvīta śṛtamannaṃ vivarjayet | iti | naimittikasnānānantaraṃ dānādyadhikārasiddhaye snānāntaramanena vidhīyata iti kecit
śṛtamityādinā grahaṇakālīnamannaṃ taduttarakāle'pyabhojyamiti
jñāpyate | etadapavādaṃ manuḥ—āranālaṃ ca takraṃ ca pātheyaṃ
ghṛtapācitam | udakaṃ bahu pakvānnaṃ na duṣyedrāhusūtake | iti
bahutvaṃ droṇāḍhakānyataraparimāṇatvena kālakāṭhinyatāratamyānusāreṇa | āranālaṃ kāñjikam | tathāca—āranālaṃ tathā kṣīraṃ
kilāṭaṃ ghṛtasaktavaḥ | snehapakkaṃ ca tailaṃ ca na kadācitpraduṣyati

4.1.10

āranālaṃ ca takraṃ ca hlādeyaṃ ghṛtapācitam | udakaṃ ca kuśacchannaṃ na duṣyedrāhudarśane | iti | śāstrāntaramapi dṛśyate smṛtyantare-jale ghṛte tathā taile saṃdhāne goraseṣu ca | kuśāntarālaṃ
kurvīta grahaṇe candrasūryayoḥ | ityanena kuśāntarālaṃ vinā pakānnānāmapyeṣāmaduṣṭatvamiti jñāpyate | manuḥ-candrasūryagrahe nādyādyātsnātvā vimuktayoriti | vṛddhagautamaḥ-sūryagrahe tu nāśnīyātpūrvaṃ yāmacatuṣṭayam | candragrahe tu yāmāṃstrīnbālavṛddhāturairvineti | pūrvatvaṃ grahaṇapraharāvadhikaṃ | grahaṇaṃ tu bhavedindoḥ prathamādadhiyāmataḥ | bhuñjītāvartanātpūrvaṃ paścime prathamādadhaḥ | ravestvārvavartanādūrdhvamarvāgeva niśīthataḥ | caturthe prahare cetsyāccaturthapraharādadha iti vṛddhavasiṣṭhavacanāt | atra yadyapi rātrau prathamayāmādūrdhvaṃ candragrahaṇe madhyāhnātpūrvaṃ bhoktavyam, rātricaturthaprahare
candragrahaṇe rātreḥ prathamapraharādarvāk bhoktavyam, sūryasya
madhyāhnādūrdhvaṃ grahaṇe niśīthātprāgbhoktavyamityetatsaṃbhavaduktikam
ahaścaturthaprahare ravigrahe rātreścaturthayāmādadho na bhuñjītetyetadasaṃbhavaduktikaṃ bhāti rātrimadhyapraharadvaye bhojananiṣedhāt | tathāpi
candrasūryagrahayorgrahaṇapraharādarvāgyāmatrayaṃ yāmacatuṣṭayaṃ ca bhojananiṣedhakāla ityetāvati tātparyaṃ bodhyam | bālādiviṣaye vedhādisaṃkocamāha matsyaḥ-aparāhne na madhyāhne madhyāhne na tu saṃgave | bhuñjīta

