Nirnayasindhu 12.2-5
Nirṇayasindhu 12.2-5
- Language
- Sanskrit
12.2-5.1
iti divodāsodāhṛtavacanācca
bhādrapadaśuklavaradacaturthī
bhādrapadaśuklacaturthī varadacaturthī | sā madhyāhnavyāpinī grāhyā | ‘prātaḥ śuklatilaiḥ snātvā
madhyāhne pūjayennṛpa’ iti hemādrau bhaviṣye | tatraiva pūjokteḥ || madanaratnepyevam | paradine
evāṃśena sākalyena vā madhyāhnavyāptyabhāve sarvapakṣeṣu pūrvā grāhyā | tathā ca bṛhaspatiḥ“caturthī gaṇanāyasya mātṛviddhā praśasyate | madhyāhnavyāpinī cetsyātparataścetparehani”
iti || “ mātṛviddhā praśastā syāñcaturthī gaṇanāyake | madhyāhne parataścetsyānnāgaviddhā
praśasyate ||” iti mādhavīye smṛtyantarācca
tatra gaṇeśarūpaṃ skānde-“ekadantaṃ śūrpakarṇaṃ nāgayajñopavītinam | pāśāṃkuśadharaṃ devaṃ dhyāyetsiddhivināyakam” iti iyaṃ ravibhaumayoratipraśastā | “bhādraśuklacaturthī yā bhaumenārkeṇa vā yutā | mahatī sātra vighneśamarcitveṣṭaṃ labhennaraḥ ||” iti nirṇayāmṛte vārāhokteḥ || atra candradarśanaṃ niṣiddham || tathā cāparārke mārkaṇḍeyaḥ-“siṃhāditye śuklapakṣe
caturthyāṃ candradarśanam | mithyābhidūṣaṇaṃ kuryāttasmātpaśyenna taṃ sadā” iti || caturthyāṃ
na paśyedityanvayaḥ || pradhānakriyānvayalābhāt | tena caturthyāmuditasya pañcamyāṃ na niṣedhaḥ | gauḍā apyevamāhuḥ || parāśaropi-“kanyāditye caturthyāṃ tu śukle candrasya darśanam | mithyābhidūṣaṇaṃ kuryāttasmātpaśyenna taṃ sadā || taddoṣaśāntaye siṃhaḥ prasenamivi vai
paṭhet” iti ślokastu viṣṇupurāṇe-siṃhaḥ prasenamavadhītsiṃho jāmbavatā hataḥ || sukumāraka mā rodīstava hyeṣaḥ syamantakaḥ” iti
bhādrapadaśuklaṛṣipañcamīvratanirṇayaḥ
12.2-5.2
bhādrapadaśuklapañcamī ṛṣipañcamī | sā madhyāhnavyāpinī grāhyā | 'pūjāvrateṣu sarveṣu madhyāhnavyāpinī tithiḥ' iti mādhavīye hārītokteḥ || dinadvaye sattve hemādrimate parā
'sitā parayutā syāt pañcamī' iti dīpikākteḥ || mādhavamate pūrvā | 'sarvatra pañcamī
pūrvā' ityukteḥ || yugmavākyānnirṇayastu yuktaḥ || ṛṣipañcamī ṣaṣṭhīyutaiveti divodāsaḥ
atra ṛṣīn pratimāsu pūjayitvā'kṛṣṭabhūmijaśākena vartanam | evaṃ saptavarṣāṇi kṛtvā saptakumbheṣu pratimāsu sampūjya parehni tattanmantreṇāṣṭottaraśataṃ tilān hutvā sapta brāhmaṇān
bhojayediti nirṇayāmṛte
bhādrapadaśuklasūryyaṣaṣṭhīnirṇayaḥ
bhādrapadaśuklaṣaṣṭhī sūryyaṣaṣṭhī sā saptamīyutaiveti divodāsaḥ || “śuklabhādrapade ṣaṣṭhyāṃ snānaṃ
