<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Great comprehensive digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha) › [Smritimuktaphala](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala) › 1.30

# Smritimuktaphala 1.30

Smṛtimuktāphala 1.30

- **Language:** Sanskrit

### [1.30.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.1)

śrīgaṇeśāya namaḥ || atha kālo nirūpyate || sa ca karmaṇyaṃgabhūtaḥ | tadāha gārgyaḥ—  
‘‘tithinakṣatravārādi sādhanaṃ puṇyapāpayoḥ | pradhānaguṇabhāvena na svātaṃtryeṇa te kṣamāḥ ’’|| iti  
vyāso'pi—‘‘ yattithau yacca nakṣatre vāre yatra ca yadyathā  
‘‘vihitaṃ vā niṣiddhaṃ vā pālayaṃstridivaṃ vrajet | apālayan punarmohādapavitraṃ padaṃ vrajet ’’|| iti  
nimeṣādilakṣaṇam | kāla eko'pyupādhibhedādanekaprakāraḥ | tathā ca gārgyaḥ—  
‘‘akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikīrtitaḥ | dvau nimeṣau truṭirnāma dvau truṭī tu lavaḥ smṛtaḥ  
‘‘dvau lavau kṣaṇa ityuktaḥ kāṣṭhā proktā daśa kṣaṇāḥ  
‘‘triṃśatkāṣṭhāḥ kalāḥ proktāḥ kalāstriṃśanmuhūrtakaḥ | te tu triṃśadahorātra ityāha bhagavānharaḥ’’|| iti  
tithisvarūpam | tithirūpamuktaṃ kālādarśa—  
‘‘ravīndroryogavirahau kramāddarśaśca pūrṇimā | kalāḥ praveśaniryāṇaistithayo'nyāśca pakṣayoḥ’’|| iti  
sūryācaṃdramasoḥ sannikarṣe darśaḥ | viprakarṣaḥ pūrṇimā bhavati | iṃdoḥ kalānāṃ ravau praveśaniryāṇaiḥ  
sūryācaṃdramasoḥ kṛṣṇaśuklapakṣayoḥ pratipadādayaḥ tithayo bhaveyurityarthaḥ  
khaṇḍatithilakṣaṇam | tatra saṃpūrṇatithau nāsti saṃdehaḥ | yadā hrāsavṛddhivaśena khaṃḍatithirbhavati tadā nirṇayo'pekṣyate | hrāsavṛddhī ca gārgyeṇa darśite—  
‘‘kharvā darpā tathā hiṃsrā trividhaṃ tithilakṣaṇam | dharmādharmavaśādeva tithistredhā vivartate ’’|| iti  
kharvā samatithiḥ | darpā vṛddhiyuktā | hiṃsrā kṣayayuktā  
khaṃḍatithau vidhiniṣedhavyavasthāmāha vṛddhagārgyaḥ—  
‘‘nimittaṃ kālamādāya vṛttirvidhiniṣedhayoḥ | vidhiḥ pūjyatithau tatra niṣedhaḥ kālamātrake

### [1.30.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.2)

‘‘tithīnāṃ pūjyatā nāma karmānuṣṭhānayogyatā | niṣedhastu nivṛttyātmā kālamātramapekṣate ’’|| iti  
‘‘darśe snātvā pitṛbhyastu dadyātkṛṣṇatilodakam ’’ ityādividhiḥ karmānuṣṭhānayogyātithimapekṣate  
‘‘amāvāsyāyāṃ na gacchetprāptakālāpi striyam | tailaṃ ca na spṛśeddāmaṃ vṛkṣādīṃśca na chedayet ’’  
ityādiko niṣedhastithimātramapekṣata ityarthaḥ | evaṃ ca sati khaṃḍatithau pūjyatvaṃ nirṇetavyaṃ bhavati  
tatra pratipadamārabhya paṃcadaśyaṃtāstithayaḥ krameṇa nirṇīyante  
pratipannirṇayaḥ | pratipat dvividhā | śuddhā viddhā ceti | yā sūryodayamārabhya punarudayaparyaṃtā  
bhavati sā śuddhā  
‘‘sarvā hyetāśca tithaya udayādodayasthitāḥ | śuddhā iti viniśceyāḥ ṣaṣṭināḍyo hi vai tithiḥ’’|| iti  
smṛteḥ | śuddhatvātpratipadādivihitaṃ sarvaṃ niḥśaṃkaistatrānuṣṭheyam | viddhā ca dvividhā | pūrvadine darśayuktā uttaradine dvitīyāyuktā ceti | tatra pūrvaviddhāyāḥ pūjyatvamāha paiṭhīnasiḥ—  
‘‘paṃcamī saptamī caiva daśamī ca trayodaśī | pratipannavamī caiva kartavyā saṃmukhā tithiḥ ’’|| iti  
saṃmukhatvaṃ ca skāṃdapurāṇe vivecitam"saṃmukhā nāma sāyāhnavyāpinī dṛśyate yadvā | pratipatsaṃmukhā kāryā yā bhavedāparāhikī" || iti  
vyāso'pi--"pratipatsaiva vijñeyā yā bhavedāparāhikī" || iti  
etasyaiva pakṣasyānugrāhaka uttaraviddhāyā niṣedho bṛhadvasiṣṭhena smaryate5" dvitīyā paṃcamī vedvāṣṭamī ca trayodaśī | caturdaśī copavāse hanyuḥ pūrvottare tithī" || iti  
dvitīyādayaḥ svavedhena pūrvāmuttarāṃ ca tithiṃ hanyurityabhidhānāduttarairviddhā pratipadupavāse niṣiddhā

### [1.30.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.3)

bhavati | tathā ca brahmakaivarte"pratipatpaṃcamībhūtasāvitravratapūrṇimā | navamī daśamī caiva nopoṣyāḥ parasaṃyutāḥ " || iti  
sāvitravratapūrṇimā sāvitravratayuktā paurṇamāsī | etacca pūrvaviddhāyāḥ pratipadaḥ pūjyatvābhidhānaṃ  
10 śuklapratipadviṣayam | ata evoktaṃ nigame"yugmāgniyugabhūtānāṃ ṣaṇmunyorvasuraṃdhrayoḥ | rudreṇa dvādaśī yuktā caturdaśyā ca pūrṇimā  
"pratipadyapyamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalam" || iti | yugmaṃ dvitīyā | agnistṛtīyā | yugmaṃ  
caturthī | bhūtaṃ paṃcamī | ṣaṭ ṣaṣṭhī | muniḥ saptamī | vasuraṣṭamī | raṃdhraṃ navamī | rudra ekādaśī  
atra yugmāntyādisaptayugmeṣu pūrvā tithiruttaraviddhā grāhyā | uttarā tu pūrvaviddhetyuktaṃ bhavati  
15 smṛtyaṃtare'pi"ekādaśī tathā ṣaṣṭhī amāvāsyā caturthikā | upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ "|| iti  
anyatrāpi"ṣaṣṭhyaṣṭamī amāvāsyā kṛṣṇapakṣe trayodaśī | etāḥ parayutāḥ pūjyāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ"|| iti  
atra 'pratipadyapyamāvāsyā parāḥ pūrveṇa saṃyutā' iti cāmāvāsyāyutāyāḥ pratipadaḥ upoṣyatvā20 bhidhānāt śuklapratipadviṣayatvaṃ sphuṭamavagamyate | na hyetāni vacanāni kṛṣṇapakṣaviṣayatāyāḥ  
kathaṃcidapi yojayituṃ śakyante | etadanusāreṇa "pratipatsadvitīyā syāt dvitīyā pratipadyutā"  
ityāpastambavacanaṃ kṛṣṇapakṣaviṣayatvenaiva saṃkocanīyam | evaṃ ca 'nopoṣyāḥ parasaṃyutā' iti  
dvitīyāyutopavāsanaṣedhaḥ śuklapakṣaviṣayatayā yojanīyaḥ | yattu gobhilavacanam"kharvā darpā tathā hiṃsrā trividhaṃ tithilakṣaṇam | kharvādarpe pare kārye hiṃsrā syātpūrvakālikī"|| iti

### [1.30.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.4)

25 yadapi bodhāyanavacanam"vardhamānasya pakṣasya udayā pūjyate tithiḥ | yadā pakṣaḥ kṣayaṃ yāti tadā syādāparāhikī"|| iti  
udayā udayaṃgatetyarthaḥ | yadapi smṛtyaṃtaravacanam"sā tithistadahorātraṃ yasyāmabhyudito raviḥ | vardhamānasya pakṣasya nhāse tvastamayā tithiḥ"|| iti  
vṛddhau tithirudayagatā pūjyā kṣaye tvastagatā pūjyetyarthaḥ | etānyekoddiṣṭāṃdiviṣayāṇi  
30 tathāha vyāsaḥ"dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatāniyamādiṣu | ekoddiṣṭādivṛddhyādau nhāsavṛddhyādicodanā ||" iti  
niyamādiṣvityādiśabdena pitṛkarmavyatiriktavratopavāsādisakalakarmaṇāṃ grahaṇam| ekoddiṣṭādītyādiśabdena pārvaṇaśrāddhasya grahaṇam  
kālādarśe'pi—  
“pratyābdikādiśrāddhādau vṛddhi-hāsādicodanā | dvitīyādiyugmānāṃ vratādau pūjyatā bhavet ||” iti  
tadevaṃ vṛddhi-hāsānādareṇa upavāse śuklapratipat pūrvaviddhā grāhyā kṛṣṇapratipaduttaraviddheti sthitam  
tithīnāṃ vedhaḥ paiṭhīnasinā darśitaḥ—  
“pakṣadvaye'pi tithayastithiṃ pūrvā tathottarām | tribhirmuhūrtairvidhyaṃti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ” || iti  
pūrvedyurudayānaṃtaramamāvāsyā trimuhūrttā tato'dhikā vā sā pratipadaṃ vidhyati | paredyurastamayātprāk  
dvitīyā trimuhūrtā tatodhikā vā sā'pi pūrvā pratipadaṃ vidhyatītyevaṃ sarvatithisādhāraṇo vedho  
viśeṣavacanābhāvaviṣaye draṣṭavyaḥ | vedhyāpi pratipaddivā trimuhūrtā tatodhikā vā bhavet sā vedhārhā  
bhavet | na nyūnā | taduktaṃ kālanirṇaye—  
“śuddhā viddhā tithiḥ śuddhā hīnā tithyāntyayāhani | udaye pūrvayā tithyā vidhyate trimuhūrttakaiḥ

### [1.30.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.5)

“sāyaṃ tūttarayā tadvannyūnayā tu na vidhyate | vedhyāpi trimuhūrttaiva na nyūnā vedhamarhati  
“śuklapakṣe darśaviddhā kṛṣṇe viddhā dvitīyā | upoṣyā pratipacchukle mukhyā syādāparāhikī  
“tadabhāve tu sāyānhavyāpinī parigṛhyatām | prātaḥ saṃgamamadhyānhāparāhnāḥ sāyamityasau  
“atrānhaḥ paṃcadhā bhāgo mukhyo dvitryādibhāgataḥ” || iti | pūrvāhno'parāhna iti dvedhā  
vibhāgaḥ | pūrvāhno madhyānho'parāhna iti tredhā vibhāgaḥ | pūrvāhno madhyānhaḥ aparāhnaḥ sāyānha  
iti caturdhā vibhāgaḥ | prātaḥ saṃgavo madhyānho'parāhnaḥ sāyānha iti paṃcadhā vibhāgaḥ | dvitryādivibhāgāt paṃcadhāvibhāgasya bahuśrutismṛtisaṃmatatvāt sa eva mukhya ityaṃtimaślokārthaḥ | evaṃ ca  
satyukteṣu paṃcasvānho bhāgeṣu paṃcamaṃ sāyānhabhāgaṃ vyāpya tataḥ pūrvaṃ caturthamaparāhnabhāgaṃ yā śuklapratipatspṛśati tādṛśī pūrvaviddhopavāse pūjyā | sa copavāsaḥ bhaviṣyottarapurāṇe kārtikamāsāṃtadarśa pā yasabhojanādiniyamaṃ vidhāya pratipadi vihitaḥ—  
“mārgaśīrṣe tato māsi pratipadyapare'hani | spṛṣṭvā guruṃ copavasenmahādevaṃ smaranmuhuḥ” || iti  
skaṃdapurāṇe kārtikaśuklapratipadi balyutsavo vihitaḥ | evamanyatrāpi draṣṭavyam | pūrvaviddhāyāṃ  
śuklapratipadi yo'yamupavāso vihitaḥ tasya prātareva saṃkalpaḥ kāryaḥ | tadānīṃ jyotiḥśāstraprasiddhapratipadabhāve'pi smṛtibhirāpāditāyāḥ pratipadaḥ sattvāt | ata eva devalaḥ—  
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya tvastaṃ yāti divākaraḥ | sā tithiḥ sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu” || iti

### [1.30.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.6)

atra karmasviti bahuvacanādupavāsādinikhiladaivakarmaparigrahaḥ | atrāstamayātpūrvaṃ muhūrtatrayavyāpinīṃ tithiṃ samanuprāpyeti vyākhyeyam | na tu tato'lpavyāptirna vivakṣitā  
tathā ca vṛddhavasiṣṭhaḥ—  
“yasyāṃ tithāvastamiyātsūryastu trimuhūrtakaiḥ | yāgadānajapādibhyastāmevopakramettithim” || iti  
skāṃde'pi—  
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpriyaḥ | sā tithisrtaddine proktā trimuhūrtā yadā bhavet” || iti  
saure'pi—  
“yāṃ prāpyāstamupetyarkaḥ syāccetsā trimuhūrtagā | dharmakṛtyeṣu sarveṣu saṃpūrṇāṃ tāṃ vidurbudhāḥ” || iti  
evaṃ ca sāyaṃtanatrimuhūrtaśuklapratipadupetāyāṃ tithau prātareva saṃkalpya pratipaḍupavāsaḥ kartavya iti  
niścayaḥ | pūrvaviddhāyāṃ śuklapratipadi upavāsaṃ kṛtvā paredyuḥ tithyante pāraṇaṃ kuryāt | tadāha sumaṃtuḥ“tithinakṣatraniyame tithibhānte ca pāraṇam | ato'nyathā pāraṇe tu vratabhaṃgamavāpnuyāt” || iti  
nigame-“pūrvaviddhāsu tithiṣu bheṣu ca śravaṇaṃ vinā | upoṣya vidhivatkuryāttattadaṃte tu pāraṇam”|| iti  
skāṃde'pi“tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu | tithyaṃte pāraṇaṃ kuryādvinā śivacaturdaśī ” || iti  
asya tithibhāṃtapāraṇasyāpavādaḥ kvacit smaryate5 “tithyaṃte caiva bhāṃte ca pāraṇaṃ yatra codyate | yāmatrayordhvavartinyāṃ prātareva hi pāraṇam ” || iti  
yatta devalavacanam“ upavāseṣu sarveṣu pūrvāhne pāraṇaṃ bhavet | anyathā tatphalasyārdhaṃ dharmamevopasarpati ” || iti | dharmo  
yamaḥ | tatpūrvaviddhāvyatiriktaparaviddhāśuddhatithyupavāsaviṣayam | pūrvaviddhāyāṃ vihitasyopavāsasya

### [1.30.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.7)

kenāpi nimittena tatrānuṣṭhānāsambhave satyuttaraviddhā gauṇakālatvena grāhyā | “paurvāhnikāstu tithayo  
10 daivakārye phalapradā” iti sāmānyena smaraṇāt | uktaṃ ca kālanirṇayasaṃgrahe“abhāve'pi pratipadaḥ saṃkalpaḥ prātariṣyate | tithikṣiyāmato'rvāk cet tithyaṃte pāraṇaṃ bhavet  
“mukhyatithyaṃtaratve tu tithiśeṣo'pi gṛhyatām ” || iti  
ekabhaktavratanirṇayaḥ | athaikabhaktaṃ nirṇīyate | tacca trividham | svataṃtramanyāṃgaṃ upavāsapratinidhirūpaṃ ceti | teṣu svataṃtraṃ brahmapurāṇe paṭhyate-“pratipadyekabhaktāśī samāpte kapilāpradaḥ”|| iti  
15 tatra karmakālavyāpinī tithirgrāhyā “yo yasya vihitaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ”  
iti smṛteḥ | karmakālastatkarmasvarūpaṃ cetyubhayaṃ skaṃdapurāṇe darśitam“dinārdhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat | ekabhaktamiti proktamatastatsyāddivāaiva hi ” || iti  
devalo'pi“dinārdhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat | ekabhaktamiti proktaṃ nyūnaṃ grāsatrayeṇa tu ” || iti  
20 atra dinārdhasyopari sārdhamuhūrtaparimitaḥ kāla ekabhaktasya mukhyaḥ | dinārdhe'tīte sati samanantarabhāvitvādastamayāt prācīno gauṇaḥ kālaḥ | divetyabhyanujñānāt | atra mukhyakālavyāpinī tithirgrāhyā  
ata eva pādme-“madhyānhavyāpinī grāhyā ekabhakte sadā tithiḥ ”|| iti | bodhāyano'pi“madhyānhavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ ” || iti | atra nirṇatavyo viṣayaḥ ṣoḍhā bhidyate  
pūrvedyureva madhyānhavyāpitvaṃ paredyureva tadvyāpitvam ubhayatra sāmyena tadekadeśavyāpitvaṃ vaiṣamyeṇa

### [1.30.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.8)

25 tadekadeśavyāpitvaṃ ceti | tatra prathamadvitīyayormadhyānhavyāpitvasyaiva nirṇāyakatvam | tṛtīye pūrvaviddhā grāhyā | mukhyakālavyāpteḥ samatve'pi gauṇakālavyāpteḥ adhikatvāt | caturthe'pi pūrvaviddhaiva  
ubhayatra mukhyakālavyāptyabhāve'pi gauṇakālavyāptilābhāt | paṃcame'pyayameva nyāyo yojyaḥ | ṣaṣṭhe tu  
yasmin dine adhikavyāptiḥ saiva grāhyā | evaṃ svataṃtraikabhaktaṃ nirṇītam | anyāṃgaṃ tvaparāhūṇādau  
kāryam | “pūjāvrateṣu sarvatra madhyānhavyāpinī tithiḥ ” iti ‘madhyānhe pūjayennṛpa ’ ityādi  
30 śāstrairaṃginaḥ pūjādermadhyānhe vihitatvena ekabhaktasya mukhyakālāsaṃbhavāt upavāsapratinidhirūpamekabhaktamupavāsatithau kāryam | tasya gauṇopavāsatvāt  
ata eva sumaṃtuḥ-“tithau yatropavāsaḥ syādekabhakte'pi sā tithiḥ ”  
naktavratam | atha naktaṃ nirūpyate | tacca varāhapurāṇe paṭhyate“mārgaśīrṣe site pakṣe pratipadyā tithirbhavet | tasyāṃ naktaṃ prakurvīta rātrau viṣṇuṃ ca pūjayet”|| iti  
naktaṃ kurvīta divā abhuṃjāno rātribhojanaṃ kurvītityarthaḥ | tasya kāla uktaḥ kālādarśe“ trimuhūrtāstamānātprāk parataśca tathāvidhā | tasyā naktavrataṃ kuryāddharinaktavratādṛte ” || iti  
kaurme'pi“ pradoṣavyāpinī yatra trimuhūrtā yadā divā | tadā naktavrataṃ kuryātsvādhyāyasya niṣedhavat ” || iti  
etatpradoṣavyāptirmukhyaḥ kalpaḥ sāyaṃkālavyāptiranukalpa ityevaṃparam | tathā ca kāladvayaṃ bhaviṣyatpurāṇe  
darśitam - “muhūrtornadinaṃ naktaṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ | nakṣatradarśanānnaktamahaṃ manye gaṇādhipa” || iti

### [1.30.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.9)

asya ca kāladvayasyādhikāribhedena vyavasthāmaha devalaḥ“ nakṣatradarśanānnaktaṃ gṛhasthasya budhaiḥ smṛtam | yaterdināṣṭame bhāge tasya rātrau niṣidhyate ” || iti  
smṛtyaṃtare'pi“ naktaṃ niśāyāṃ kurvīta gṛhastho vidhisaṃyutaḥ | yatiśca vidhavā caiva kuryāttatsadivākaram  
“divā naktaṃ tu tatproktamaṃtime ghaṭikādvayam | niśām̐ naktaṃ tu vijñeyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ  
“nakṣatradarśanānnaktaṃ yāmārdhe prathame sadā ” || iti | rātrinaktabhojane kālamāha vyāsaḥ“ trimuhūrtaḥ pradoṣaḥ syādbhānāvastaṃgate sati | naktaṃ tatra tu kartavyamiti śāstraviniścayaḥ ” || iti  
naktaṃ trimuhūrtātmakapradoṣavyāpinyāṃ tithau kāryam | yadāha vatsaḥ“ pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ | ekādaśīṃ vinā sarvā śuklakṛṣṇe tathā smṛtā ” || iti  
ayarmāpa viṣayaḥ ṣoḍhā bhidyate | pūrvedyureva pradoṣavyāptiḥ paredyureva tadvyāptiḥ ubhayatrāpi tadvyāptiḥ  
ubhayatra taddbhāvaḥ | ubhayatra sāmyena tadekadeśavyāptiḥ | ubhayatra vaiṣamyeṇa tadekadeśavyāptiriti  
tatra prathamadvitīyayoḥ pradoṣavyāptirniryāmikā | ubhayatra tadvyāptau paratiyireva | tadāha jābāliḥ“ sadaiva tithyorubhayoḥ pradoṣavyāpinī tithiḥ | tatrottaratra naktaṃ syādubhayatrāpi sā tithiḥ ”|| iti  
ubhayatrāpi divārātrāvapi sā tithiviṃdhate ityarthaḥ | ubhayatra pradoṣavyāptyabhāve'pi paraiva  
tadāha jābāliḥ-“ atathātve paratra syādarvāgastaṃgate hi sā ” iti | pradoṣe tadbhāvepi astamayādarvāgyataḥ sā vidyate sā grāhyetyarthaḥ | īdṛśe viṣaye gṛhastho'pi yativat divā naktamācaret  
taduktaṃ skāṃde-“ pradoṣavyāpinī na syāddivā naktaṃ vidhīyate

### [1.30.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.10)

“ ātmano dviguṇacchāyāmatikrāmati bhāskare | tannaktaṃ naktamityāhurna naktaṃ niśibhojanam  
“evaṃ jñātvā tato vidvānsāyyānhe tu bhujikriyām | kuryānnaktavratī naktaphalaṃ bhavati niścitam”|| iti  
pradoṣavyāpinyāṃ tithau bhānuvārasaṃkrāṃtyādinā gṛhasthasyāpi yadā rātribhojananiṣedhaḥ tadā divaiva  
naktaṃ kuryāt | tathā ca bhaviṣyatpurāṇe“ ye tvādityadine brahmannaktaṃ kurvati mānavāḥ | dināṃte te'pi kurvīranniṣedhādrātribhojane ” || iti  
asmiṃśca divābhojane uttamo'ṃtimamuhūrtaḥ | madhyama upāntyaḥ | tataḥ prācīno jaghanyaḥ | evaṃ ca  
sati antimāṣṭamabhāgatrimuhūrtavacanānyupapadyante | rātribhojane'pi ghaṭikātrayamuttamaḥ kālaḥ  
ghaṭikāṣaṭkaṃ madhyamaḥ kālaḥ  
“pradoṣo'stamayādūrdhvaṃ ghaṭikātrayamiṣyate | trimuhūrtaḥ pradoṣaḥ syādravāvastaṃgate sati”|| iti ca smṛteḥ  
niśīthaparyaṃto jaghanyaḥ kālaḥ | naktaṃ prakurvīta rātrau kurvīteti sāmānyenābhidhānāt | asauranakteṣu sāmyena vaiṣamyeṇa vā dinadvaye pradoṣaikadeśavyāptau paredyureva naktaṃ kārya sāyaṃ kālasya  
gauṇasya tithivyāptatvātsauranakteṣu sāyaṃkālaikadeśavyāptau pūrvapūrvatiyāhyā pradoṣakālasya tattithivyāptatvāt | “arkadviparbarātrau ca caturdaśyaṣṭamī divā” ityanena divācaturdaśyaṣṭamīyoge sati  
5 bhojane prāyaścittavidhānāt divā tatsaṃbaṃdhasamaye bhojananiṣedho gamyate “niṣedhastu nivṛttyātmā  
kāladharmamapekṣate” iti smṛteḥ | tatsaṃbaṃdhābhāvasamaye tu bhojanaṃ na niṣidhyate | ata eva rātrau  
parvayoge bhojane niṣiddhe tadvigame sati kacidbhojanamabhyanujñāyate  
manunā-“caṃdrasūryagrahe nādyādyāt snātvā vimuktayoḥ ” iti

### [1.30.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.11)

vyāso'pi-“ nādyātsūryagrahātpūrvamanhi sāyaṃ śaśigrahāt  
10 “grahakāle ca nāśnīyātsnātvā'śrīyācca muktayoḥ| mukte śaśini bhuṃjīta yadi na syānmahāniśā”|| iti  
vṛddhagautamo'pi“ caṃdrasūryagrahe nādyāttasminnahani pūrvataḥ | rāhorrvimuktiṃ vijñāya snātvā kurvīta bhojanam”|| iti  
caturdaśyaṣṭamī dvivetyasya naktavratatvābhāvānnaktanyāyo'pyatra nāvatarati | tadevaṃ pratipadyupavāsa ekabhaktanaktāni nirṇītāni | tatra śuklapratipatpūrvaviddhaiveopoṣyā kṛṣṇapratipaduttarāviddhā | ekabhakta15 naktayostu sarvāsu tithiṣu madhyānhapradoṣavyāptyā nirṇayaḥ  
dānavratādīnāṃ kālaḥ | dānavratādīni uttaraviddhāyāṃ pratipadi kartavyāni | teṣāṃ daivatvāt  
tadāha vṛddhayājñavalkyaḥ-“paurvāhnikāstu tithayo daivakārye phalapradāḥ” iti | anhaḥ pūrvo bhāgaḥ  
pūrvāhnaḥ | sa ca muhūrtatrayātmakaḥ prātaḥkālaḥ | karmakālavyāptiṃ ca vṛddhayājñavalkya āha—  
“karmaṇe yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ | tathā karmāṇi kurvīta hāsavṛddhī na kāraṇam”|| iti  
20 gārgyaśca“ yo yasya vihitaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ | tathā karmāṇi kurvīta hāsavṛddhī na kāraṇam”  
evaṃ ca udayānaṃtaraṃ muhūrtatrayavyāpinī dānādau tithirgrāhyā  
“ yāṃ tithiṃ samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ | sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānajapādiṣu  
“ vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā bhavet | udaye sā tithirgrāhyā śrāddhādāvastagāminī ”  
25 iti devalādivacanaṃ vaiśvānarādhikaraṇanyāyena trimuhūrtavyāptipraśaṃsāparam | atrāpi ṣoḍhā

### [1.30.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.12)

bhidyate ! udayakāle pūrvedyureva trimuhūrtavyāpinī paredyureva tadvyāpinī ubhayatrāpi trimuhūrtavyāpinī nobhayatra trimuhūrtavyāpinī sāmyena vaiṣamyeṇa vā trimuhūrtaikadeśavyāpinīti | tatra  
prathamadvitīyornāsti saṃdehaḥ | tṛtīyādiṣu caturṣu pakṣeṣvastamayavyāpteḥ karmakālabāhulyasya ca  
lābhāt pūrvedyurevānuṣṭhānamiti nirṇayaḥ | pitryakālastu śrāddhakāṃḍe nirūpitaḥ| iti pratipannirṇayaḥ  
30 ayameva nirṇaya uttarāsu sarvāsu tithiṣu sāmānyena saṃcārayitavyaḥ | viśeṣastu tatra tatrābhidhāsyate  
dvitīyānirṇayaḥ | tatra dvitīyāyāḥ paraviddhāyāḥ upoṣyatvaṃ bhṛgurāha“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī dvitīyā ca caturdaśī | trayodaśī tvamāvāsyā upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ”|| iti  
vyāsaḥ-“ tṛtīyā yutā kāryā dvitīyā na tu pūrvayā ” iti | yadā tu pūrvedyurudayamārabhya  
paredyurudayasyopari trimuhūrtaṃ vartate tadā pūrvedyureva saṃpūrṇatithiritvāḍupavāsaḥ | taduktaṃ kālanirṇaye35 “ pūrvedyurasatī prātaḥ paredyustrimuhūrtagā| sā dvitīyā paropoṣyā pūrvaviddhā tato'parā ” || iti  
tṛtīyānirṇayaḥ | tṛtīyā paraviddhaiva grāhyā | raṃbhākhyavrate tu pūrvaviddhā grāhyā  
taduktaṃ brahmakaivarte"raṃbhākhyāṃ varjayitvā tu tṛtīyāṃ dvijasattama | anyeṣu sarvakāryeṣu gaṇayuktā praśasyate" || iti  
gaṇaścaturthī | smṛtyaṃtare'pi"dvitīyā tu viddhā cettṛtīyā na kadācana | kartavyā vratibhistāta dharmakāmārthatatparaiḥ  
"vihāyaikāṃ ca raṃbhākhyāṃ tṛtīyāṃ puṇyavardhinīm" || iti

### [1.30.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.13)

caturthīnirṇayaḥ | caturthīpi paraviddhaiva grāhyā | yadāha bṛhadvasiṣṭhaḥ"ekādaśī tathā ṣaṣṭhī amāvāsyā caturthikā | upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ" || iti  
vināyakavratānuṣṭhāne tu madhyānhavyāpinī caturthī grāhyā | tadāha bṛhaspatiḥ"caturthīgaṇanāthasya mātṛviddhā praśasyate | madhyānhavyāpinī cetsyātparataścetpare'hani"  
mātṛviddhā tṛtīyāviddhā | smṛtyaṃtare'pi"mātṛviddhā praśastā syāccaturthīgaṇanāyake | madhyānhe parataścetsyānnāgaviddhā praśasyate" || iti  
nāgaḥ paṃcamī | ekabhaktanyāyena madhyānhavyāpteḥ ṣoḍhā bhede sati yadā paredyureva madhyānhavyāptiḥ  
tadā parā | itareṣu paṃcasu bhedeṣu jayāyogasya praśastatvātpūrvedyureva sā bhavati  
paṃcamīnirṇayaḥ | paṃcamī pūrvaviddhaiva grāhyā | tadāha hārītaḥ"caturthīsaṃyutā kāryā paṃcamī parayā na tu | daive karmaṇi pitrye ca śuklapakṣe tathā'site" || iti  
ṣaṣṭhīnirṇayaḥ | ṣaṣṭhī paraviddhā grāhyā | taduktaṃ viṣṇudharmottare"ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī | amāvāsyā tṛtīyā ca tā upoṣyāḥ parānvitāḥ" || iti  
skaṃdavrate tu ṣaṣṭhyāḥ pūrvaviddhāyā grāhyatvamāha vasiṣṭhaḥ"kṛṣṇāṣṭamī skaṃdaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī | etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyaṃte pāraṇaṃ bhavet" || iti  
yadi kadācittithikṣayavaśāduttaraviddhā na labhyate tadā skāṃdavratavadanyānyapi vratāni paṃcamīviddhāyāṃ kartavyāni | tadāha vasiṣṭhaḥ"ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī | pūrvaviddhā tu kartavyā yadi na syātpare'hani"|| iti  
saptamīnirṇayaḥ | saptamī pūrvaviddhaiva grāhyā | "ṣaṣṭhyā yutā saptamī ca kartavyā tatra sarvadā"

### [1.30.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.14)

iti smṛteḥ | uttaraviddhāpratiṣedhaḥ skaṃdapurāṇe darśitaḥ"ṣaṣṭyekādaśyamāvāsyā pūrvaviddhā tathā'ṣṭamī | saptamī paraviddhā ca nopoṣyaṃ tithipaṃcakam" || iti  
pūrvaviddhāyāḥ saptamyā alābhe tūttaraviddhā grāhyā | taduktaṃ kālanirṇaye"saptamī pūrvaviddhaiva vrateṣu nikhileṣvapi | alābhe pūrvaviddhāyāḥ paraviddhāpi gṛhyatām" || iti  
aṣṭamīnirṇayaḥ | athāṣṭamī nirṇīyate | tatra śuklāṣṭamī paraviddhā grāhyā | tathā ca nigame"śuklapakṣe'ṣṭamī caiva śuklapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhā na kartavyā kartavyā parasaṃyutā  
"upavāsādikāryeṣu hyeṣa dharmaḥ sanātanaḥ" || iti | skāṃve'pi"aṣṭamī navamī miśrā kartavyā bhūtimicchatā | saptamyā cāṣṭamī caiva na kartavyā śikhidhvaja"|| iti  
kṛṣṇapakṣe pūrvaviddhāyāḥ parigrahaḥ paraviddhāyāḥ pratiṣedhaśca nigame paṭhyate"kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī yatra kṛṣṇapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhā tu kartavyā paraviddhā na kasyacit  
"upavāsādikāryeṣu hyeṣa dharmaḥ sanātanaḥ" || iti | vrataviśeṣe tu tatra tatroktaṃ draṣṭavyam  
tathā dūrvāṣṭamīsaṃjñakavrataviśeṣaviṣaye bhaviṣyatpurāṇam"śrāvaṇī durganavamī tathā dūrvāṣṭamī ca yā| pūrvaviddhaiva kartavyā śivarātrairbalerdinam"|| iti  
kṛṣṇajanmāṣṭamī| kṛṣṇajanmāṣṭamīvratāt jayantīvrataṃ bhinnam| janmāṣṭamīvrate tithirave  
nimittam| jayantīvrate tu rohiṇīyogaḥ| tathā ca smaryate"śrāvaṇe bahule pakṣe kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam| na karoti naro yastu bhavati krūrarākṣasaḥ  
"śrāvaṇasya ca māsasya kṛṣṇāṣṭamyāṃ narādhipa| rohiṇī yadi labhyeta jayaṃtī nāma sā tithiḥ"|| iti

### [1.30.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.15)

vasiṣṭhasaṃhitāyām"śrāvaṇe vā nabhasye vā rohiṇī sahitā'ṣṭamī| yadā kṛṣṇā narairlabdhā sā jayaṃtīti kīrtitā  
"śrāvaṇena bhavedyogo nabhasye tu bhaveddhruvam | tayorabhāve yogasya tasmin varṣe na saṃbhavaḥ” || iti  
10 atra śrāvaṇa iti mukhyakalpaḥ | nabhasya ityanukalpaḥ | etadevābhipretya viṣṇurahasye'pi“aṣṭamī kṛṣṇapakṣasya rohiṇī ṛkṣasaṃyutā | bhavetprauṣṭhapade māsi jayaṃtī nāma sā smṛtā" || iti  
harivaṃśe"abhijannāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī | muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārdanaḥ" || iti  
atra śrāvaṇanabhasyaprauṣṭhapadaśabdāḥ siṃhaśrāvaṇādiparāḥ | tathā ca jyotiṣārṇave15 "śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā yadā siṃhagato raviḥ| jayaṃtyārādhanaṃ kuryānna tu karkaṭakanyayoḥ” || iti  
vārāhe'pi - " siṃharāśigate sūrye gagane jaladākule | māsi prauṣṭhapade'ṣṭamyāmardharātre vidhūdaye  
" budhavāre vṛṣe lagne rohiṇyāścaramāṃśake | śubhe harṣaṇayoge ca kaulavena yute tathā  
" vasudevena devakyāmahaṃ jāto'smi pannage” || iti | yasminvarṣe śrāvaṇe vā nabhasye vā jayaṃtī  
na saṃbhavati tasminvarṣe śrāvaṇamāsa eva kṛṣṇāṣṭamīvratamanuṣṭheyam ! tasya svarūpamupavāsamātram20 “kevalenopavāsena tasminjanmadine mama| saptajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ” || iti smṛteḥ  
yadi śiṣṭāstatrāpi jāgaraṇadānādikamanutiṣṭhanti anutiṣṭhantu nāma| aviruddhaiḥ puṇyaviśeṣaiḥ  
vratasyopohalanasaṃbhavācchāstreṇa tu prāpitamupavāsamātram | jayaṃtīvratasya tu dānādisahita upavāsaḥ  
svarūpam| tathā ca bhaviṣyottare--" māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ niśīthe kṛṣṇapakṣake

### [1.30.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.16)

" śaśāṃke vṛṣarāśisthe ṛkṣe rohiṇisaṃjñake | yoge'sminvasudevāddhi devakī māmajījanat  
25 "tasmānmāṃ pūjayettatra śuciḥ samyagupoṣitaḥ| brāhmaṇānmojayedbhaktyā tato dadyācca dakṣiṇām  
"hiraṇyaṃ medinīṃ gāvo vāsāṃsi kusumāni ca | yadyadiṣṭatamaṃ tattatkṛṣṇo me prīyatāmiti ” !  
jayaṃtīṃ prakṛtya nāradīyasaṃhitāyāṃ smaryate“ upoṣaṇaṃ janmadine kuryājjāgaraṇaṃ ca yaḥ | ardharātrayutāṣṭamyāṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet”  
śuddhaṃ nityaṃ janmāṣṭamīvrataṃ karaṇe phalaviśeṣasmaraṇāt akaraṇe pratyavāyasmaraṇācca| nityaṃ kāmyaṃ  
30 ca jayaṃtīvrataṃ akaraṇe pratyavāyasmaraṇātphalaviśeṣasmaraṇācca  
tathā hi janmāṣṭamyā akaraṇe pratyavāyaḥ smaryate -  
" kṛṣṇajanmadine prāpte yo bhuṃkte tu dvijottamaḥ | trailokyasaṃbhavaṃ pāṣaṃ tena bhuktaṃ dvijottama" || iti  
skaṃdapurāṇe'pi“ye na kurvaṃti jānaṃtaḥ kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | te bhavanti narāḥ pāpā vyālā vyāghrāśca kānane” || iti  
tathā jayaṃtīvratasyākaraṇe skānde pratyavāyaḥ smaryate—  
“śūdrānnena tu yatpāpaṃ śavahastasthabhojane | tatpāpaṃ labhate kunti jayantyāṃ bhojane kṛte  
“brahmaghnasya surāpasya strīvadhe govadhe'pi vā | na loko yaduśārdūla jayaṃtīvimukhasya ca  
“na karoti yadā viṣṇorjayaṃtīsaṃbhavaṃ vratam | yamasya vaśamāpannaḥ sahate nārakīṃ vyathām  
“jayaṃtīvāsare prāpte karotyudarapūraṇam | saṃpīḍyate'timātraṃ tu yamadūtaiḥ kalevaram” || iti  
jayaṃtīvrate phalaviśeṣo'bhihito bhaviṣyottare“prativarṣaṃ vidhānena madbhakto dharmanaṃdana | naro vā yadi vā nārī yathoktaṃ phalamāpnuyāt

### [1.30.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30.17)

“putrasaṃtānamārogyaṃ saubhāgyamatulaṃ bhavet | sadā dharmaratirbhūtvā mṛto vaikuṃṭhamāpnuyāt  
“tatra divyena mānena varṣalakṣaṃ yudhiṣṭhira | bhogān nānāvidhānbhuktvā puṇyaśeṣādihāgataḥ  
“sarvakāmasamṛddhe tu kule mahati jāyate” || iti | pādme'pi“pretayonigatānāṃ tu pretatvaṃ nāśitaṃ naraiḥ | yaiḥ kṛtā śrāvaṇe māsi aṣṭame rohiṇī yutā” || iti  
“kiṃ punarbudhavāreṇa somenāpi viśeṣataḥ” || iti  
grāhyā tithinirūpyate | janmāṣṭamī jayaṃtyāścārdharātrapradhānatvāt tadyogo'tipraśastaḥ  
taduktaṃ vasiṣṭhasaṃhitāyām“aṣṭamī rohiṇīyuktā niśyardhe yadi dṛśyate | mukhyakāla iti khyātastatra jāto hariḥ svayam”  
viṣṇurahasye'pi“rohiṇyāmardharātre tu yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet | tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhaṃti pāpaṃ trijanmajam” || iti

## Linked texts (12)

- [Devalasmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.upasmrti.devala*fragments.5.1) — Sanskrit
- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.5.2) — Sanskrit
- [Kālanirṇaya (Kālamādhavīya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.kalamadhaviya.4.p37) — Mādhava, Sanskrit
- [Kālamādhavakārikāḥ](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.samksepa.kalamadhavakarikah.29) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Kāladīpa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.utkala.kaladipa.p13) — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- [Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.jyotisa.jyotirnibandha*vaidya1919.388.7) — Sanskrit
- [Smṛtiprakāśa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.kalajyotisa.smrtiprakasa.3.p7) — Vāsudeva Ratha, Sanskrit
- [Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.hiranyakesi*agase.22.28.21-2) — Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.5.p46) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Pratāpārka](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.prataparka.8.p38) — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- [Gadādharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.gadadharapaddhati.4.p55) — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- [Kālatattvavivecana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalatattvavivecana.1.p103) — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtimuktaphala.1.30) · Pramāṇa