4.1.11

saṃgave cetsyānna pūrvaṃ bhujimācarediti | śaktena grahaṇakāle vedhakāle ca yadi bhujyate tatra krameṇa prāyaścittamāha kātyāyanaḥcandrasūryagrahe bhuktvā prājāpatyena śudhyati | tasminneva dine bhuktvā
trirātreṇaiva śudhyatīti | candragrahe kadācidvedhādhikyamāha vasiṣṭhaḥ-grastodaye vidhoḥ pūrvaṃ nāharbhojanamācaret | iti | yacca
hemādrau brahmavaivarte-candrasūryagrahe nādyādādyaṃ yāmacatuṣṭayamiti,
tadapi candrāṃśe grastodayaviṣayameveti kecit | anye tu candragrahe'pi maṇḍalagrāse grahaṇapraharātpūrvaṃ yāmacatuṣṭayaṃ vedhakālaḥ
uktabrahmavaivartavacanasvarasāt | ekadeśagrahe tu yāmatrayameva vedhavyavasthāmāhuḥ | yuktā caiṣā |-yadā candragrahastāta niśīthātparato
bhavet | bhoktavyaṃ tatra pūrvāhṇe nāparāhne kathaṃcana | pūrve niśīthādgrahaṇaṃ yadā candrasya vai bhavet | tadā divā na kartavyaṃ bhojanaṃ
śikhivāhaneti hemādrau skāndavacanasya candragrastodaye sākalyena netumaśakyatayā pūrṇagrāse yāmacatuṣṭayavedhābhiprāyeṇa kathaṃcidapi netuṃ śakyatvāt | grastāstaviṣaye tu bhṛguḥ-grastāvevāstamānaṃ tu ravīndū prāpnuto yadi | paredyurudaye snātvā śuddho'bhyavaharennara iti | viṣṇudharmottare'pi-ahorātraṃ na bhoktavyaṃ candrasūryagraho yadā | muktiṃ dṛṣṭvā tu bhoktavyaṃ snānaṃ kṛtvā tataḥ
paramiti | sūryagrastāste tu putravadgṛhasthasyopavāsaniṣedhāttaṃ pratyeva
vedhasaṃkocavaco hemādrirudājahāra-sāyāhne saṃgave'śnīyācchārade
saṃgavādadhaḥ | madhyāhne parato'śnīyānnopavāso ravigraha iti

4.1.12

śārado'parāhnaḥ | yathodāhṛtamārkaṇḍeyavākyādvālādīnāṃ grahaṇātpūrvaṃ muhūrtatrayātmakameva vedha iti svīkṛtaṃ tadā nopavāso
ravigrahe iti vākyaśeṣagopavāsaniṣedhādhikāritayā prasiddhaṃ
putravadgṛhiṇaṃ prati ṣaṇmuhūrtātmakavedho'nena vacanena niyamyata iti
hemādryāśayaḥ | yattu mādhavaḥ-īdṛśe'pi viṣaye upavāsa eva
gṛhiṇā kārya ityuktavān, yacca tadupapādanaṃ kaiścitkṛtaṃ tatprayuktopavāsasya niṣedho'yamudāhṛta iti vākyaśeṣāt vihitakāmyopavāsasyaivāyaṃ niṣedho nānuṣaṅgaprāptasya | kiṃca abhojanasaṃkalpātmakavrata evopavāsaśabdaḥ śaktaḥ | bhojananivṛttau tu gauṇaḥ
anyathā vrataśabdavihitopavāsavidhiṣu saṃkalpāsiddheḥ | prakṛte
ca mukhye saṃbhavati gauṇagrahaṇasyānyāyyatvāt vratarūpa evopavāsaḥ
pratiṣidhyate na tu grahaṇasya pūrvottaraniṣedhābhyāmarthasiddhopavāsaniṣedha iti | tanna | evaṃ sati vrataśabdarahitapūjādividhiṣvapi saṃkalpāsiddheḥ, pūjādiśabdānāmapi saṃkalpavācitvāpatteḥ
oṃmiti cet anekeṣāmupavāsapūjādiśabdānāmākṛtyadhikaraṇaviruddhaviśiṣṭavācitvasya tattadanekavidhīnāṃ ca viśiṣṭavidhitvasya

4.1.13

kalpanāpekṣayopavāsādiśabdānāṃ lokaprasiddhābhojanādyarthamātravācitvāṅgīkāreṇa-prātaḥsaṃkalpayedvidvānupavāsavratādikaṃ ityupavāsādyanuvādena prātaḥkālaviśiṣṭasaṃkalpavidhibalādeva sarvatra saṃkalpasiddhyupagame lāghavāt grahaṇanimittapūrvottaraniṣedhadvayabalenāhorātrāvacchinnabhojananivṛtteḥ | evaṃsati grahaṇanimittopavāsatvarūpaniṣedhyatāvacchedakākrāntatvena niṣedhaviṣayatāyā āvaśyakatvāt | hemādyudāhṛtaṣaṇmuhūrtavedhavidhāyakaśāstrasya prācīnanibandhānuktavyavasthāntarakalpanāyā anyāyyatvācceti dik
janmarāśyādāvuparāge pīḍāpradatvamāha madanaratne
gargaḥ-janmaptaptāṣṭariṣphāṅkadaśamasthaniśākare | dṛṣṭo'riṣṭaprado rāhurjanmarkṣe nidhane'pi ca | iti | ripphaṃ dvādaśa | aṅgā nava
nidhanaṃ saptamī tārā | niśākaraḥ sūryasyāpyupalakṣaṇam | tatra
śāntiruktā nirṇayāmṛte mātsye—yasya rāśiṃ samāsādya
bhavedgrahaṇasaṃbhavaḥ | tasya snānaṃ pravakṣyāmi mantrauṣadhisamanvitam
candroparāgaṃ saṃprāpya kṛtvā brāhmaṇavācanam | saṃprārthya caturo
viprāñchuklamālyānulepanaiḥ || pūrvamevoparāgasya samānīyauṣadhādikam | sthāpayeccaturaḥ kumbhānagrataḥ sāgarāniva || gajāśvarathyāvalmīkasaṅgamahradagokulāt | rājadvārapradeśācca mṛdānīya nikṣipet || pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañcatvak pañcapallavāḥ | rocanaṃ patrakaṃ
śaṅkhaṃ kuṅkumaṃ raktacandanam || śuktisphaṭikatīrthāmbusitasarṣapaguggulān | madhukaṃ devadāruṃ ca viṣṇukrāntāṃ śatāvarīm || vacāṃ
ca sahadevīṃ ca niśādvitayameva ca | etatsarvaṃ vinikṣipya kumbheṣvāvāhayetsurān || sarve samudrāḥ saritastīrthāni jaladā nadāḥ

4.1.14

āyāntu yajamānasya duritakṣayakārakāḥ || yo'sau vajradharo deva
ādityānāṃ prabhurmataḥ | sahasranayanaḥ śakro grahapīḍāṃ vyapohatu
mukhaṃ yaḥ sarvadevānāṃ saptāciramitadyutiḥ | candroparāgasaṃbhūtāmagniḥ pīḍāṃ vyapohatu || yaḥ karmasākṣī jagatāṃ dharmo mahiṣavāhanaḥ
yamaścandroparāgotthāṃ grahapīḍāṃ vyapohatu || rakṣogaṇādhipaḥ sākṣī
nīlāñjanasamaprabhaḥ| khaḍgahasto nirṛtiśca grahapīḍāṃ0 || nāgapāśadharo devaḥ sadā makaravāhanaḥ | sa jalādhipatirdevo grahapīḍāṃ
prāṇarūpo hi lokānāṃ sākṣātkṛṣṇamṛgapriyaḥ | vāyuścandroparāgotthāṃ graha0|yo'sau nidhipatirdevaḥ khaḍgaśūlagadādharaḥ| candroparāgakaluṣaṃ dhanado me vyapohatu || yo'sāvindudharo devaḥ pinākī
vṛṣavāhanaḥ | candroparāgapāpāni sa nāśayatu śaṃkaraḥ || trailokye
yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | brahmaviṣṇvarkarudrāśca
dahantu mama pātakam || evamāvāhayetkumbhānmantrairebhiśca vāruṇaiḥ
etāneva tathā mantrānsvarṇapaṭṭe vilekhayet || tāmrapaṭṭe tathālikhya
navavastre tathaiva ca | mastake yajamānasya nibadhdyuste dvijottamāḥ
kalaśāndravyasaṃyuktānratnauṣadhisamanvitān | gṛhītvā snāpayecchuddhaṃ bhadrapīṭhoparisthitam | pūrvaireva ca mantraistu yajamānaṃ dvijottamāḥ
abhiṣekaṃ tataḥ kuryurmantrairvāruṇasaṃjñakaiḥ | tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuknumālyānulepanaḥ | ācāryaṃ varayetpaścātsvarṇapaṭṭaṃ nivedayet | ācāryadakṣiṇāṃ dadyādgodānaṃ ca viśeṣataḥ | ata ūrdhvaṃ brahmapūjā
tadarthena viśeṣataḥ | pūjayedgovastradānairbrāhmaṇānapi bhaktitaḥ
gandhamālyairdhūpadīpaiḥ pūjayediṣṭadevatām | homaṃ cāpi prakurvīta

4.1.15

tilairvyāhṛtibhistathā | nivṛtte grahaṇe sarvaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ
dānaṃ ca śaktito dadyādyadīcchedātmano hitam | iti
raviśaśigrahe sādhāraṇyena viśeṣo viṣṇudharmottare-yasya
trijanmanakṣatre grasyete śaśibhāskarau | tajjātānāṃ bhavetpīḍā ye
narāḥ śāntivarjitāḥ || horāyāṃ gṛhyate yasya nakṣatre vā niśākaraḥ
prāṇasaṃdehamāpnoti sa vā maraṇamṛcchati || abhibhavati saiṃhikeyaścandrārkau yasya janma | tasyāntakādatibhayaṃ vidyādduḥkhaṃ manastāpam || tasya dānaṃ ca homaṃ ca devārcanajapau tathā | uparāgābhiṣekaṃ
ca kuryācchāntirbhaviṣyati || svarṇena vātha piṣṭena kṛtvā sarpasya
cākṛtim | brāhmaṇāya dadettasya na rogādiśca tatkṛtaḥ || maṇḍalādhipadevatyairmantrairmṛtyuṃjayādibhiḥ | homaṃ kuryātprayatnena tattanmantrāñjapetsudhīḥ | iti | trijanmanakṣatrāṇi janmadaśamaikonaviṃśāni
janmanakṣatraṃ tatpūrvottare ca trijanmeti kecit | sarpasya sarpākārasya rāhoḥ | maṇḍalāni tattannakṣatragaṇātmakāni | āgneyavāruṇavāyavyaindrākhyāni gargasaṃhitoktāni tadadhipā agnyādayastaddaivatyairityarthaḥ || || granthāntare-grahaṇa...pīḍitanāḍīnakṣatradoṣaśamanāya | sahaśatapuṣpaiḥ kṣāyataphalinīphalacandanośīraiḥ
tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ pūrṇaṃ vā gavyasarpiṣā | bhāskaragrahaṇe dadyānnāḍīdoṣopapīḍitaḥ || ghṛtakumbhopari nihitaṃ śaṅkhaṃ navanītapūritaṃ
dadyāt | nāḍyādidoṣaśāntyai dvijāya doṣākaragrahaṇe | iti | nāḍīnakṣatrāṇi prathamadaśamaṣoḍaśāṣṭādaśatrayoviṃśapañcaviṃśāni
atha dināntarasthaṃ naimittikaṃ hemādrau-trayodaśyādito varjyaṃ

4.1.16

dinānāṃ navakaṃ dhruvam | māṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe candrasūryayoḥ
iti | smṛtyantare-dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ
ekādaśyādikaḥ saure caturthyantaḥ prakīrtitaḥ | iti | khaṇḍagrahe
tu-tryahaṃ khaṇḍagrahe jñeya iti vacanāddinatrayaṃ varjyam | grastāste tu
pūrvadinatrayaṃ-grastāste tridinaṃ pūrvamityādināradīyavacanāt | grastodaye tūttaraṃ-paścādgrastodaye tatheti tatsmaraṇāt | saṃdhyāyāṃ grahaṇe viśeṣamāha sa eva-saṃdhyāyāṃ tu tridinaṃ (?) niḥśeṣe saptasapta
ceti | bṛhaspatistu-paścāddevoparāge tu doṣaḥ syānna tu pūrvataḥ
grahadāhādayo doṣā yathā syurdahanātparamiti | asyāpavādaḥ
smṛtyarthasāre-nitye naimittike kāmye homayajñakriyāsu ca | upākarmaṇi cotsarge grahavedho na vidyate iti | iti grahaṇanirṇayaḥ
atha tithiviśeṣeṣu tatprasaṅgānnakṣatraviśeṣeṣu ca vidhiniṣedhāḥ hemādrau vāmanapurāṇe-nandāsu nābhyaṅgamapācarettu kṣauraṃ
ca riktāsu jayāsu māṃsam | pūrṇāsu yoṣit parivarjanīyā
bhadrāsu sarvāṇi samārabheta | nābhyaṅgamarke naca bhūmiputre kṣauraṃ
na śukre na kuje ca māṃsam | budhe ca yoṣāṃ na samācareta śeṣeṣu
sarvāṇi sadaiva kuryāt | citrāsu haste śravaṇe ca tailaṃ kṣauraṃ
viśākhāpratipatsu varjyam| mūle mṛge bhādrapadāsa māṃsaṃ yoṣinmaghākṛttikasottarāsu | bhaviṣye-saptamyāṃ na spṛśettailaṃ nīlavastraṃ na dhārayet | na cāpyāmalakaiḥ snānaṃ na kuryātkalahaṃ naraḥ
saptamyāṃ naiva kurvīta tāmrapātreṇa bhojanam | nimbasya bhakṣaṇaṃ
tailaṃ tilaistarpaṇamañjanam | saptamyāṃ naiva kurvīta tāmrapātreṇa bhojanam | skānde-śiraḥkapālamāntrāṇi nakhacarmatilāṃstathā

4.1.17

yadīccheddhūrdhvagamanamaṣṭamyādiṣu varjayet | iti | vyākhyātametat
hemādriṇā-śiro nārikelam | kapālaṃ alābu | āntraṃ paṭolīphalam | nakhā niṣpāvāḥ | carma masūryaḥ | tilā vārttākamiti
vṛddhā vyācakṣata iti | manuḥ-māṃsāśane pañcadaśī tailābhyaṅge
caturdaśī | aṣṭamī grāmyadharmeṣu jvalantamapi pātayet | bṛhaspatiḥ-amāvāsyendusaṃkrānticaturddaśyaṣṭamīṣu ca | naraścaṇḍālayonau syāttailastrīmāṃsasevanāt | iti | induḥ pūrṇamāsī | atra
sarvaparvasādhāraṇatvena darśitaniṣedhānāṃ manuvākye vyavasthānirdeśaḥ
parvādau māṃsāderdoṣātiśayārthaḥ | evamanyatrāpi ṣaṭtriṃśanmatesaṃkrāntyāṃ pañcadaśyāṃ ca dvādaśyāṃ śrāddhavāsare | vastraṃ niṣpīḍayennaiva na ca kṣāreṇa yojayediti | vārāhe-na mṛdaṃ nodakaṃ vāpi
niśāyāṃ nāpi gomayam | gomūtraṃ vā pradoṣe ca gṛhṇīyādbuddhimānnaraḥ| atra cāhṇārthakarmaṇe mṛdudakayorgrahaṇaṃ niśāyāṃ tadarthameva
gomayagomūtragrahaṇaṃ pradoṣe niṣidhyata iti hemādriḥ| viṣṇuḥ-parvasvavaśyaṃ tilahomānkuryādalaṃkṛtastiṣṭheddevamācārasevī syāditi
homo'niṣṭaśāntyarthaḥ |-sāvitrān śāntihomāṃśca kuryātparvasu
nityaśaḥ | iti manūkteḥ | tilayavayohoṃme vikalpaḥ |-śāntikāmastu juhuyādgāyatryā cākṣataiḥ śubhairiti śaṅkhokteḥ | āpastambaḥ-divā ādityaḥ sattvāni gopāyati naktaṃ candramāstasmādamāvāsyāyāṃ sādhīyasīmātmano guptimicchet prāyatadbrahmacaryābhyāṃ kālacaryayā ceti | prāyatatvamaprāyatyanimittaṃ rathyopasarpaṇavarjanādi samyakśaucācamanādi ca | kālacaryā vihitakāle

4.1.18

nityānuṣṭhānaṃ | baudhāyanaḥ-parvasu nādhīyīteti |-hārītaḥśleṣmātake hyalakṣmīstu nityameva kṛtālayā | bhage māṃse kṣure taile
nityaṃ parvasu tiṣṭhatīti | paiṭhīnasiḥ-nāmāyāṃ haritaṃ chindyātkuśāṃśca haritāṃstathā | sarvatrāvasthite some hiṃsāyāṃ brahmahā
bhavet | smṛtisamuccaye-sāyaṃsaṃdhyā parātraṃ ca parabhojanamaithune
tailaṃ māṃsaṃ śilāpiṣṭamamāvāsyāṃ vivarjayet | iti
atha kṣaure niṣiddhakālaḥ | mārkaṇḍeyaḥ-aṣṭamī ca
tathā ṣaṣṭhī navamī ca caturdaśī | kṣurakarmaṇi varjyāni parvasaṃdhistathaiva ceti | vyāsaḥ-kṣaure śanaiścarādityabhaumāhorātrameva ca
tathā pratipadaṃ riktāṃ tithiṃ ca parivarjayediti | jyotiṣe-nābhyaktabhuktaraṇakālanirāsanānāṃ na snātasuptagamanāṃśukabhūṣitānām | saṃdhyāniśārkakujasauridineśvarāṇāṃ kṣauraṃ hitaṃ bhavati
cāhni dine ca viṣṭyāmiti | bhuktapadena bhojanakālaḥ | nirāsanapadenāsanahīnatvamucyate | arkastatsaṃkramaṇam | sauriḥ śaniḥ
dineśvara ādityaḥ | tābhyāṃ vāsarau lakṣyete śmaśrukarmaṇi niṣedhāt | marīciḥ-nirāsanasya suptasya tiṣṭhataśca tathaiva ca | sāyaṃ
bhuktavataścaiva gacchatastṛṣitasya ca | yātrāyuddhodyatasyāpi śmaśrukarma
vivarjayediti
dantadhāvananiṣedhaḥ | kātyāyanavyāsau-pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu
navamyāṃ ca viśeṣataḥ | dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahatyāsaptamaṃ kulamiti |-alābhe dantakāṣṭhānāṃ niṣiddhāyāṃ tathā tithau | apāṃ
dvādaśagaṇḍūṣaiḥ patrairvā śodhayenmukhamiti | tathā-śrāddhe janmadine caiva vivāhe mukhadūṣite | vrate caivopavāse ca varjayeddantadhāvanam | tathā-śuddhyarthaṃ prātarutthāya bhakṣayeddantadhāvanam | śrāddhe

4.1.19

yajñe ca niyamānnādyātproṣitabhartṛketi | saṃvartaḥ-ādityavāre
cāśauce varjayeddantadhāvanamiti | tathā-yo mohātsnānasamaye
bhakṣayeddantadhāvanam | nirāśāstasya gacchanti devatāḥ pitarastathā | madhyāhnasnānaviṣayametat | prātaḥsnānādhikāre -dantānpūrvamatho gharṣetprātaḥ siṃcecca locane | iti parāśarokteriti
hemādriḥ | iti tithyādiṣu nānāvidhaniṣedhāḥ
yenārjitāni yudhi bhūmipatīnvijitya
durgāṇi durgrahatarāṇi nijaiḥ karāgraiḥ
śrībājabāddurasaṃjñanṛpasya tasya
vācā hareriva girāvatidetuṣṭyai

Linked texts (15)