bhāskarapūjanam | prāśanaṃ pañcagavyasya aśvamedhaphalādhikam ” iti vacanāt || kalpatarau
bhaviṣye-“yeyaṃ bhādrapade māsi ṣaṣṭhī syādbharatarṣabha | yosyāṃ paśyati gāṅgeyaṃ dakṣiṇāpathavāsinam || brahmahatyādipāpaistu mucyate nātra saṃśayaḥ || ” gāṅgeyaḥ svāmikārttikeyaḥ
bhādrapadaśuklamuktābharaṇasaptamīnirṇayaḥ
bhādrapadaśuklasaptamyāṃ muktābharaṇavratam | tatra saptamī pūrvāyutā grāhyā | 'ṣaṇmunyoḥ' iti
yugmavākyāt
bhādrapadaśukladūrvāṣṭamīnirṇayaḥ
bhādrapadaśuklāṣṭamī dūrvāṣṭamī sā pūrvā grāhyā-“śrāvaṇī durganavamī dūrvā caiva hutāśanī
pūrvaviddhā tu kartavyā śivarātrirbalerdinam” iti hemādrau bṛhadyamokteḥ
“śuklāṣṭamītithiyā tu māsi bhādrapade bhavet | dūrvāṣṭamī tu sā jñeyā nottarā sā vidhīyate” iti purāṇasamuccayācca || yattu-“muhūrte rohiṇe'ṣṭamyāṃ pūrvā vā yadi vā parā
12.2-5.3
dūrvāṣṭamī tu sā kāryā jyeṣṭhāṃ mūlaṃ ca varjayet” iti tatraiva parā kāryetyuktam | tatpūrvadine jyeṣṭhādiyoge draṣṭavyam || 'dūrvāṣṭamī sadā tyājyā jyeṣṭhāmūlarkṣasaṃyutā ||' tathā“aiṃdra pūrjitā dūrvā haṃtyapatyāni nānyathā | bharturāyurraharā mūle tasmāttāṃ parivarjayet”
iti tatraiva tanniṣedhāt || idamagastyodaye kanyārke ca na kāryam | “śuklabhādrapade māsi
dūrvāsaṃjñā tathāṣṭamī | siṃhārka eva kartavyā na kanyārke kadācana || siṃhasthe sottamā
sūrye'nudite munisattame” iti madanaratne skāṃdokteḥ | “agastye udite tāta pūjayedamṛtodbhavām | vaidhavyaṃ putraśokaṃ ca daśa varṣāṇi paṃca ca” iti tatraiva doṣokteśca | bhādrapadaśuklāṣṭamyāmagastyodaye bhāvini sati pūrvakṛṣṇāṣṭamyāmeva kuryāditi hemādriḥ | dīpikāyāmapyevam || idaṃ ca vrataṃ strīṇāṃ nityam | “yā na pūjayate dūrvā mohādiha yathāvidhi
trīṇi janmāni vaidhavyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || tasmātsaṃpūjanīyā sā prativarṣaṃ vadhūjanaiḥ”
iti purāṇasamuccayāt | yadā jyeṣṭhādikaṃ vināṣṭamī na labhyate tadā tatraivoktam
“kartavyā caikabhaktena jyeṣṭhāmūlaṃ yadā bhavet | dūrvāmabhyarcayedbhaktyā na vandhyaṃ divasaṃ
nayet” iti
tatra vidhiḥ
atra vidhirmadanaratne bhaviṣye-“śucau deśe prajātāyāṃ dūrvāyāṃ brāhmaṇottama | sthāpya liṃgaṃ
tato gaṃdhaiḥ puṣpairdhūpaiḥ samarcayet || dadhyakṣatairdvijaśreṣṭha arghyaṃ dadyāttrilocane | dūrvāṣṭamīyāṃ
vidhivatpūjayecchraddhayānvitaḥ ”
Linked texts (1)
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit