Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 5.1

Smṛtikaustubha 5.1

Language
Sanskrit

5.1.1

māsi kartavyasya uttaratra kartavyatābhidhānāt śuddhacaitraśuklapratipadyeva kāryamityāhuḥ
atredaṃ bodhyam | dvividhaṃ tāvadasyāṃ pratipadi vihitaṃ karma
kiṃcitsaṃvatsarārambhaṃ nimittīkṛtya tailābhyaṅgādi | yathāha vṛddhavasiṣṭhaḥ—vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate | iti | kiṃcittu caitraśuklapratipatpuraskāreṇa vihitam | tadyathā hemādrau brāhme tāmeva tithiṃ
prakramya—tatra kāryā mahāśāntiḥ sarvakalmaṣanāśinī | sarvotpātapraśamanī kaliduḥkhapranāśinī | tasyāmādau tu saṃpūjyo
brahmā kamalasaṃbhavaḥ | pādyārghyapuṣpadīpaiśca vastrālaṃkārabhojanaiḥ
homairbalyupahāraiśca tathā brāhmaṇatarpaṇaiḥ | tataḥ krameṇa devebhyaḥ pūjā
kāryā pṛthak pṛthak | ityuktvā | oṃnamo brahmaṇe tubhyaṃ kāmāya
ca mahātmane | namastestvanimeṣāya truṭaye ca mahātmane | ityādīn | namaste bahurūpāya viṣṇave paramātmane | ityantānmantrānuktvoktam-atha kiṃ bahunoktena mantreṇānena pūjayet | prāṅmukhodaṅmukhānviprāndevānuddiśya pūrvavat | iti brāhmaṇapūjāmuktvā—anenaiva tu mantreṇa svāhāntena pṛthak pṛthak | yaviṣṭhāyāgnaye homaḥ
kartavyaḥ sarvatṛptaye | śālāśobhā tataḥ kāryā maṅgalālapanaṃ tathā
bhojayitvā dvijānsarvānsuhṛtsaṃbandhibāndhavān | viśeṣeṇa ca
bhoktavyaṃ kāryaścāpi mahotsavaḥ | evaṃ saṃvatsarārambhaḥ sarvasiddhipravartakaḥ | iti | anenaivetyanena avyavahitapaṭhito namaste bahurūpāyetyayaṃ mantraḥ parāmṛśyate | tataścānenaiva pūjāhomādisiddheḥ
pūrvapaṭhitāḥ sarve'pi mantrā anāvaśyaqā iti dyotyate | iyaṃ ca

5.1.2

pūjā damanakena kāryā | yathoktaṃ hemādrau devīpurāṇe brahmovāca
caitrādau kārayetpūjāṃ mama vatsa yathāvidhi | gandhadhūpārcanādānairmālyaiśca damanodbhavaiḥ | evaṃ saṃpūjayitvā tu sarvānkāmānavāpnuyāt | iti | tatrābhyaṅgādau saṃvatsarārambhasya nimittatvakathanāt, akaraṇe doṣaśravaṇācca naimittikatvapratīteḥ |-nitye naimittike kuryātprayataḥ sanmalimluce | iti śāstrādadhikaśuklapratipadi tatkaraṇamucitam | brahmapūjādikarmaṇastu tādṛśanaimittikatvasādhakatvābhāvāt kāmyatvapratīteśca śuddhacaitrapratipadyanuṣṭhānamiti
asyāmeva pratipadi vatsarādhipapūjoktā jyotirnibandheyaścaitraśuklapratipaddinavāro nṛpo hi saḥ | tasya pūjā vidhātavyā
patākātoraṇādibhiḥ | pratigṛhaṃ dhvajākarma śaktyā brāhmaṇatarpaṇam | nirīkṣaṇaṃ ca kartavyaṃ śakunānāṃ śubhepsubhiḥ | iti | vatsarādināmaśravaṇaphalamapyuktaṃ bhaviṣye — caitre māsi mahābāho
puṇyā yā pratipatparā | asyāṃ vai nimbapatrāṇi prāśya saṃśa‍ṛṇuyāttithim | śakavatsarabhūpamantriṇāṃ rasadhānyeśvarameghapatīnām | śravaṇātpaṭhanācca vai nṛṇāṃ śubhatāṃ yātyaśubhaṃ saha śriyā | iti
viṣṇudharmeṣu vidyāvratārambho'pi | mārkaṇḍeya uvāca
aṣṭapatraṃ tu kamalaṃ vinyasedvarṇakaiḥ śubhaiḥ | brahmāṇaṃ karṇikāyāṃ tu
tasya saṃpūjayedvibhum | tasya kamalasya | ṛgvedaṃ pūrvapatre tu yajurvedaṃ ca dakṣiṇe | paścime sāmavedaṃ tu udgātharvaṇaṃ tathā | āgneye
ca tathāṅgāni dharmaśāstrāṇi naiṛte | purāṇaṃ caiva vāyavya īśānye
nyāyavistarau | evaṃ vinyasya dharmajñaḥ sopavāsastu pūjayet
caitraśuklāmathārabhya sopavāso jitendriyaḥ | sadā pratipadaṃ prāpya

5.1.3

śuklapakṣasya yādava | saṃvatsare mahābhāga śuklagandhānulepanaiḥ
bhūriṇā paramānnena dhūpadīpairatandritaḥ | saṃvatsarānte gāṃ dadyādvrate
cīrṇe narottamaḥ | idaṃ vrataṃ yastu karoti rājansa vedavitsyādbhuvi
dharmaniṣṭhaḥ | kṛtvā tathā dvādaśa vatsarāṇi virañcilokaṃ puruṣaḥ
prayāti | iti | atra saṃvatsaraprayogo vidyāprāptyarthaṃ, dvādaśavarṣaprayogastu brahmalokaprāptyarthamiti vivekaḥ
iyameva pratipat kalpādirapi | yathoktaṃ hemādrau nāgarakhaṇḍe-atha kalpāda‌yo rājankathyante tithayaḥ śubhāḥ | yāsu śrāddhe
kṛte tṛptiḥ pitṝṇāmakṣayā bhavet | caitraśuklapratipadi śvetakalpaḥ
purā'bhavat | tasya śuklatrayodaśyāmūdānaḥ samajāyata | kalpastu
nārasiṃhākhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pratipadyabhūt | atha kṛṣṇatrayodaśyāṃ
gaurīkalpo'pyakalpata | vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ nīlalohitaḥ | caturdaśyāṃ tu śuklāyāṃ pravṛtto gāruḍābhidhaḥ | samānastu
tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāmudapadyata | māheśvaraścaturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe
samāgamat | jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ mahādevasya saṃbhavaḥ | paurṇamāsyāṃ
tu tasyaiva kūrmaḥ pravṛvṛte nṛpa | kṛṣṇapakṣe tṛtīyāyāmāgneyaḥ samapadyata | tasyāmāṣāḍhakṛṣṇāyāṃ somakalpaḥ samāpatat | śrāvaṇe
śuklapañcamyāṃ rauravaḥ samapadyata | tasyaiva kṛṣṇapañcamyāṃ
mānavaḥ samajāyata | ṣaṣṭhīṃ proṣṭhapade śukle prāpya prāṇādhipo'bhavat | sitetarāyāṃ ṣaṣṭhyāṃ tu tasya tatpuruṣāhvayaḥ
bṛhatkalpastu saptamyāṃ śuklāyāmāśvinasya ca | kṛṣṇāyāmapi
vaikuṇṭhaḥ praviveśa viśāṃpate | kārtikasya site ṣaṣṭhyāṃ kalpaḥ
kandarpasaṃjñakaḥ | asitāyāṃ punarjajñe lakṣmīkalpasya kalpanā | mārge

5.1.4

śuklanavamyāṃ tu kalpaḥ sadyo'bhyapadyata | asitāyāṃ ca
sāvitrīkalpaḥ prārambhemadhyagāt | pauṣe daśamyāṃ śuklāyāmīśānaḥ prādurāsa ca | asitāyāṃ mayūrasya kalpasyopakramo'bhavat | ekādaśyāṃ tu śuklāyāṃ māghe vyānaḥ prajajñivān | tasyāmeva tamisrāyāṃ vārāhaḥ prāpa bhūtale | sārasvatastu śuklāyāṃ
dvādaśyāṃ phālgunasya ca | kṛṣṇāyāmapi vairājo virarāja mahāmanāḥ | iti triṃśadamī kalpāstithayaḥ parameṣṭhinaḥ | ārambhatithayastveṣā uktāḥ puṇyatamā mayā | tāsu śrāddhe kṛte brahmannākalpaṃ tu vikalpataḥ(?) | iti | etāvatīṣvapi kalpādiṣu śrāddhaṃ
kartumasamarthena saptasveva kartavyamiti dyotanārthaṃ śāstrāntaramapyudāhṛtaṃ tenaiva mātsye-brahmaṇo yaddinādaukalpasyādiḥ prakīrtitaḥ | vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāṃ phālgunasya ca | pañcamī
caitramāsasya tasyaivānyā tathā parā | tasyaiva caitrasyaiva | parā
kalpādirityarthaḥ | śuklā trayodaśī māghe kārtikasya tu saptamī
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarāmyaham | kalpānāmādayo
hyetā dattasyākṣayakārakāḥ | iti
iyameva matsyajayantī | yathoktaṃ purāṇasamuccaye-matsyo'bhūddhutabhugdine madhusite iti | hutabhugdinaṃ tṛtīyeti kecit
tadayuktam | yataḥ agniśabdena hutabhukśabdena tritve lakṣaṇādvārā
tṛtīyāyāṃ lakṣitāyāṃ lakṣitalakṣaṇā syāt | tadapekṣayā'gnidaivatyatayā prasiddhāyāḥ pratipadaḥ ṣaṣṭhīsamāsena pratipādanaucityāt
hutabhugdinaṃ pratipat | tathāca mātsye-kṛte ca prabhave caitre pratipacchuklapakṣagā | revatyāṃ yogaviṣkambhe divā dvādaśa nāḍikāḥ
matsyarūpī kumāryāṃ tu avatīrṇo hariḥ svayam | iti | atraiva

5.1.5

śuklatṛtīyāyāṃ matsyajayantī-caitraśuklatṛtīyāyāṃ bhagavānmīnarūpadhṛk | iti mātsyavacanāt | āṣāḍhaśuklaikādaśī matsyajayantītvenoktā vārāhe-āṣāḍhe śuklapakṣe tu ekādaśyāṃ mahātithau | jayantī matsyanāmnī tu tasyāṃ kāryamupoṣaṇam | iti
nacaiṣāṃ vākyānāṃ parasparavirodhaḥ kalpabhedena vyavasthāpanāt
janmakāle ṣoḍaśopacāraiḥ saṃpūjyārghyaṃ dadyāt | tatra mantraḥ-satyavratopadeśāya jihmamīnasvarūpadhṛk | pralayābdhikṛtāvāsa gṛhāṇārghyaṃ namostu te | iti
asyāmeva pratipadi navarātrārambho mārkaṇḍeyapurāṇe-śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī | vasantakāle sā
proktā kāryā sarvaiḥ śubhārthibhiḥ | iti | etannirṇayamāśvinanavarātrāvasare vakṣyāmaḥ
caitre māsi kāryaṃ nirṇayāmṛte mātsye-varjayitvā madhau
yastu dadhikṣīraghṛtaikṣavam | dadyādvastrāṇi sūkṣmāṇi rasacastraphalāni vā | saṃpūjya vipramithunaṃ gaurī me prīyatāmiti | etadgaurīvrataṃ nāma bhavānīlokadāyakam | iti
atraiva prapādānārambha ukto'parārke-atīte phālgune
māsi prāpte caitramahotsave | puṇye'hni viprakathite prapādānaṃ samārabhet | tatra mantraḥ | prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā
asyāḥ pradānātpitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ | iti | anivāryaṃ
tato deyaṃ jalaṃ māsacatuṣṭayam | prapāṃ dātumaśaktena viśeṣāddharmamīpsunā | pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ | brāhmaṇasya gṛhe
deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ | tatra mantraḥ-eṣa dharmaghaṭo datto
brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ
iti | anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati | prapādānaphalaṃ

5.1.6

so'pi labhate nātra saṃśayaḥ | iti
caitraśukladvitīyāyāṃ bālenduvratam | hemādrau viṣṇudharmottare-mārkaṇḍeyaḥ | caitraśukladvitīyāyāṃ saṃprāpya nṛpasattama | dināvasāne kurvīta samyaksnānaṃ nadījale | bālendumaṇḍalaṃ kṛtvā
pūjayecchvetavarṇakaiḥ | śvetaiḥ puṣpaiḥ phalaiścaiva paramānnena bhūriṇā
drākṣekṣuvikāraiśca śubhreṇa lavaṇena vā | dināvasāne deveśaṃ
pūjayedvā niśākaram | athavā maṇḍalaṃ kṛtvā gaganasthaṃ prapūjayet
maṇḍale vikalpaḥ bālendormaṇḍalaṃ kāryaṃ pūrṇendorveti | gaganasthaṃ
dhyātvā maṇḍale pūjayediti tu samam | ghṛtena havanaṃ kṛtvā naktaṃ
bhuñjīta vāgyataḥ| tatastaile pācitaṃ tu bhakṣayenna sadaiva tat | etadvrataṃ naraḥ kṛtvā samyak saṃvatsaraṃ śuciḥ | saubhāgyaṃ mahadāpnoti
svargalokaṃ ca gacchati | etatpavitraṃ ripunāśakāri saubhāgyadaṃ
rogaharaṃ ca rājan | proktaṃ vrataṃ yādavavaṃśamukhya kāryaṃ prayatnena
tathā striyāpi | iti | nāmamantreṇa pūjāhomau 108 | sadaivauta
saṃvatsaraṃ tailapakvavivarjanam
asyāmeva damanakenomādipūjanamuktam nirṇayāmṛte hemādrau
ca devīpurāṇe-umāṃ śivaṃ hutāśaṃ ca dvitīyāyāṃ tu pūjayet
haviṣyamannaṃ naivedyaṃ deyaṃ gandhārcanānvitam | phalaṃ prāpnoti viprendra sarvakratusamudbhavam | iti
atha tṛtīyāyāṃ pārvatīśvarayorāndolanavratam | tatraiva
devīpurāṇe-tṛtīyāyāṃ madhordevīṃ śaṃkareṇa samanvitām | kuṅkumāgarukarpūramaṇivastrasugandhakaiḥ | sraggandhadhūpadīpaiśca damanena viśeṣataḥ | āndolayettato vatsa śivomātuṣṭaye sadā | rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ prātardeyā ca dakṣiṇā | hemavastrānnapānāni tāmbūlāni

5.1.7

srajastathā | saubhāgyāya sadā strībhiḥ kāryā putrasukhepsubhiḥ
iti
śaṃkarāmāpratimāsvarūpamuktaṃ tatraiva-sauvarṇī tu umā kāryā
rājataḥ śaṃkarastathā | caturbhujastu deveśo dvibhujā tu umā
bhavet | iti | idaṃ ca vrataṃ dvitīyāviddhāṃ tṛtīyāṃ tyaktvā muhūrtamātrāyāmapi caturthīyatāyāṃ kāryamityatra pramāṇaṃ prāgevoktam
satyapi vaidhṛtyādiyoge dvitīyāniṣedha eva balavān | tasya
viśeṣaviṣayatvāt | tato māsamāndolayet | caitramāsakṛtyatvena
vratahemādrau tadudāharaṇāt | dolānirmāṇapūrvakaṃ tadvidhiśca
tatraivoktaḥ-adyaprabhṛti ye dolākrīḍāṃ puṣkariṇītaṭe | vasante
kārayiṣyanti maṇḍite tridaśāṅgaṇe | netrasaṃjñapaṭīcchannāṃ padmarāgavibhūṣitām | chādyakairupasaṃchannāṃ vinyastakanakānḍukāma | vicitrābharaṇāṃ bhūribhābhāsitadigantarām | māyāvidyādharākrāntāṃ
prāntaropitadarpaṇam | chatracāmarasaṃchannāṃ yathāśaktyathavā kṛtām
agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā digvi his diśaṃ balim | tasyāmāro-payeddevamiṣṭaṃ śiṣṭajanāvṛtam | mūlamantreṇa devānāṃ prāptaṃ dolādhiropaṇam | pārśvastho brāhmaṇo vidvānpaṭhedvā mantramuttamam | mantro
viśvataścakṣuriti | netrapaṭī kauśeyam | chādyakairvitānaiḥ | anḍukāḥ śṛṅkhalāḥ | agnikāryaṃ ājyenāṣṭottaraśataṃ vyāhṛtibhirhomaḥ
prācyai nama ityādibhirmantrairlaukikacaruṇā baliḥ | devatānāmiti
bahuvacanāddevatāntaradolotsave'pyayameva vidhiriti sūcyate
svaisya tattaddaivatyamūlamantrādhyayane svayameva tena tena mantreṇa devatānāṃ dolādhirohaṇaṃ kuryāt | tadabhāve dvitīyaḥ pakṣaḥ
asyāmeva tṛtīyāyāṃ śrīrāmacandradolotsavārambha ukto

5.1.8

rāmārcanacandrikāyāṃ-madhau śuklatṛtīyāyāṃ jānakīramaṇaṃ prabhum
rājopacāraiḥ sampūjya māsamāndolayetkalau | dolārūḍhaṃ prapaśyanti
ye kṛṣṇaṃ madhumādhave | aparādhasahasraistu muktāste nātra saṃśayaḥ
dolārūḍhasya devasya ye'gre kurvanti jāgaram | sarvapuṇyaphalāvāptirnimiṣe nimiṣe bhavet | iti | nityaṃ caitat | ūrje vrataṃ madhau dolāṃ
śrāvaṇe tantupūjanam | caitre damanakāropamakurvāṇo vrajatyadhaḥ
ityakaraṇe doṣaśravaṇāt
iyaṃ tṛtīyā manvādirapi | yathoktaṃ hemādrau mātsyeāśvayukśuklanavamī dvādaśī kārtikasya ca | tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca | phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣe caikādaśī sitā | śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhasya paurṇimā
āṣāḍhaśukladaśamī tathā māghasya saptamī | kārttikī phālgunī
caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī tathā | manvantarādayaścaitā dattasyākṣayakārakāḥ | iti | manvādiṣu cāpiṇḍaṃ śrāddhamavaśyamanuṣṭheyam | tatra
mānamavasare darśayiṣyāmaḥ
atha caturthyāṃ gaṇapaterdamanakāropaṇamuktaṃ jyotirnibandhe
bhaviṣyottare-caturthī gaṇanāyasya durgāyā navamī tathā
viṣṇostu navamī puṇyā tathaiva dvādaśī śubhā | trayodaśīśvarasyaiva
śreṣṭhā'raṇyanivāsinaḥ | bhairavasyaikavīrāyā jñeyā bhūtā phalapradā
pūrṇimā sarvadevānāṃ śreṣṭhā damanakārpaṇe | kāruhastagataḥ puṇyaḥ
prokto damanako budhaiḥ | ānīya mandiraṃ snātvā kṛtvā gandhādipūjanam | arcayetsarvadevānāṃ yathākālaṃ yathātithi | iti
nirṇayāmṛte devīpurāṇe damanakapūjāprakaraṇe-gaṇeśe kārayetpūjāṃ laḍukaiādibhirādarāt | caturthyāṃ vighnanāśāya sarvakāmasamṛddhaye | iti

5.1.9

atha pañcamyāṃ lakṣmīpūjanamuktaṃ hemādrau bhaviṣye-śuklāyāmatha pañcamyāṃ caitre māsi śubhānanā | śrīrviṣṇulokānmānuṣyaṃ
saṃprāptā keśavājñayā | tasmāttāṃ pūjayettatra yastaṃ lakṣmīrna muñcati
eṣā śrīpañcamī kāryā viṣṇulokagatipradā | iti
atraiva hayapūjāvrataṃ madanaratne pādme pātālakhaṇḍe-uccaiḥśravāḥ pūjanīyaḥ pañcamyāṃ caitraśuklake | tatraiva pūjyā gandharvāsturagāṇāṃ tu bāndhavāḥ| patravānarkaparṇaśca pratyu[dyu]mnaśca mahāyaśāḥ
bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvavidvaśī | tathā śāliśirāḥ
śrīmānpradyumnaśca mahāyaśāḥ | nāradaśca kaliṅgaśca gandharvaśca hahāhūhūḥ | subāhustumburuścaiva tathā citrarathaḥ prabhuḥ | citrāṅgadaśca
vikhyātaścitrasenaśca vīryavān | siddhapūrvaśca badarīparṇāśaśca
mahāyaśāḥ | brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇo'tibalastathā | viśvāvasuḥ surendraśca gandharvo'tiparākramaḥ | ityete pūjanīyāstu gandhairuccāvacaistathā | modakairlāpikāmiśca paramānnena cākṣataiḥ | dadhnā
guḍena payasā śālipiṣṭena bhūriśaḥ | dhūpairmālyaistathā dīpairdvijānāṃ svastivācanaiḥ | evaṃ hi pūjitāḥ samyak turagāṇāṃ tu
bāndhavāḥ | balamāyuḥ prayacchanti saṃgrāmeṣvaparāja his [yam]| ārogyaṃ
paramāṃ puṣṭiṃ tathaiva ca vidheyatām | naro vāpyathavā nārī vratametatsamācaret | caitrasya śuklapañcamyāṃ śuciḥ snātā upoṣitā
prabhāte pāraṇaṃ kṛtvā devaviprānprapūjya ca | labhate sāthavā so'pi
svamanorathajaṃ phalam | iti
atraiva tithau nirṇayāmṛte devīpurāṇe-pañcamyāṃ pūjayennāgānantādyānma Nathanoragān | kṣīraṃ sarpistu naivedyaṃ deyaṃ
sarvasukhāvaham | iti | damanapūjāviṣayametaditi

5.1.10

hemādriḥ | nāgapratimālakṣaṇamuktaṃ mātsye-nāgāṃścaiva tu
kartavyāḥ khaḍgakheṭakadhāriṇaḥ | adhaḥ sarpākṛtisteṣāṃ nābherūrdhvaṃ tu
mānuṣī | phaṇāśca mūrdhni kartavyā dvijivhā bahavo'samāḥ | iti
asamā viṣamasaṃkhyāḥ | iti
atha ṣaṣṭhyāṃ kālahemādrau brāhme-jātaḥ skandaśca ṣaṣṭhyāṃ tu
śuklāyāṃ caitranāmani | saināpatye'bhiṣiktaśca devānāṃ
brahmaṇā svayam | jitavāṃstārakaṃ daityaṃ krauñcaṃ śaktyā
bibheda saḥ | tasmātsarvatra vidhinā skando mālyaiḥ sugandhibhiḥ
dīpālaṃkāravastrātrakūṭaiḥ saṃpūjya eva hi | sakuśalakuṭakīḍanakairrdhaṇṭācāmaradarpaṇaiḥ | sarvāsu śuklaṣaṣṭhīṣu kāryamevaṃ na saṃśayaḥ | iti
tatraiva devīpurāṇe damanakapūjāprakaraṇe-ṣaṣṭhyāṃ skandasya kartavyā
pūjā sarvopahārikī | ihaiva sukhasaubhāgyamante skandapuraṃ
vrajet | iti | tatraiva vratakāṇḍe kālottare īśvaraḥ-caitraśuklātsamārabhya vratārthamadhunocyate | upoṣya vidhinā ṣaṣṭhyāṃ viśeṣātṣaṇmukhaṃ yajet | mṛnmayīṃ pratimāṃ ramyāṃ tadā kuryādviśeṣataḥ
ṣaṇmukhaṃ dvādaśabhujaṃ bālavatkāñcanaprabham | mayūravāhanaṃ devaṃ saumyaṃ
lāvaṇyapūritam | śaktighaṇṭāpatākeṣūpāśakukkuṭabhūṣitam | daṇḍābhayaṃ savaradaṃ khaḍgeṣudhiśarāsanam | saṃpūjya parayā bhaktyā śuklapuṣpopacārakaiḥ | naivedyaṃ gandhavastrāṇi śuklānyeva pradāpayet
brāhmīrasaṃ samādāya kapilājyaṃ palaṃ tathā | sarasvatyayunāmantrya
sahasrāṣṭottareṇa ca | ācārya pūjayedbhaktyā vastrahemānnavāhanaiḥ
brāhmīrasaghṛtaṃ paścādvratānte pāraṇaṃ hitam | māsi māsi prakartavyaṃ
yāvatsaṃvatsarāvadhi | brahmacaryeṇa śucinā varṣamekaṃ samācaret

5.1.11

mahākavirbhavetso'pi bhuvi vācaspatiryathā | sakṛdgṛhṇāti śāstrāṇi
vādināṃ mūrdhni tiṣṭhati | rakṣovināyakāstasya na hiṃsanti kadācana | skandagrahā mahāghorāstathāpasmāradugrrahāḥ | na hiṃsanti
mahāsenavratasyāsya prabhāvataḥ | idaṃ vratottamaṃ śreṣṭhaṃ kartavyaṃ bhūtivardhanam | ṣaṇmukhaṃ 1 pārvatīputraṃ 2 skandaṃ 3 guhaṃ 4 kumārakam
5 | kārtikeyaṃ 6 tathā bālaṃ 7 tathānyaṃ krauñcasūdanam 8
tārakārāti 9 saṃjñaṃ ca tathānyaṃ kṛttikāsutam 10 | vaiśākhaṃ
ca 11 viśākhaṃ ca 12 māsi māsi prapūjayet | iti | sarasvatyaṇuḥ sarasvatīmantraḥ | atha saptamyāṃ madanaratne
devīpurāṇe- bhāskarasya tu saptamyāṃ pūjāṃ damanakādibhiḥ | kṛtvā prāpnoti bhogādīn vigatārirmahātapāḥ | iti
athāṣṭamyāṃ nirṇayāmṛte laiṅge-aśokakalikāścāṣṭau ye
pibanti punarvasau | caitre māsi sitāṣṭamyāṃ te na
śokaṃmavāpnuyuḥ | iti | prāśanamantraḥ-tvāmaśoka
narābhīṣṭa madhumāsasamudbhava | pibāmi śokasaṃtapto
māmaśokaṃ sadā kuru | iti | atra punarvasuyogaḥ prāśastyārthaḥ
atraiva bhavānīyātrā kāśīkhaṇḍe-caitrāṣṭamyāṃ mahāyātrāṃ
bhavānyaḥ kārayetsudhīḥ | aṣṭādhikāḥ prakartavyāḥ śatakṛtvaḥ pravṛkṣiṇāḥ | iti | asyāmeva yogaviśeṣeṇa kāryamuktaṃ viṣṇunā-punarvasubudhopetā caitre māsi sitāṣṭamī | prātastu vidhinā snātvā
vājapeyaphalaṃ labhet | iti
atha śrīrāmanavamīvratam | agastisaṃhitāyāṃ-caitre navamyāṃ prākpakṣe divā puṇye punarvasau | meṣe pūṣaṇi saṃprāpte lagne
karkaṭakāhvaye | āvirāsītsa kalayā kausalyāyāṃ paraḥ pumān

5.1.12

tasmindine tu kartavyamupavāsavrataṃ sadā | tatra jāgaraṇaṃ kuryādraghunāthaparo bhuvi | prātardaśamyāṃ kṛtvā tu saṃdhyādyāḥ kaulikāḥ
kriyāḥ | saṃpūjya vidhivadrāmaṃ bhaktyā vittānusārataḥ | brāhmaṇānbhojayedbhutvā dakṣiṇābhiśca toṣayet | gobhūmitalahiraṇyādyairvastrālaṃkaraṇaistathā | rāmabhaktānprayatnena prīṇayetparayā mudā | evaṃ yaḥ
kurute bhaktyā śrīrāmanavamīvratam | anekajanmasiddhāni pātakāni bahūnyapi | bhasmīkṛtvā vrajatyeva tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
sarveṣāmapyayaṃ dharmo bhuktimuktyekasādhanam | iti | hemādrau-upauṣaṇaṃ jāgaraṇaṃ pitṝnuddiśya tarpaṇam | tasmindine tu kartavyaṃ brahmaprāptimabhīpsubhiḥ | iti | evaṃ phalaśravaṇāt kāmyametat nityaṃ
ca | yaśca rāmanavamyāṃ tu bhuṅkte mohādvimūḍhadhīḥ | kumbhīpākeṣu
ghoreṣu pacyate nātra saṃśayaḥ | iti | - yastu rāmanavamyāṃ ca martyo
mohādvimūḍhadhīḥ | upoṣaṇaṃ na kurvīta kumbhīpākeṣu pacyate
ityakaraṇe doṣaśravaṇāt | atra martya ityaviśeṣaśravaṇānma his manuṣyamātraṃprati nityamidam | lagne karkaṭakāhvaya iti madhyāhnasaṃkīrtanāt ,
saiva madhyāhnayogena sā puṇyā navamī bhavet | iti smaraṇācca
madhyāhnavyāpinī grāhyā | punarvasuyogastu tatraiva prāśastyārthaḥ
tithiḥ śarīraṃ devasya tithau nakṣatramāśritam | tasmāttithiṃ praśaṃsanti na nakṣatraṃ tithiṃ vinā | iti vacanāt | dinadvaye tadvyāptau
tadvyāptau ca paraiva grāhyā | aṣṭamīviddhāyā niṣedhāt | -navamī
cāṣṭamīviddhā tyājyā viṣṇuparāyaṇaiḥ | upoṣaṇaṃ navamyāṃ ca

5.1.13

daśamyāṃ caiva pāraṇam | iti | yattvatra viṣṇuparāyaṇairiti viṣṇupadasya prakṛtarāmaparatvāt rāmamantradīkṣitaparamidaṃ padaṃ guṇavidhau
śrutamapi prakṛte-tasmindine tu kartavyamupavāsavrataṃ sadā
iti nityaprayogavidhāvanveti kāṅkṣitatvāt | tataśca rāmamantradīkṣitānpratyeva nityamidaṃ na sarvānpratīti | tadasat
avatāriṇi prasiddhasya viṣṇupadasya prakaraṇamanapekṣya vidheyakoṭivikṣiptasvārthasamarpaṇena caritārthasyāvatāraviśeṣaparatve mānābhāvāt | vākyāntare śrutasyākāṅkṣitasyāpi anuṣaṅgasādhakanyāyābhāve vākyāntare'nvayakalpanāyogācca | vatsarā vā eṣā yajñasyetyatra śrutayajñapadasya prācīnamagnīṣomīyādityatrānvayāsambhavavat
saptadaśa vaiśyasyeti vaiśyaṃ prati sāptadaśyavidhipareṇa vākyena
sāmānyapravṛttasāptadaśyavidheriva viṣṇuparāyaṇānprati aṣṭamīviddhāyā niṣedhapareṇa vākyena sāmānyapravṛttasya martyamātraṃ prati
nityatvāvedakapūrvoktavacasa upasaṃhārāyogācca | ataeva vaiṣṇavānprati viśiṣya viddhāniṣedhāt aṣṭamīviddhāṃ madhyāhnavyāpinīṃ
punarvasuyuktāmapi parityajya paredyustrimuhūrtāyāmapyupoṣaṇaṃ kāryamiti kecit | anye tu karmakālavyāpiśāstrānurodhenaiva śāstrāntarasya netumucitatvātparadine madhyāhnavyāptyāmasatyāṃ pūrvaviddhaiva
grāhyetyāhuḥ | aviddhāyā alābhe tu viddhāyāmapyupoṣaṇaṃ 'niḥsadigdhameva | guṇānurodhena pradhānasya lopāsaṃbhavāt agnihotrahavaṇyalābhe nirvāpasyeva | idaṃca malamāse na kāryam | spaṣṭamāsaviśeṣākhyāvihitaṃ varjayenmale | iti vacanāt

5.1.14

atha prayogaḥ | aṣṭamyāṃ prātarnityavidhiṃ kṛtvā śrīrāmabhaktaṃ vipraṃ saṃpūjya prārthayet |-śrīrāmapratimādānaṃ kariṣye'haṃ
dvijottama | tatrācāryo bhava prītaḥ śrīrāmo'si tvameva me
iti | tataḥ-navamyāmaṅgabhūtena ekabhaktena rāghava | ikṣvākuvaṃśatilaka prīto bhava bhavapriya | iti ekabhaktaṃ saṃkalpya sācāryo
haviṣyaṃ bhuñjīta | tataḥ prātarnityavidhyanantaraṃ svagṛhottarabhāge
śaṅkhacakrahanūmadyutaṃ prāgdvāraṃ, garutmacchāṅgairbāṇayutaṃ dakṣiṇadvāraṃ,
gadākhaṅgāṅgadayutaṃ paścimadvāraṃ, padmasvastikanīlayutamuttaradvāraṃ,
madhye hastacatuṣkāyatavedikāyuktaṃ suvitānaṃ sutoraṇaṃ pūjāmaṇḍapaṃ
vidhāyopavāsasaṃkalpapūrvakaṃ pratimādānaṃ saṃrkalpayet | tatra mantraḥupoṣya navamīṃ tvadya yāmeṣvaṣṭasu rāghava | tena prīto bhava tvaṃ me
saṃsārāntrāhi māṃ hare | asyāṃ rāmanavamyāṃ tu rāmārādhanatatparaḥ
upopyāṣṭasu yāmeṣu pūjayitvā yathāvidhi | imāṃ svarṇamayīṃ rāmapratimāṃ tvāṃ prayatnataḥ | śrīrāmaprītaye dāsye rāmabhaktāya dhīmate
prīto rāmo haratvāśu pāpāni subahūni ca | anekajanmasaṃptiddhānyabhyastāni mahāntyapi | iti | vedikāmadhye likhitasarvatobhadre'ṣṭadale vā kalaśapratiṣṭhādividhinā pūrṇakumbhaṃ nidhāya tadupari
sauvarṇaṃ rājataṃ vaiṇavaṃ vā pīṭhaṃ vastrāvacchannaṃ nidhāya tatra siṃhāsane
śrīrāmapratimā mantryuccāraṇapūrvakaṃ saṃsthāpya pādyaprabhṛtipuṣpāntopacārairmahāpūjāṃ kṛtvā | rāmasya jananī cāsi rāmātmakamidaṃ
jagat | atastvāṃ pūjayiṣyāmi lokamātarnamostu te | iti mantreṇa

5.1.15

kausalyāmabhyarcya | oṃ namo daśarathāyeti daśarathaṃ saṃpūjyāvaranapūjāprabhṛti pūjāṃ samāpya madhyāhne-phalapuṣpāmbusaṃpūrṇaṃ gṛhītvā
śaṅkhamuttamam | aśokaiścūtakusumairyuktaṃ ca tulasīdalaiḥ | arghyaṃ
dadyāt | tatra mantraḥ-daśānanavadhārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca
dānavānāṃ vināśāya daityānāṃ nidhanāya ca | paritrāṇāya sādhūnāṃ
jāto rāmaḥ svayaṃ hariḥ | gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ bhrātṛbhiḥ sahi
to'nagha | iti | yāmacatuṣṭaye'pi śrīrāmaṃ saṃpūjya rātrau jāgaraṇaṃ vidhāya daśamyāṃ nityapūjāṃntaṃ kṛtvā mūlamantreṇāṣṭottaraśatapāyasāhutīrhutvā ācāryaṃ vastrabhūṣaṇādibhiḥ saṃpūjya tasmai pratimāṃ
dadyāt |--imāṃ svarṇamayīṃ rāmapratimāṃ samalaṃkṛtām | citravastrayugacchannāṃ rāmo'haṃ rāghavātmane | śrīrāmaprītaye dāsye tuṣṭo
bhavatu rāghavaḥ | iti | anyebhyo yathāśakti dakṣiṇāṃ dattvā pāraṇaṃ
kuryāt | mantraḥ--tava prasādaṃ svīkṛtya kriyate pāraṇaṃ mayā
vratenānena saṃtuṣṭaḥ svāminbhaktiṃ prayaccha me | iti
atra ca homasahitapratimādānātmakamudyāpanaṃ nityatayā vratāntargatatvena samarthaṃ prati vidhīyate rāmārcanacandrikodāhṛta--agastisaṃhitāvacobhyām-varṣe varṣe samarthasya vratenaiva prapūrṇatā | na
tasyodyāpanaṃ kiṃcidvratādanyadvidhīyate | sarvatra tasya pūtyarthaṃ sadā
rāmavrataṃ caret | nānyenāsyābhrivatpūrtiranenāsya prapūrṇatā | iti
atra vrataśabdena pratimāyāḥ saṃkalpapūrvakaṃ dānamevocyate | tadaṅgatvena
homo'pi labhyate | ataevākiṃcanaṃ prati homadānarahitaṃ vratamupadiśya tatraivoktam-śaktasya yadvrataṃ proktamaśaktodyāpanaṃ ca yat

5.1.16

tadapi syādyathāśakti sāṅgaṃ tu sakalaṃ tadā | ekāmapi naro
bhaktyā śrīrāmanavamīṃ mune | upoṣya kṛtakṛtyaḥ santsarvapāpaiḥ
pramucyate | iti | etadante ca candrikoktiḥ--apiśabdādaśaktasya
pūrtyai dānaṃ tu sūcitam | iti akiṃcanavratodyāpanaṃ sūcitamiti
ato'samarthena kasyāṃcidapyekasyāṃ navamayāmudyāpanatvena sahomapratimādānaṃ kāryam | samarthena tu pratinavami | anenaivāśayenoktaṃ
laiṅge--pūjitāṃ pratimāṃ tasmai dattvā saṃpūrṇatāṃ tathā | vācayediti prakṛtya--udyāpanavidhiṃ proktaṃ śrīrāmaprītidaṃ priye | iti
atra prītidaṃ vidhiṃ tathā vācayedityanvayaḥ
atha śaktāśaktayorhomādiprayogaḥ | daśamyāṃ deśakālau
saṃkīrtya śrīrāmaprītyarthaṃ śrīrāmanavamīvratāṅgaṃ sājyapāyasahomaṃ
kariṣye iti śaktaḥ saṃkalpayet | aśaktastu asyāṃ kiṃcinnavamyāṃ
sodyāpanaṃ rāmanavamīvrataṃ kariṣye iti saṃkalpya śaktavannavamīkṛtyāntaṃ kṛtvā daśamyāṃ saṃkalpayet śrīrāmanavamīvratodyāpanāṅgaṃ
sājyapāyasahomaṃ kariṣye iti | tataḥ padmakuṇḍe sthaṇḍile vā'gniṃ
pratiṣṭhāpyā'gnidhyānānte'nvādadhyāt| tatra cakṣuṣī ājyenetyantetra
pradhānaṃ śrīrāmamaṣṭottaraśatasaṃkhyābhiḥ sājyapāyasāhutibhiḥ, sītāṃ
rāmasya jananīṃ daśarathaṃ hṛdayaṃ śiraḥ śikhāṃ kavacaṃ netraṃ astraṃ
hanumantaṃ sugrīvaṃ bharataṃ bibhīṣaṇaṃ lakṣmaṇaṃ aṅgadaṃ śatrughnaṃ jāmbavantaṃ
dhṛṣṭiṃ jayantaṃ vijayaṃ surāṣṭraṃ rāṣṭravardhanaṃ akopaṃ dharmapālaṃ sumantaṃ indraṃ
agniṃ yamaṃ nirṛtiṃ varuṇaṃ vāyuṃ kuberaṃ īśānaṃ vajraṃ śaktiṃ daṇḍaṃ khaḍgaṃ

5.1.17

pāśaṃ aṅkuśaṃ gadāṃ śūlaṃ pratyekacatvāriṃśaddevatāḥ pratyekamaṣṭāviṃśatisaṃkhyābhiḥ sājyapāyasāhutibhiḥ śeṣeṇa sviṣṭakṛtamityādi
nacāvaraṇadevatābhyo home mānābhāvaḥ, sarvve vāvaśiṣṭedevatābhyo'pi homaḥ kiṃ na syāditi vācyam | skānde-rāmanavamīprakaraṇe rāmajananīprabhṛtyastrāntā eva devatāḥ pūjyatvenānukramya
homāvasare-tato homaṃ prakurvīta mūlamantreṇa mantravit | pūrvoktapadmapīṭhe vā sthaṇḍile vā yathāvidhi | laukikegnau vidhānena śatamaṣṭottaramiti paṭhitavākye yathāvidhi vidhānenetyanayorapaunaruktyāya
pūjāgatāṅgāvaraṇadevatāsāhityaprāpaṇārthamekam | aparaṃ tu sthālīpākatantraprāpaṇārthamityāśrayaṇāt | rāmārcanacandrikāyāmapi paṭhiteṣvīdṛśavākyeṣu tathaivāśrayaṇaucityācca | śaunakoktarajodarśanaśāntau indrāṇīndrayoriva pradhānahomavidhinaivāṅgadevatābhyo'pi
homākṣepasaṃbhavācca | nirvāpe śrīrāmamuddiśya tūṣṇīṃ caturo muṣṭīnnirvapyetaradevatābhyaḥ sītāyai tvā juṣṭaṃ nirvapāmi rāmasyajananyai
tvā juṣṭaṃ nirvapāmītyevaṃ caturaścaturo muṣṭīnnirvapet| tathaiva sītāyai
tvā juṣṭaṃ prokṣāmītyādimantraiḥ pratidaivataṃ catuḥsaṃkhyaṃ prokṣaṇam
tataḥ patnyā triḥphalīkṛtānāṃ taṇḍulānāṃ payasi śrapaṇaṃ ājyena
saha pāyasaparyagnikaraṇaṃ ca | ājyabhāgānte-aṣṭottaraśatasaṃkhyāhutiparyāptaṃ sājyapāyasaṃ śrīrāmāya pratidaivatamaṣṭāviṃśatisaṃkhyāhutiparyāptaṃ sājyapāyasaṃ sītāyai rāmasya jananyai daśarathāya hṛdayāya
śirase śikhāyai kavacāya netrāya astrāya hanumate sugrīvāya
bharatāya bibhīṣaṇāya lakṣamaṇāya aṅgadāya śatrughnāya jāmbavate

5.1.18

dhṛṣṭaye jayantāya vijayāya surāṣṭrāya rāṣṭravardhanāya akopāya dharmapālāya sumantāya indrāya agnaye yamāya nirṛtaye varuṇāya
vāyave kuberāya īśānāya vajrāya śaktaye daṇḍāya khaḍgāya pāśāya
aṅkuśāya gadāyai śūlāya namameti sākṣatajalena yajamānastyāgaṃ
kuryāt | tataḥ ṣaḍakṣarasya ṛṣyādismaraṇapūrvakaṃ tenāṣṭottaraśatasaṃkhyaḥ sājyapāyasahomaḥ kāryaḥ karaṇīyo vācāryādihastena
ṣaḍakṣaradīkṣārahitastu pūjāmiva homamapi vaidikamantreṇa nāmamantreṇa vā kuryāt | vaidikapakṣe-tadviṣṇoriti mantrasya medhātithirviṣṇurgāyatrī rāmanavamīvratāṅgasājyapāyasahome viniyoga iti
samarthasya | rāmanavamīvratodyāpanāṅgasājyapāyasahome viniyoga
iti asamarthasya | tadviṣṇoḥ0 rātataṃ svāheti homaḥ kāryaḥ
dvitīyapakṣe oṃ śrīrāmāya svāheti | tataḥ oṃ sītāyai svāhetyevaṃ
praṇavādisvāhāntairekacatvāriṃśannāmamantraiḥ pratyekamaṣṭāviṃśatisaṃkhyākāḥ sājyapāyasāhutīrhutvā | sviṣṭakṛdādipūrṇapātraninayanānte kṛte saṃsthājapenopasthāya paristaraṇavisarjanādivibhūtidhāraṇāntaṃ karma kṛtvā ācāryasya caraṇakṣālanapūrvakaṃ vastragandhākṣatapuṣpaiḥ
kuṇḍalābhyāṃ saratnābhyāṃ saratnāṅgulīyaiśca pūjāṃ kṛtvā pratimādānaṃ
tasmai kuryāt | tatra kausalyādipratimāsattve tābhiḥ saha tadasattve tu kevalāṃ rāmapratimāṃ pūjopaskarasahitāṃ citravastrayugacchannāṃ
prāṅmukha udaṅmukhāya dadyāt pūrvoktamantreṇa candrikodāhṛtena
skānde tu-imāṃ svarṇamayīṃ rāmapratimāmarhaṇānvitām | citravastrayugacchannāṃ rāmo'haṃ rāghavāya te | śrīrāmaprītaye dāsye yathoktaphalasiddhaye | dānenānena suprītastuṣṭo bhava mama prabho | iti

5.1.19

pāṭhaḥ | ācāryo devasyatveti pratigṛhya svastīti brūyāt | tataḥ
aśaktau tanniṣkrayaṃ suvarṇaṃ vā yathāśakti dakṣiṇāṃ dadyāt | kṛtasya
pratimādānasya pūrṇatāsiddhyarthaṃ imāṃ dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ saṃpradade
iti | yajamānaśākhānusāreṇa devasyatveti kaidamiti vā pratigrahaḥ | tato dātā praṇato bhūtvā - śrīrāmarūpa dvijottama śrīrāmanavamīvrataṃ pūrṇamastviti brūyāt | asamarthastu itthamuktvā śāstraprokta udyāpanavidhiḥ śrīrāmaprītido'stviti ca brūyāt
ācāryo yathocitamuttaraṃ vadet | tato'nyebhyo brāhmaṇebhyo
yathāśakti bhūyasīṃ satāmbūladakṣiṇāṃ dattvā taddānaṃ saṃkalpya vā
kṛtaṃ karma śrīrāmārpaṇaṃ kṛtvā pūrvoktamantreṇa pāraṇāṃ kuryāt | iti
samarthāsamarthayorhomādiprayogaḥ
pratimānirmāṇe viśeṣo laiṅge- sadyaḥprasūtāṃ kausalyāṃ
pitarau bhrātṛbhiḥ saha | suvarṇena pṛthakkṛtvā śrīrāmaṃ sītayā saha
lakṣaṇoktāḥ surūpāstāḥ pūjayitvā yathāvidhi | iti | saheti
sītāyāḥ śrīrāmavāmāṅgasthitatvaṃ niyamyate | ataeva candrikāyāṃ
pratimānirmāṇamitthamuktam-tataḥ svarṇamayīṃ rāmapratimāṃ palamānataḥ | nirmitāṃ dvibhujāṃ divyāṃ vāmāṅgasthitajānakīm | bibhratīṃ
dakṣiṇakare jñānamudrāṃ mahāmune | vāmenātmakareṇārāddevīmāliṅgyasaṃsthitām | siṃhāsane rājate ca paladvayavinirmite | aśakto yo
mahābhāga tasya vittānusārataḥ | palenārdhatadardhena tadardhārdhena vā
mune | tato'pyaśaktau raupyeṇa kārayedraghunandanam | lohena nirmitaṃ

5.1.20

vāpi śilayā dāruṇāpi vā | yadvā lekhyaṃ vilepyaṃ vā māturaṅkagataṃ harim | komalāṅgaṃ viśālākṣamindranīlasamaprabham | dakṣiṇāṅke daśarathaṃ putrasyekṣaṇatatparam | pṛṣṭhato lakṣmaṇaṃ devaṃ saṃchatraṃ
kanakaprabham | pārśve bharataśatrughnau tālavṛntakarāvubhau | agre'vyagraṃ
hanūmantaṃ rāmānugrahakāṅkṣiṇam | vittaśāṭhyamakṛtvaiva mūrtī kuryātprayatnataḥ | iti | aśaktinimitte raupyādimayapratimānirmāṇe
imāṃ rūpyamayīmiti dānamantra ūhaḥ | naimittika(?)phalaṃ camase
somaṃ te krīṇāmītyatra phalāni te krīṇāmītyūhavat-lauhaṃ tāmraṃ
tadā tāmramayīmiti | sarvatobhadrapakṣe tannirmāṇaṃ tatratyadevatāpūjanaṃ cāgre samantramanantavratodyāpanaprakaraṇe draṣṭavyam | padmakuṇḍapakṣe
tannirmāṇaṃ māghakṛtye lakṣahomaprakaraṇe draṣṭavyam | vedikopari sarvatobhadraṃ kṛtvā tatra kalaśaṃ saṃsthāpya tadupari suvarṇādidhātumaye bailve
vā pīṭhe sadṛśaṃ vastrayugmaṃ nidhāya tatra ṣaṭkoṇamālikhya tadupari siṃhāsanaṃ nidhāya tatra pīṭhārcanapūrvakaṃ pūjā kāryeti kramaścandrikokto
bodhyaḥ | iti kaustubhe sodyāpanaṃ rāmanavamīvratam || asyāṃ
pāraṇāyāṃ daśamyā laṅghanaṃ na kartavyam| ekādaśīvratapāraṇāyāmiva
dvādaśyāḥ | daśamyādiṣu vṛddhiścedviddhā tyājyaiva vaiṣṇavaiḥ | tadanyeṣāṃ tu sarveṣāṃ vrataṃ tatraiva niścitam | daśamyāmevetyevaśabdena
daśamīṃ naiva laṅghayediti rāmārcanacandrikāyām
asyāmeva navamyāṃ āśvinaśuklanavamyāmiva devīpūjanasahitā
navarātravratasamāptiruktā nirṇayāmṛte | tannirṇayaṃ cāśvinanavarātrāvasare vakṣyāmaḥ | atraiva durgāyā damanena pūjanaṃ prāgudāhṛtavacanāt

5.1.21

atha daśamyāṃ dharmarājasya damanakena pūjanamuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe-dharmarājaṃ daśamyāṃ tu pūjayitvā sugandhibhiḥ
vigatārirnirātaṅka iha cānte paraṃ padam | iti | prāpnuyāditi
śeṣaḥ | athaikādaśyāṃ ṛṣīṇāṃ damanakapūjoktā hemādrau
devīpurāṇe-ekādaśyāṃ ṛṣeḥ pūjā kāryā sarvopahārikī | dhanavānputravānkānta ṛṣiloke mahīyate | iti
asyāmeva śrīkṛṣṇadolotsavaḥ |-caitramāsasya śuklāyāmekādaśyāṃ tu vaiṣṇavaiḥ | āndolanīyo deveśaḥ salakṣmīko mahotsavaiḥ | damanenārcayitvā ca rātrau jāgaraṇaṃ caret | iti maddanaratne brāhmavacanāt | etanmahimā cokto gāruḍe-dolārūḍhaṃ
prapaśyanti kṛṣṇaṃ kalimalāpaham | aparādhasahasraistu muktāste
ghūrṇane kṛte | āndolanadine prāpte rudreṇa sahitāḥ surāḥ | kurvanti prāṅgaṇe nṛtyaṃ gītaṃ vādyaṃ ca harṣitāḥ | tāvattiṣṭhanti pāpāni janmakoṭikṛtānyapi | yāvannāndolayedbhūpa kṛṣṇaṃ kaṃsavināśinam | dolāsthitasya devasya ye'gre kurvanti jāgaram | sarvapuṇyaphalāvāptirnimiṣeṇaiva jāyate | dolāsthitaṃ tu ye kṛṣṇaṃ paśyanti madhumādhave | krīḍante viṣṇunā sārdhaṃ vaikuṇṭhe devapūjitāḥ
tasmātsarvaprayatnena dolāyātrāmahotsavaḥ | kāryaḥ sarvaphalāvāptyai
sarvapāpaharaḥ śubhaḥ | iti
atha tatraiva dvādaśyāṃ damanotsavaḥ | caitre māsi tathā viṣṇoḥ
kāryo damanakotsavaḥ | vaiṣṇavairviṣṇubhaktyā ca janatānandavardhanaḥ
devānandasamudbhūtā divyā damanamañjarī | nivedyā viṣṇave bhaktyā
sarvapuṇyaphalepsubhiḥ | iti | rāmārcanacandrikāyām-dvādaśyāṃ
caitramāsasya śuklāyāṃ damanotsavaiḥ | baudhāyanādibhiḥ proktaḥ

5.1.22

kartavyaḥ prativatsaram | pāraṇāhne na labhyeta dvādaśī ghaṭikāpi
cet | tadā trayodaśī grāhyā pavitradamanārpaṇe | iti |-mādhave
damanāropo madhau na vihito yadi | vaiśākhyāṃ śrāvaṇe bhādre kartavyaṃ
vā tadarpaṇam | iti ca | atha prayogaḥ | upavāsadine prātaḥsnānādinityapūjā‌ntaṃ nirvartya damanakārāmaṃ gatvā krayeṇa tamādāya candanādinā tatraiva taṃ pūjayet | śrīkṛṣṇapūjārthaṃ tvāṃ neṣyāmi iti saṃprārthya praṇamet | yathādaivatamanyatrohaḥ | tata utpāṭya kāruhaste
dattvā tasmai mūlyadānapūrvakaṃ tata ādāya pañcagavyenābhiṣicya
śuddhokena prakṣālya aśokamūle sthaṇḍile sthāpayitvā tasmindamanake aśokakālavasantakāmān gandhābhiḥ saṃpūjayet | śucau
deśe kāmamātraṃ pūjayedityanye |-aśokāya namastubhyaṃ kāmastrīśokanāśana | śokārti hara me nityamānandaṃ janayasva me | ityaśokaṃ | truṭyādikālaparyantaḥ kālarūpo mahābalaḥ | kālate caiva yaḥ
sarve tasmai kālātmane namaḥ | iti kālam | vasantāya namastubhyaṃ
vṛkṣagulmalatāpriya | sahasramukhasaṃvrāha kālarūpa namo'stu
te | iti vasantam | kāmabhasmasamudbhūta ratibāṣpaparipluta
ṛṣigandharvadevāvivimohaka namo'stu te | iti kāmam | evaṃ
caturo devāṃstatra saṃpūjya | tato damanaṃ-namostu puṣpabāṇāya
jagadāhlādakāriṇe | manmathāya jagannetre ratiprītipriyāya te
oṃkāmāya namaḥ iti mantreṇa saparivāramanmatharūpiṇaṃ damanaṃ gandhādibhistata evodbhūtadamanena ca pūjayet | tato dhautavāsasācchādya
nave vaiṇave paṭale nidhāya maṅgalagītapuruṣasūktādivedaghoṣeṇa svagṛhamānayet | tato rātrau devaṃ saṃpūjya tadanujñayā damanādhivāsanaṃ

5.1.23

kuryāt | tadittham | devasya purataḥ sthaḍilamupalipya tatrāṣṭadalaṃ kamalaṃ kṛtvā sitapītakṛṣṇaraktavarṇaiḥ saṃpūrya tadvahiścatuṣkoṇaṃ vidhāya
pītavarṇena saṃpūrya tadbahirvartulaṃ maṇḍalatrayaṃ vidhāya śvetaraktapītaiḥ
saṃpūrya tadbahiborderścatuṣkoṇaṃ vidhāya raktavarṇena pūrayet | sarvatobhadraṃ
vā saṃpādayet | tatprakāraṃ cāgre'nantavratodyāpane vakṣyāmaḥ | upari
pañcavarṇaṃ vitānaṃ kuryāt | uktamaṇḍale śuddhodakapūrṇaṃ hemaratnaphalayutaṃ kumbhaṃ nidhāya tasmindamanapaṭalaṃ saṃsthāpya-pūjārthaṃ devadevasya viṣṇorlakṣmīpateḥ prabhoḥ | damana tvamihāgaccha sāṃnidhyaṃ
kuru te namaḥ | iti damanake taddevatāṃ pūjārthamāvāhya prāgādidikṣu klīṃpūrvakanamontakāmadeva-bhasmaśarīra-anaṅga-manmatha-vasantasakha smare-kṣucāpa puṣpabāṇapadaiḥ pratyekaṃ hrīṃpūrvakanamontaratipadayutaiḥ kāmaṃ gandhādibhiḥ pūjayet | tataḥ oṃtatpuruṣāya vidmahe
kāmadevāya dhīmahi | tanno'naṅgaḥ pracodayāt | iti kāmagāyatryā
damanamaṣṭottaraśatamabhimantrya gandhādibhiḥ saṃpūjya hṛdayamantreṇa
puṣpāñjaliṃ nivedya | -namostu puṣpabāṇāya jagadāhlādakāriṇe
manmathāya jagannetre ratipriya namostu te | iti namaskuryāt | tataḥkṣīrodadhimahānāgaśayyāvasthitavigraha | prātastvāṃ pūjayiṣyāmi
saṃnidhau bhava te namaḥ | iti parameśvaraṃ prārthya puṣpāñjaliṃ dattvā
damanaṃ sarvato rakṣan gītādinā rātrimativāhayet | ityadhivāsanam || || prātarnityapūjāṃ vidhāya punaranekopacāraiḥ saṃpūjya

5.1.24

sadurvāgandhākṣataphalāṃ damanamañjarīṃ mūlenābhimantrya karābhyāṃ gṛhītvā | -devadeva jagannātha vāñchitārthapradāyaka | hṛtsthānpūraya
me viṣṇo kāmānkāmeśvarīpriya | imaṃ damanakaṃ deva gṛhāṇa madanugrahāt | imāṃ sāṃvatsarīṃ pūjāṃ bhagavanparipūraya | iti japtvā mūlena
bhagavatyarpayet | tato yathāśobhaṃ damanakamāropya bhagavantaṃ prārthayetmaṇividrumamālābhirmandārakusumādibhiḥ | iyaṃ sāṃvatsarī pūjā tavāstāṃ garuḍadhvaja | vanamālāṃ yathā deva kaustubhaṃ satataṃ hṛdi | tadvaddāmanakīṃ mālāṃ pūjāṃ ca hṛdaye vaha | jānatā'jānatā vāpi na
kṛtaṃ yattavārcanam | tatsarvaṃ pūrṇatāṃ yātu tvatprasādādramāpate | jitaṃ
te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana | namastestu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja | mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ sureśvara | yatpūjitaṃ mayā
deva paripūrṇaṃ tadastu me | iti | tato devaṃ namaskṛtya guruṃ damanena vastrādibhiḥ saṃpūjya bhagavati karma nivedya svayaṃ ca tatprasādatvena damanaśeṣaṃ dhṛtvā dvijānsaṃpūjya bhojayet | svayaṃ bandhubhiḥ
saha bhuñjīta | iti damanotsavaḥ
asyāmeva mahābhārate dānadharmeṣu-ahorātreṇa dvādaśyāṃ caitre
viṣṇuriti smaran | pauṇḍarīkamavāpnoti devalokaṃ
ca gacchati | iti | atra trayodaśyāṃ hemādrau
pādme-caitraśuklatrayodaśyāṃ madanaṃ campakātmakam | kṛtvā saṃpūjya
yatnena vījayedvyajanena tu | tataḥ saṃdhukṣitaḥ kāmaḥ putrapautrasamṛddhidaḥ | iti | asmiṃśca kandarpavrate trayodaśī pūrvaviddhaiva grāhyā

5.1.25

holākā vaṭapaitṛkī balidinaṃ vahnivratoktā tithirrdurvākhyā samuhattapā ca navamī dūrvāvrate śrāvaṇī | ṣaṣṭhī skandayajau trayodaśatithiḥ kāmasya kṛṣṇāṣṭamītyetāḥ pūrvayutā iti dīpiokteḥ
asyāmeveśvarasya damanena pūjanaṃ kāryam | pūrvodāhṛtajyotirnibandhavacanāt
atha caturdaśyāṃ nṛsiṃhadolotsavo nṛsiṃhārādhanaratnamālāyāṃ gāruḍe-madhau śuklacaturdaśyāṃ nṛsiṃhaṃ jagataḥ prabhum | rājopacāraiḥ saṃpūjya māsamāndolayetkalau | dakṣiṇābhimukhaṃ devaṃ dolamānaṃ sureśvaram | saṃpūjitaṃ sakṛddṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate | iti
asyāmevaikavīrābhairavayordamanekena pūjanaṃ kāryam | prāgudāhṛtavacanāt | atra ca karmaṇīyaṃ caturdaśī pūrvaviddhaiva grāhyā
madhoḥ śrāvaṇamāsasya yā syācchuklacaturdaśī | sā rātrivyāpinī
grāhyā parā pūrvāhṇagāminī | iti baudhāyanokteḥ | nānyā śuklā
kadācaneti kvacitpāṭhaḥ | nanvasmādvākyādrātrivyāpinyā eva
grahaṇaṃ pratīyate natu pūrvaviddhāyāḥ | evaṃ ca-niśi bhramanti bhūtāni śaktayaḥ śūlabhṛdyataḥ | atastatra caturdaśyāṃ satyāṃ tatpūjanaṃ
bhavet | iti brahmavaivartavacasaḥ saṃvādo'pi labhyata iti cet
kecidāhuḥ-caturdaśī tu kartavyā trayodaśyā yutā vibho | iti
skāndavacanātpūrvaviddhāyā eva grāhyatve prāpte-tṛtīyekādaśī
ṣaṣṭhī śuklapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhā na kartavyā kartavyā parasaṃyutā | iti nāradīyavacanenāpodite-madhoḥ śrāvaṇamāsasyeti
vacasā trayodaśīyutāyāḥ pratiprasavaḥ kriyate | sa ca yathāprāptyeva
bhavatīti rātrivyāpinīpadasya pūrvaviddhāparatvamiti | tadasat
sāmānyapravṛttaskāndetarasya niśītivākyasya-kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva

5.1.26

kṛṣṇapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhā prakartavyetyāpastambavākyenopasaṃhāre
sati tṛtīyaikādaśītyādi nāradavākyasya skāndetarasāmānyavākyāpavādatvāsaṃbhavāt, skāndavākye ca baudhāyanīyavākyottarapravṛttikatvasya vakṣyamāṇatvāt | etena pūrvaviddhātve paraviddhātve
cāniyamena prāpte madhoḥ śrāvaṇamāsasyeti pūrvaviddhā niyamyate
rātrivyāpinīvidhau tvapūrvavidhiḥ syāt tataśca niyamavidhitvaṃ
jyāya iti rātrivyāpinīpadaṃ pūrvaviddhāparamiti matamapāstam
tattadvratavidhibhiḥ pūrvaviddhāparaviddhayoraniyataprāptāvapi-kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśīti, śuklapakṣeṣṭamī caiva śuklapakṣe
caturdaśīti ca vārtraghnīvṛdhanvatyoriva pūrvaviddhatvaparaviddhatvayorvyavasthāyāṃ kṛtāyāṃ caitraśrāvaṇaśuklacaturdaśīsādhyakarmaṇyapi paraviddhāyā eva nityaprāptatvena pūrvaviddhāyā aniyataprāptyabhāvena niyamavidhitvāsaṃbhavāt | anye tu-madhoḥ śrāvaṇamāsasyeti vākye
skāndavākyaprāptameva caturdaśyāḥ pūrvaviddhatvamanūdyate | tacca rātrivyāpitve satyeva bhavatīti rātrivyāpinīti yathāprāptapūrvaviddhatvānuvādaḥ parā pūrvāhṇagāminītyetāvadeva vidhīyate tasyātyantāprāptatvādityāhuḥ | tadapi tuccham | caturdaśī tu kartavyā trayodaśyā
yutā vibho | mama bhaktairmahābāho bhavedyā cāparāhṇikī | darśaviddhā na kartavyā rākāviddhā kadācana | iti skāndavākyaṃ hi
pakṣadvayepi na caturdaśyāḥ pūrvaviddhatvavidhiparam | kṛṣṇacaturdaśyāmāpastambavākyena pūrvaviddhatvasya nityaprāptatvāt | ataḥ pūrvaviddhānuvādenāparāhṇikatvaniyamaparam | pratipatsaṃmukhī kāryā yā

5.1.27

bhavedāparāhṇikī | iti vacanavat | asminvākye hi yugmavākyaprāptaśuklapratipadgatapūrvaviddhatvānuvādena āparāhṇikatvaniyamaparatvādeva śuklapratipadviṣayatvamevāṅgīkṛtaṃ hemādriprabhṛtibhiḥ | nacaikameva skāndavākyaṃ kṛṣṇacaturdaśyāṃ pūrvaviddhatvānuvādenāparāhṇikatvaniyamaparam | śuklāyāṃ tu tadviśiṣṭapūrvaviddhatvavidhiparamiti
vairūpyaṃ saṃbhavatīti śuklāyāmapyāparāhṇikatvamātraṃ vidhātuṃ pūrvaviddhatvaprāptimapekṣamāṇaṃ skāndavaco madhoḥ śrāvaṇamāsasyeti
vākyādanyataścetprāptyasaṃbhavena balāttasyaiva baudhāyanīyaśāstrasya
pūrvaviddhāvidhiparatvamāpādayatīti rātrivyāpinīpadasya pūrvaviddhāparatvaṃ vaktumucitam | parā pūrvāhṇagāminītyetattu āpastambavākyaprāptasya śuklacaturdaśyantaragataparaviddhatvasya na girāgiretivadanuvāda iti baudhāyanīyavākyasya skāndavākyapravṛttipūrvakapravṛttitayā atyantānucitatvāt | tatsiddhaṃ caitraśuklacaturdaśyā aparāhṇavyāpinyāḥ pūrvaviddhāyā eva grahaṇaṃ anyasyāḥ śuklacaturdaśyāḥ
paraviddhāyā eva grahaṇamiti | asyāmeva caturdaśyāṃ śivapūjotsavo nirṇayāmṛte devīpurāṇecaturdaśyāṃ tu karpūrakuṅkumāgarucandanaiḥ | vastrādimaṇibhiḥ pūjā
kartavyā mahatī śive | vitānadhvajachatraṃ ca deyaṃ pūjyāśca mātaraḥ
mahatpuṇyamavāpnoti aśvamedhaśatādhikam | iti
asyāmeva śive damanakāropa ukto madanaratne skāndedamanakacaturdaśīṃ vakṣyāmi hitakāmyayā | lokānāṃ puṇyajanikāṃ

5.1.28

sarvasaukhyapradāyikām | tasmāddamanakaiḥ pūjā caturdaśyāṃ vidhānataḥ | pūjyate śaṃkaro rātrau tasmāddamanacaturdaśī | caitraśuklacaturdaśyāṃ yathāvatpūjayecchivam | prāsādaśobhāṃ kṛtvaiva samyaksaṃmārjanādibhiḥ | saṃsnāpya vidhivaddevaṃ kṣīrājyekṣurasādibhiḥ
śrīkhaṇḍāgarukarpūraiḥ kuṅkumaiścānulepayet | asyāmeva viśeṣa ukto
hemādrau vārāhe-caitre māsi caturdaśyāṃ yaḥ snāyācchivasaṃnidhau
gaṅgāyāṃ tu viśeṣeṇa sa na preto'bhijāyate | iti
atha paurṇamāsyāṃ tatraiva viṣṇusmṛtau-caitrī citrāyutā cetsyāttasyāṃ citravastrapradānena saubhāgyamāpnotīti
tatraiva vāyupurāṇe-saṃvatsarakṛtārcāyāḥ sāphalyāyākhilānsurān | damanenārcayeccaitryāṃ viśeṣeṇa sadāśivam
iti
asyāmeva vaiśākhasnānārambho vikalpenoktaḥ pādme-madhumāsasya śuklāyāmekādaśyāmupoṣitaḥ | pañcadaśyāṃ ca bho vīra
meṣasaṃkramaṇe naraḥ | vaiśākhasnānaniyamaṃ brāhmaṇānāmanujñayā | madhusūdanamabhyarcya kuryātsaṃkalpapūrvakam | tatra mantraḥ-vaiśākhaṃ sakalaṃ
māsaṃ meṣasaṃkramaṇe rakheḥ | prātaḥ saniyamaḥ snāsye prīyatāṃ madhusūdanaḥ | madhuhantuḥ prasādena brāhmaṇānāmanugrahāt | nirvighnamastu
me puṇyaṃ vaiśākhasnānamanvaham | mādhave meṣage bhānau murāre madhusūdana | prātaḥsnānena me nātha phalado bhava pāpahan | iti
pañcadaśyāṃ ceti cakāro vāśabdārthe
pulastyaḥ | śṛṇu dālbhya paraṃ kāmyaṃ vrataṃ saṃtatidaṃ
nṛṇām | yadupoṣya na vicchedaḥ putrapitrośca jāyate | kṛṣṇāṣṭamyāṃ caitramāse snāto niyatamānasaḥ | kṛṣṇamabhyarcya
pūjāṃ ca devakyāḥ kurute tu yaḥ | nirāhāro naraḥ paścātkṛṣṇasya

5.1.29

jagataḥ pateḥ | upoṣito japenmantraṃ rātrau prayatamānasaḥ | pūjāyāṃ
cāpi kṛṣṇasya saptavāraṃ prakīrtayet | pākhaṇḍino vikarmasthātna
bhāṣetaiva nāstikān | prabhāte ca tataḥ snāto dattvā viprāya dakṣiṇām | bhuñjīta kṛtapūjastu kṛṣṇasyaiva jagatpateḥ | vaiśākhajyeṣṭhayoścaiva pāraṇe dvitriyāmikam | upoṣya devadeveśaṃ ghṛtena snāpayeddharim | āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māsi bhādrapade tathā | upoṣito dvitīye vai pāraṇaṃ pūrvavaccaret | dvitīye yāme | āśvine
kārtike mārge tṛtīye pāraṇa tathā | pauṣe māghe phālgunādau caturthe dvijasattama | ādiśabdena caitrasaṃgrahaḥ | pāraṇe pāraṇe puṇyaghṛtena snāpayeddharim | puṇyaghṛtaṃ goghṛtam | brāhmaṇebhyo ghṛtaṃ dadyāttathaiva pratipāraṇam | kṛtvā vrataṃ nākamanuprayāti mānuṣyamāsādya ca nirvṛtiḥ syāt | saṃtānavṛddhiṃ ca tathāpnute'sau yāvanmahī
sāgaramekhalāntā | iti
atha caturdaśyāṃ kāryaviśeṣa ukto hemādrau vārāhe-caitrakṛṣṇacaturdaśyāmaṅgārakadinaṃ yadi | piśācatvaṃ punarna syādgaṅgāyāṃ snānabhojanāt | iti
amāvāsyāyāṃ vahnivratārambho hemādrau viṣṇudharmottarekṛṣṇapakṣe pañcadaśyāṃ caitrādārabhya yādava | vahniṃsaṃpūjanaṃ kṛtvā
gandhamālyānnasaṃpadā | tilahomaṃ tathā kuryānnāmnā vahnernarādhipa
saṃvatsarānte dadyācca suvarṇaṃ brāhmaṇāya vai | kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti vittaṃ satataṃ yaśaśca | dharme ratiṃ rūpamanuttamaṃ
ca kāmānyatheṣṭānpuruṣapradhānaḥ | iti | yenārjitāni yudhi bhūmipatīnvijitya durgāṇi durgrahaṃtarāṇi dhanairyutāni | śrībājavāhadurasaṃjñanṛpasya tasya vācā hareriva girāvanidevatuṣṭyai

Linked texts (10)