<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 2.4

# Nirnayasindhu 2.4

Nirṇayasindhu 2.4

- **Language:** Sanskrit

### [2.4.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.1)

" tatraiva vyāsaḥ- "sinīvālī kuhūrvāpi yadi  
somadine bhavet | gosahasraphalaṃ dadyātsnānaṃ vai mauninā kṛtam ||" hemādrau bṛhanmanuḥ"śravaṇāśvidhaniṣṭhādrrānāgadaivatamastake | yadyamā ravivāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate ||"  
nāgaṃdaivatamaśleṣā | mastako mṛgaśiraḥ | prathamapāda ityanye | sa ca sarveṣām || ayeṣṭikālaḥ gobhilaḥ-“pakṣāntā upavastavyāḥ pakṣādayo'bhiyaṣṭavyāḥ' iti | upavāsonvādhānam | tatra madhyāhne tatpūrvaṃ vā parvapratipatsaṃdhau taddine yāgaḥ | "pūrvāhne vātha madhyāhne  
yadi parva samāpyate | upoṣya tatra pūrvedyustadaharyāga iṣyate ||" iti laugākṣivacanāt  
tatra dvedhā vibhāgaḥ-"āvarttanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ | madhyāhnastu tayoḥ saṃdhiryadāvartanamucyate" iti madanaratne vacanāt || madhyāhnādūrdhvaṃ saṃdhau mādhavamate pare'hni yāgaḥ  
"aparāhne'tha vā rātrau yadi parva samāpyate | upoṣya tasminnahani śvobhūte yāga iṣyate"  
iti laugākṣiṇokteḥ || hemādristvaparāhnasaṃdhāvapi paradine pratipaccaturthāṃśe candrodaye ca  
sati dvitīyādviṣvatyantakṣaye sati pūrvedyuryāgaḥ "parvaṇoṃśe dvitīye tu yaṣṭavyaṃ tu dvijātibhiḥ | dvitīyāsahitaṃ yasmāddūṣayaṃtyāśvalāyanāḥ " iti  
dvitīye tviti kaimutikanyāyena turyāṃśaparam | turīyetviti śūlapāṇau pāṭhaḥ spaṣṭārtha eva  
tathā--“bhūtā pañcadaśī pūrṇā dvitīyā kṣayagāminī | carudiṣṭiramāyāṃ syādṛte kavyādikī kriyā'' iti baudhāyanavacanāccetyūcivān || madanaratnepi--“caturdaśī caturyāmā

### [2.4.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.2)

amāvāsyā na dṛśyate | śvobhūte pratipaccetsyātpūrvā tatraiva kārayet'' iti || yattu mādhavaḥ--“yastu vājasaneyī syāttasya saṃvidhinātpurā | na kāpyanvāhitiḥ kiṃtuḥ sadā  
saṃdhidine hi sā '' ityāha | yacca kālādarśapyuktam-“āvartanādadhaḥsaṃdhiryadyanvādhāya  
taddine | pareriṭirityāhurvimā vājasaneyinaḥ'' iti | yacca madanaratne-“madhyāṃdinātsyādahanīha yasmin prākparvaṇaḥ saṃghiriyaṃ tṛtīyā | sā kharvikā vājasaneyimatyā tasyāmupoṣyātha paredyuriṣṭiḥ '' iti | etat paurṇamāsīparamiti tatraiva | āvartanordhvamarvāgastādrātrau vā samāptau dve, madhyāhnādarvāk samāptau tṛtīyetyarthaḥ || tatkarkabhāṣyedevajānīśyanantabhāṣyādisakalatacchākhīyagranthavirodhād vṛddhānādarāccopekṣyam | paurṇamāsyāṃ viśeṣamāha kātyāyanaḥ-“saṃdhiścetsaṃgavādūrdhva prāk paryāvartanādbhaveḥ | sā paurṇamāsī vijñeyā sadyaskālavidhau naraiḥ || '' amāyāṃ viśeṣamāha baudhāyanaḥ “ dvitīyā trimuhūrtā cet  
pratipadyāparāhnikī | anvādhānaṃ caturdaśyāṃ parataḥ somadarśanāt ||”kātyāyanaśca-“yajanīye'hni somaśceddāruṇyāṃ diśi dṛśyate | tatra vyāhṛtibhirhutvā daṃḍaṃ dadyādvijātaye' iti | etacca  
baudhāyanavājasanethiviṣayam || taittirīyaśrutau tu candradarśane'pi yāga uktaḥ  
amāyāṃ candradarśanepi yāganirṇayaḥ  
“eṣā vai sumanānāmeṣṭiyā̍mabhyajānan | paścāccandramā abhyudetyasminnevāsmai lokedhukaṃ

### [2.4.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.3)

bhavati” iti | śrutyantare'pi-‘yadahaḥ paścāccandramā abhyudeti tadaharyajannimām̐llokānabhyudeti' iti | idaṃ bahuvṛcāpāstambaviṣayam || madanaratnepyevam | āpastambabhāṣyārthasaṃgrahepyevam || ataḥ pakṣadvayasya svasvasūtrādvayavastheti tattvam || 'dūṣayantyāśvalāyanāḥ'  
iti tu pūrvāhnasaṃdhiviṣayamiti mādhavaḥ || śeṣaparvaṇīṣṭau viśeṣamāha mādhavīye gārgyaḥ- :  
“pratipadyapraviṣṭāyāṃ yadi ceṣṭiḥ samāpyate | punaḥ praṇīya kṛtsneṣṭiḥ karttavyā yāgavittamaiḥ||”  
gṛhyāgnernāyaṃ niyama iti madanapārijātaḥ || evaṃ parvāntyāṃśaḥ pratipadaśca trayoṃ'śā yāgakāla uktaḥ || kacit pratipattṛtīyāṃśe'pi yāgaḥ-“saṃdhiryadyaparāhne syādyāgaṃ prātaḥ parehani  
kurvāṇaḥ pratipadbhāge caturthepi na duṣyati” iti vṛddhaśātātapokteḥ || etatpūrṇimāparamiti  
madanaratne || parvaṇi pratipadaḥ kṣayasya vṛddheścārddhaṃ prakṣipya saṃdhirjñeyaḥ | tadāha mādhavaḥ-“vṛddhiḥ pratipado yāsti tadardhaṃ parvaṇi kṣipet | kṣayasyārdhaṃ tathā kṣiptvā saṃdhirnirṇayitāṃ sadā"  
iti || kātyāyanopi-“parehni ghaṭikā nyūnāstathaivābhyadhikāśca yāḥ | kṣitvā tadardhaṃ pūrvasmin hrāsavṛddhī prakalpayet” iti || evaṃ smārtasthālīpākopi jñeyam || tatreṣṭisthālīpākānvādhānagṛhapraveśanīyahomānantarabhāvinvāṃ paurṇamāsyāṃ prārambhaṇīyau, na tu darśa  
malamāsādāvapyārambhaḥ  
yadyārambhe malamāsapauṣamāsaguruśukrāstādi bhavati tadāpyārambhaḥ kāryaḥ || yāni tu"uparāgodhimāsaśca yadi prathamaparvaṇi | tathā malimluce pauṣe nānvārambhaṇamiṣyate

### [2.4.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.4)

gurubhārgavayormauḍhye candrasūryagrahe tathā ||" iti saṃgrahavacanāni || tāni ālasyādinātikrāntaśuddhakālaprārambhaviṣayāṇi || "nāmakarma ca darśeṭiṃ yathākālaṃ samācaret | atipāte sati tayoḥ praśaste māsi puṇyabhe ||" ityaparārke gargavacanāditi prayogapārijāte  
uktaṃ caitat prayogaratne bhaṭṭaiḥ || kālādarśa tu-'nāmakarma ca jāteṣṭim' iti pāṭhaḥ| yājñikāstu-“ādhānānantarā paurṇamāsī cenmalamāsagā | tasyāmārambhaṇīyādīnna kurvīta  
kadācana ||" iti trikāṇḍamaṇḍanavacanācchuddhakāla eva vibhraṣṭeṣṭiṃ kṛtvārambhaṃ kuryādityāhuḥ || kālādarśa smṛtisaṃgrahepi-“ārambhe darśapūrṇeṣṭyoragnihotrasya cādimam | pratiṣṭhāḥ  
pañcakarmādyā malamāse vivarjayet ||" iti  
vikṛtīṣṭinirṇayaḥ  
atha vikṛtīṣṭiḥ | tatrāpastambaḥ-'yadīṣṭyā yadi paśunā yadi somena yajeta so'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā' iti || atra prakṛtitaḥ kāle siddhepi sadyaskālatā vidheyā  
tṛtīyāyāṃ sāṅgattvenokteḥ || atra paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ tadantyakṣaṇo gṛhyate | tena  
tadgatyahorātre ityarthamāha rāmāṇḍaraḥ || mādhavopi-'iṣṭyādivikṛtiḥ sarvā parvaṇyevetinirṇayaḥ' iti | atra viśeṣamāha trikāṇḍamaṇḍanaḥ kātyāyanaśca-"āvartanāt prāgyadi parvasaṃdhiḥ kṛtvā tu tasmin prakṛtiṃ vikṛtyāḥ | tadaiva yāgaḥ parato yadi syāttasminvikṛtyā prakṛteḥ paredyuḥ || ” iti || dhūrtasvāmyādayopyevamāhuḥ | 'yadīṣṭyeti sāṅgāyā  
vikṛteḥ parvakālatvādāvartanāt prāk saṃdhau saṃdhimabhito yajeta' iti prakṛteḥ pratipadi

### [2.4.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.5)

samāptiniyamāt prakṛtyantarapratipadi vikṛtyayogāt pūrvedyurvikṛtirityuktaṃ tantraratne pārthasārathinā yadyapi-'prakṛteḥ pūrvatvādapūrvamante syāt ' ityāpastambenoktam || tathāpi hetuvādena śrutimūlatvābhāvāt 'aṅgaṃ vā samabhivyāhārāt ' itivadaprāmāṇyamiti tadāśayaḥ || āgrayaṇe tu viśeṣaṃ vakṣyāmaḥ || anvārambhaṇīyā tu caturdaśyāṃ kāryeti hiraṇyakeśivṛttau mātṛdattaye || anyeṣāṃ parvaṇyeva || paśau some ca kālāntaramapyāha baudhāyanaḥ‘amāvāsyena vā haviṣeṣṭvā nakṣatre ca ' iti || śuklapakṣe kṛttikādiviśākhānteṣu devanakṣatreṣviti keśavasvāmī vyācakhyau  
cāturmāsyeṣvapi iṣṭyārambhanirṇayaḥ  
cāturmāsyeṣvapi dvādaśāhayathāprayogapakṣayornakṣatreṣvapyārambhaḥ || yāvajjīvatsāṃvatsaraprayogayostu phālgunyāṃ caitryāṃ vārambhaḥ || paśau tu viśeṣamāha kātyāyanaḥ-“ardhādahno bhavati  
niyataṃ parvasaṃdhiḥ parastātkṛtvā tasminnahani tu paśuṃ sadya eva dvahaṃ vā | ārabhyātha  
prakṛtiratha cetparvasaṃdhiḥ purastātkṛtvā tasminprakṛtimatha tu syātpaśuḥ sadya eva || "  
adhikārapaśustvagnīṣomīyeṇa savanīyena vā samānatantro vā kārya iti trikāṇḍamaṇḍanaḥ  
some tvāhāpastambaḥ-“amāvāsyāyāṃ dīkṣāyajanīye vāmāvāsyāyāṃ yajanīye vā  
sutyamahaḥ, paurṇamāsyā dīkṣāyajanīye vā paurṇamāsyāṃ yajanīye vā sutyamahaḥ ||” iti  
lāṭyāyanasūtrepi-‘pūrvapakṣasya prathame'hani dīkṣeta dṛṣṭvā vā nakṣatrayoge ca’ iti || pūrvapakṣaḥ  
śuklapakṣaḥ | nakṣatrayoge ceti| ayamarthaḥ-‘caitryādipūrṇimā yāścitrānakṣatrayoge dīkṣeta’ iti  
ādhānakālanirṇayaḥ

### [2.4.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.6)

ādhānaṃ tu parvaṇi nakṣatreṣu coktam | tatra parva naktaṃ ‘gārhapatyamādadhīta’ ityādikarmakālavyāpi grāhyam || dinadvaye tattve paraṃ grāhyam | saṃkalpasya parvaṇi lābhāt | pūrvatra nakṣatrayoge  
tadeva grāhyam || yatra trīṇi sannipatitānyartunakṣatraṃ ca parva tatsamṛddhaṃ ‘vipratiṣedhe ṛturnakṣatraṃ ca balīyaḥ’ iti hiraṇyakeśisūtrāt || ṛtuḥ ‘vasaṃte brāhmaṇo'gnīnādadhīta’ ityādiḥ  
reṇukārikāyāṃ tu “māghādipañcamāseṣu śrāvaṇe vāśvine tathā | mārgaśīrṣe śuklapakṣe ādhānamatha kārayet ||” ityuktam || atra mūlaṃ mṛgyam || ādhānanakṣatrāṇi tvāpastambasūtre‘kṛttikārohiṇīmṛgaśīrṣapunarvasupuṣyapūrvottarāpūrvāṣāḍhottarāṣāḍhā hasta citrā viśākhā'nurādhāśravaṇottarābhādrapadā’ iti || somapūrvādhāne viśeṣamāhāpastambaḥ-‘somena yakṣyamāṇa  
ādadhāno nartūnsamīkṣeta na nakṣatram’ iti || atra prakaraṇādādhānakālabādhaḥ | tena somasya  
vasaṃtakālatā na bādhyata iti rudradattavṛttau nārāyaṇavṛttau coktam || tantraratne vārtike ca‘te vā ete ubhaye apahatapāpmāno ṛtavaḥ | eṣa vā udyannāditya eṣāṃ pāpmanopahantā  
yaddevainaṃ kadācana yajñamupanamedthādadhīta’ ityatrottarāyaṇarūpaṃ daivaṃ dakṣiṇāyanarūpaṃ ca pitryamityubhayamṛtutrayaṃ somādhāne śatapathe viśiṣya vihitam | tadekavākyatayā śākhāntarepi‘nartūnsamīkṣeda’ ityatra somakālabādha eva | ādhānakālabādhasya-‘yaddevainaṃ śraddhopanamettadādadhīta’ ityasyāṃ śākhāyāṃ vākyāntareṇāsiddhatvātsomakālabādhārthamevedamityuktam  
dhūrtasvāmī tu--'somasyāpi ya ṛtustasyāpi na sūryet' iti : likhannādubhayakālabādhaṃ

### [2.4.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.7)

manyate || śrīrāmāṇḍārastu--'kālāntaravidhānaṃ vā sarvakālā'nādaro vā' iti pakṣadvayamuktavān | tatrādye kṛttikādikālāntarasya yathādhāne vasantādyabādhena vidhānam  
tathā--'somepyudagayanapūrvapakṣapuṇyāhasaṃnipāte yajñakālāṃnādeśaḥ' iti chandogasūtroktodagayanabādhena somābhisaṃdhirūpakālāntaravidhānādudagayanaṃ tvapekṣata ityuktam  
dvitīyapakṣe tu 'yadaivainaṃ yajña upanamet ' iti sarvakālāṃnādara uktaḥ iti bhāradvājasūtrātsarvaśabdasya ca 'viśvajitsarvapṛṣṭhaḥ' itivadvayoraprayogāt sarvakālabādha iti || tena dakṣiṇāyanepi bhavatītyuktam || ṣaḍgurubhāṣye devatrātabhāṣye tantraratne ca ṣaṭsapi ṛtuṣu bhavatītyuktamiti dik  
darśaśrāddhakālaḥ  
śrāddhe tvamāvāsyā tredhāvibhaktadinatṛtīyāṃśe yo'parāhnabhāgastadvyāpinī sāgnikairgrāhyā  
“piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate | vāsarasya tṛtīyāṃśe nātisaṃdhyāsamīpataḥ || ” iti kātyāyanokteḥ || “ darśaśrāddhaṃ tu yatproktaṃ pārvaṇaṃ tatprakīrtitam | aparāhne pitṝṇāṃ ca tatra dānaṃ praśasyate || ” iti śātātapokteśca || dinadvaye tatra sattve  
sarvāparāhnavyāpī darśo grāhyaḥ || 'yadyubhayedyureva vihitaḥ sarvāparāhnasthitaḥ' iti  
dīpikokteḥ || yattu kārṣṇājiniḥ- "bhūtaviddhāmamāvāsyāṃ mohādajñānatopi vā | śrāddhakarmāṇi ye kuryusteṣāmāyuḥ prahīyate ||" iti | tadaparāhne caturdaśīvedhaparamiti  
śrāddhahemādriḥ || aparāhnavyāptiparamiti mādhavaḥ || 'dinadvaye'parāhnavyāptyabhāveṃ'śato  
vyāptau ca tithikṣaye pūrvā' iti hemādriḥ | "yadā caturdaśīyāmaṃ turīyamanupūrayet | amāvāsyā kṣīyamāṇā tadaiva śrāddhamiṣyate ||" iti kātyāyanokteḥ

### [2.4.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.8)

caturdaśyāścaturthaṃ yāmaṃ darśaḥ pūrayet | caturdaśī yāmatrayaṃ syādityarthaḥ || kṣīyamāṇā paradine'parāhnavyāpinī netyarthaḥ || vyatirekamāha- "vardhamānāmamāvāsyāṃ lakṣayedapare'hani | yāmāṃstrīnadhikānvāpi pitṛyajñastato bhavet ||" tataḥ śrāddhaṃ ca || dinadvaye'parāhnavyāptyādau tithivṛddhau ca hārītaḥ- "trimuhūrtā ca kartavyā pūrvā kharvā ca bahvṛcaiḥ| kuhūradhvaryubhiḥ kāryā yatheṣṭaṃ sāmagītibhiḥ ||" trimuhūrtābhāve tu pūrvā netyarthaḥ  
piṇḍapitṛyajñaḥ  
piṇḍapitṛyajñastu kātyāyanairyāgadinātpūrvedyuḥ kāryaḥ 'pūrvo vā'ṅgatvāt piṇḍapitṛyajñaḥ 'iti  
tatsūtrāt || vyākhyātaṃ caitat karkācāryaiḥ pūrvaevadarśāt piṇḍapitṛyajño, na paścāt | kutaḥ  
aṅgatvāt | tathā ca śrutiḥ- "tasmātpūrvedyuḥ pitṛbhyaḥ kriyata uttaramaharervānyajante"  
iti | 'pūrvedyuḥ pitṛbhyo yajñaṃ niṣṛṇīya mātardevebhyaḥ pratanute' iti ca tena tanmate aṅgamevāsau taduktam- "aṅgaṃ vāsamabhivyāhārāt" iti | tena kakarmate caturdaśīyuktadarśe  
piṇḍapitṛyajña iti || śrīanantabhāṣye tu-'paredyuḥ' ityuktam || atra dvedhāpyācāro  
dṛśyate || āpastambānāṃ tu paradine muhūrtarmāpa darśasattve tatraiva pitṛyajñaḥ | tadāha āpastambaḥ- "amāvāsyāyāṃ yadahaścandramasaṃ na paśyati tadahaḥ piṇḍapitṛyajñaṃ kurute" iti  
asya rudradattīyā vyākhyā piṇḍairyuktaḥ pitṛyajñaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ sa ca karmāntaraṃ na tu

### [2.4.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.9)

darśaśeṣaḥ | yathā vakṣyati-'pitṛyajñaḥ svakālavidhānādanaṅgaṃ syāt ' iti | 'taṃ ca yadahaścandramasaṃ na paśyati pañcadaśyāṃ pratipadi vā tadahaḥ kurute | yadahastayoḥ saṃdhiratadaharītyarthaḥ ' iti || rāmāṇḍāropyāha- 'piṇḍapitṛyajñastu parvasaṃdhimadahorātrāparāhra ' iti  
ataḥ parvasaṃdhidine pitṛyajñaḥ || śatapathaśrutirapi - "yadaivaiṣa nāpurastānna paścāddṛśyatetha  
pitṛbhyo dadāti " iti || parvasandhidine hi pūrvataḥ paścādvā candro na dṛśyata evetyarthaḥ  
satyāṣāḍhopi pitṛyajñaṃ prakramya 'dṛśyamāne tūṣoṣya śvobhūte yajate' ityāha || hemādristu  
amāvāsyāśabdastithivacana eva | pūrvoktāpastambasūtre yaduktaṃ na paśyanti iti tatra  
kṣayobhipretaḥ | ataścaturdaśyāṃ candramasaśca kṣīṇatvāttadyuktadarśa pitṛyajñaḥ ' pitṛyajñaṃ tu  
nirvartya vipraścandreścedagnimān ' iti manūkteḥ || "yaduktaṃ yadahastveva darśanaṃ naiti candramāḥ  
tatkṣayāpekṣayā jñeyaṃ kṣīṇe rājani cetyapi ||" iti | yaduktaṃ 'dṛśyamānepi taccaturdaśyapekṣayā' iti ca kātyāyanokteḥ | 'dṛśyamānepyeke' iti gobhilokteḥ || "tasyāṃ  
sandhyāgataḥ somo mṛṇālamiva dṛśyate| aparāhne kṣayastasyāṃ piṇḍānāṃ karaṇaṃ dhruvam||" iti  
hārītokteścācandrakṣayakālaścoktaḥ kātyāyanena- "aṣṭameṃśe caturdaśyāḥkṣīṇī bhavati caṃdramāḥ  
amāvāsyāṣṭameṃśe tu punaḥ kila bhavedaṇuḥ||" iti || tena pūrvedyureva pitṛyajña ityucivān  
sampūrṇe darśaṃ ca viśeṣamāha-laugākṣiḥ-“pakṣāntaṃ karma nirvartya vaiśvadevaṃ ca sāgnikaḥ

### [2.4.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.10)

piṇḍayajñaṃ tataḥ kuryāttatonvāhāryakaṃ budhaḥ ||” iti pakṣāntaṃ karmānvāyadhānam | anvāhāryakaṃ darśaśrāddham || ayameva sāgnerjīvatpitṛkasya piṇḍapitṛyajñakālo jñeyaḥ | tasyāpi  
kātyāyanena homāntamanārambho vā ityāmnānāt  
piṇḍapitṛyajñākaraṇe prāyaścittamāha parāśaramādhavīye kātyāyanaḥ-“pitṛyajñātyaye caiva  
vaiśvadevātyayepi ca | bhojane patitānnasya carurvaiśvānaro bhavet ||” ityalam  
prakṛtamanusarāmaḥ niragnikādibhistvamāvāsyāparāhṇavyāptyabhāve tu kutupakālavyāpinī  
grāhyā | “bhūtaviddhāpyamāvāsyā pratipanmiśritāpi vā | pitrye karmaṇi vidvadbhirgrāhyā  
kutupakālikī ||” iti hārītokteḥ || idaṃ ca niragnikādiviṣayam | “sinīvālī  
dvijaiḥ kāryā sāgnikaiḥ pitṛkarmaṇi | strībhiḥ śūdraiḥ kuhūḥ kāryā tathā cānāgnikairdvijaiḥ ||” iti laugākṣivacanāt || atra sāgniraupāsanāgnirapīti madanapārijāte  
uktam || kutupaścāparāhnavyāptyalābheḍanukalpaḥ- “aparāhnadvayavyāpī yadi darśastithikṣaye | āhitāgneḥ sinīvālī niragnyādeḥ kuhūrmātā ||” iti jābālinā'bhāve  
vidhānāt || tena sāgnīnāṃ niragnīnāṃ vāparāhvavyāpinyeva mukhyā || tithisāmyavṛddhikṣayaiḥ samavyāptau kharvādinā nirṇayaḥ | vaiṣamyedhikā dinadvaye'parāhrasparśe kutupavyāpinīti mādhavaḥ idameva yuktam  
hemādrimate kutupavyāpinyeva niragnyādermukhyā | atra sāgniraupāsanāgnirapīti madanapārijāte uktam || sinīvālī dṛṣṭacandrā | tathā ca vyāsaḥ- ‘dṛṣṭacandrā sinīvālī naṣṭacandrā kuhūḥ smṛtā ' iti || pūrvadine paradina eva vā tadvadyāpitve saiva  
grāhyā | aṃśavyāpitve vaiṣamyedhikakālavyāpinī grāhyā dinadvayeṃśataḥ samavyāptau

### [2.4.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.11)

tithikṣaye pūrvā vṛddhau sāmye ca parā | “tithikṣaye sinīvālī tithivṛddhau kuhūḥ  
smṛtā | sāmyepi ca kuhūjñeyā vedavedāṅgavedibhiḥ ||” iti pracetovacanāt || dinadvaye sampūrṇakutupavyāptistu tithivṛddhāveva bhavatītyanantaravacanāt paraiveti || kutupastu‘ahno muhūrtā vijñeyā daśa pañca ca sarvadā | tatrāṣṭamo muhūrtī yaḥ sa kālaḥ kutupaḥ  
smṛtaḥ ||” iti mātsyokteḥ || tulādānāpitṛdevaprītyarthopavāsādau tu parā grāhyetyanyatra vistaraḥ  
darśe anyaśrāddhaprāptau nirṇayaḥ  
darśe ca māsikavārṣikādiśrāddhaprāptau kālādarśe viśeṣa uktaḥ “darśasya codakumbhasya darśamāsikayorapi | nityasya cābdikasyāpi vārṣikābdikayorapiṃ ||”  
ityuktvā | “saṃpāte devatābhedācchrāddhayugmaṃ samācaret | nimittāni yatiścātra pūrvānuṣṭhānakāraṇam” iti || atra kramo nirṇayadīpe uktaḥ-“naṣṭacandre yadā kāle  
kṣayāhadivaso bhavet | vaiśvadevaṃ kṣayaśrāddhaṃ kuryāt prāgdarśakarmaṇaḥ ||”  
anupanītānāṃ śūdrāṇāṃ ca śrāddhanirṇayaḥ  
amāśrāddhaṃ cānupanītopi kuryāt | śrāddhaśūlapāṇau-“amāvāsyāṣṭakā kṛṣṇapakṣapañcadaśīṣu ca | ityupakramya “etaccānupanītopi kuryātsarveṣu parvasu | śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma  
sarvakāmaphalapradam || bhāryābhirahitopyetat pravāsasthopi nityaśaḥ | śūdropyamantravat  
kuryādanena vidhinā budhaḥ ||” iti mātsyokteḥ  
amāśrāddhātikrame prāyaścittanirṇayaḥ  
amāśrāddhātikrame prāyaścittamuktaṃmṛgvidhāne-“nyuṣūvācaṃ japenmatraṃ śatavāraṃ dine dine  
amāśrāddhaṃ yadā nāsti tadā sampūrṇameti tat ||”

### [2.4.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.12)

atra pūrvoktasāmnikapadenāhitāgniḥ smārttāgnimāṃśca gṛhyate | vicchinnāgnikādiśca niragnikaḥ || tathā ca hemādriragnaukaraṇaprakaraṇe-‘“sāgniragnāvagnistu dvijapāṇāvathāpsu vā  
kuryādagnau kriyāṃ nityaṃ laukikeneti niścitam ||’’ iti smṛtivākyamudāhṛtya yastvasvīkṛtaupāsanatayā samucchinnāgnitayā bhāryāvidhuratayā vāgnirahitastasya dvijapāṇau jalādau  
homa iti vyācacakṣe || madanapārijātepyevam || idameva sāgnikānagnikasvarūpaṃ sarvatra jñeyam  
grahaṇanirṇayaḥ  
atha grahaṇaṃ nirṇīyate || tatra candragrahaṇe yasminyāme grahaṇaṃ tasmāt pūrvaṃ praharatrayaṃ na bhuṃjīta | sūryagrahe tu praharacatuṣṭaye na bhuñjīta | ‘‘sūryagrahe tu nāśrīyātpūrvaṃ yāmacatuṣṭayam  
candragrahe tu yāmāṃstrīn bālavṛddhāturairvinā ||’’ iti mādhavīye vṛddhagautamokteḥ || ‘‘grahaṇaṃ  
tu bhavedindoḥ prathamādadhi yāmataḥ | bhuñjītāvartanātpūrvaṃ prathame prathamādadhaḥ ||’’ iti mārkaṇḍeyokteśca || adhi ūrdhvam | nanu candragrahe yāmacatuṣṭayaniṣedha ucitaḥ, na tu sūryagrahe  
sūryodayāt prāgbhojanāprāpteḥ | maivam | vacanasya prathamayāme sūryagrahe sati pūrvedyuḥ pūrvarātre bhojananiṣedhaparatvāt | candragrahe viśeṣamāha mādhavīye vṛddhavasiṣṭhaḥ-‘grastodaye vidhoḥ  
pūrvaṃ nāharbhojanamācaret’ iti || dvayorgrastāste tu mādhavīye vyāsaḥ-‘amuktayorastagayoradyodṛṣṭvāparehani’ iti || viṣṇudharmepi “ahorātraṃ na bhoktavyaṃ candrasūryagraho yadā | muktiṃ  
dṛṣṭvā tu bhoktavyaṃ snānaṃ kṛtvā tataḥ param ||” ahorātraniṣedhaḥ sūryagrastāste || madanaratne

### [2.4.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.13)

gārgyaḥ-‘“sandhyākāle yadā rāhurgrasate śaśibhāskarau | tadahe naiva bhuñjīta rātrāvapi  
kadācana ||’’ sāyaṃsaṃdhyāyāḥ sūryagrastāste pūrvehni rātrau ca na bhoktavyam | prātaḥsaṃndhyāyāṃ candragrastāste pūrvarātrāvuttarehni ca na bhoktavyamityarthaḥ ||candragrastāste uttaradine  
sandhyāhomādau na doṣaḥ | tadāhośanāḥ-‘‘graste cāstaṃ gate tvindau jñātvā muktyavadhāraṇam | snānaṃ homādikaṃ kāryyaṃ bhuñjītandūdaye punaḥ ||’’etadanāhitāgniviṣayam  
‘aparāhne vratopāyanīyamaśrīta’ iti kātyāyanoktervratasya śrautatvena vihitatvena ca prabalatvāt || adbhirvrataṃ kuryāditi nirṇayadīpaḥ | rāgaprāptabhojane kālaniyamoyam | tena  
jvarādāviva na bhojanamiti karkānusāriṇaḥ || bālavṛddhāturāṇāṃ tu grahayāmātpūrvamekayāmo niṣiddhaḥ | “sāyāhne grahaṇaṃ cetsyādaparāhne na bhojanam | aparāhne na madhyāhne  
madhyāhne na tu saṃgave || bhuñjīta saṃgave cetsyānna pūrvaṃ bhojanakriyā ||” iti mārkaṇḍeyokteḥ || idaṃ ca bālādiviṣayam | 'bālavṛddhāturairvinā' iti pūrvokteḥ || vedhakāle  
grahaṇe vā pakvamannaṃ tyājyam | “sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane | snātvā karmāṇi  
kurvīta śṛtamannaṃ vivarjayet ||” iti hemādrau ṣaṭtriṃśanmatāt || śṛtamiti tadantaritasyopalakṣaṇam | 'navaśrāddheṣu yacchiṣṭaṃ grahaparyuṣitaṃ ca yat' iti mitākṣarāyāṃ vacanāt  
bhārgavārcanadīpikāyāṃ jyotirnibandhe medhātithiḥ-“āranālaṃ payastakraṃ dadhi snehājyapācitam | maṇikasthodakaṃ caiva na duṣyedrāhusūtake ||” manvarthamuktāvalyām-“annaṃ  
pakvamiha tyājyaṃ snānaṃ savasanaṃ grahe | vāritakrāranālādi tiladarbhairna duṣyati ||”

### [2.4.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.14)

jale tvadoṣo gāṅgaviṣayaḥ || 'grahoṣitaṃ jalaṃ pītvā pādakṛcchraṃ samācaret '  
iti tatraiva : caturviṃśatimate'nyajalasya doṣokteḥ || vedhakāle grahaṇe vā bhojane  
prāyaścittamuktaṃ mādhavīye kātyāyanena-“candrasūryyagrahe bhuktvā prājāpatyena śudhyati  
tasminneva dine bhuktvā trirātreṇaiva śudhyati' iti || grahaṇe ca trirātrameka  
rātraṃ vopavāsaḥ śreyorthinā kāryaḥ | “ekarātramupoṣyaiva snātvā dattvā ca śaktitaḥ  
kañcukādiva sarpasya nivṛttiḥ pāṣakośataḥ || trirātraṃ samupoṣyaiva grahaṇe candrasūryayoḥ | snātvā dattvā ca vidhivanmodate brahmaṇā saha ||” iti hemādrau laiṅgokteḥ  
idaṃ ca putryatiriktaviṣayam | “ādityehani saṃkrāṃtau grahaṇe candrasūryayoḥ | pāraṇaṃ copavāsaṃ ca na kuryātputravān gṛhī ||” iti jaiminivacanāt || yadā tu ravergrastāstastadā  
putriṇaḥ praharadvayaṃ hitvā bālādivadbhojanaṃ, na tūpavāsaḥ | 'sāyāhne grahaṇaṃ cetsyāt iti  
pūrvoktamārkaṇḍeyavacanāt  
1 sūryyendugrahaṇe yāvattāvatkuryājjapādikam | na svapenna ca bhuñjīta snātvā bhuñjīta muktayoḥ' iti  
vacanāt | nidrāyāṃ jāyate rogo mūtre dāridryamāpnuyāt | purīṣe kṛmiyoniḥ syānmaithune grāmasūkaraḥ  
abhyaṅge ca bhavet kuṣṭhī bhojane syādadho gatiḥ | vañcane ca bhavetsarpo vadhe ca narakaṃ vrajet, iti nigadokteśca  
iti arthāt“sāyāhne saṃgaveśnīyācchārade saṃgavādadhaḥ | madhyāhne parato'śnīyānnopavāso ravigrahe ||”  
iti smṛteśceti hemādriḥ | śārado'parāhnaḥ || mādhavamate tu putriṇopi tatropavāsa eva'ahorātraṃ na bhoktavyam' iti pūrvoktaniṣedhasya tenāpi pālanīyatvāt upavāsaniṣedhastu

### [2.4.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.15)

vratarūpopavāsaparaḥ | kṛṣṇaikādaśīniṣedhavaditi || madanaratnepyevam || idameva ca yuktam  
vardhamānastu-'ahorātraṃ na bhoktavyam' iti śātātapīyokteḥ | 'sūryācandramasorlokānakṣayānyāti mānavaḥ ' iti phalaśrutermuktyadarśane upavāsaḥ kāmyaḥ | na tvayaṃ niṣedha ityāha  
tanna | tatra vratatvepi prāguktaviṣṇudharme niṣedhāvaśyaṃbhāvāt || tathā ca vyāsaḥ-“ravigrahaḥ  
sūryavāre some somagrahastathā | cūḍāmaṇiriti khyātastatra dattamamanta kam || vāreṣvanyeṣu  
yatpuṇyaṃ grahaṇe candrasūryayoḥ || tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ yoge cūḍāmaṇau smṛtam ||”  
tatra snānanirṇayaḥ  
atra cādyantayoḥ snānaṃ kuryāt | “grasyamāne bhavetsnānaṃ graste homo vidhīyate | mucyamāne bhaveddānaṃ mukte snānaṃ vidhīyate ||” iti hemādrau vacanāt | 'snānaṃ syāduparāgādau madhye  
homaḥ surārcanam' iti brahmavaivartācca | “sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane | sacailaṃ tu  
bhavetsnānaṃ sūtakānnaṃ ca varjayet ||” iti vṛddhavasiṣṭhokteśca || sacailaṃ muktisnānaparamiti  
madanaratne uktam || bhārgavārcanadīpikāyāṃ caturviṃśatimate-“muktau yastu na kurvīta snānaṃ  
grahaṇasūtake | sa sūtakī bhavettāvadyāvatsyādaparo grahaḥ || ” idaṃ ca snānamamantrakaṃ kāryamiti smṛtiratnāvalyām | tatra tīrthaviśeṣo bhārate-“ gaṅgāsnānaṃ tu kurvīta grahaṇe candrasūryayoḥ | mahānadīṣu cānyāsu snānaṃ kuryādyathāvidhi ||”  
snānamāhātmyam  
mahānadīṣvapi māsaviśeṣe kāścicchreṣṭhāḥ- “prayāgaṃ devikā revā saṃnihatyā ca vāraṇam

### [2.4.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.16)

sarasvatī candrabhāgā kauśikī tāpikā tathā | sindhurgaṇḍakikā caiva sarayūḥ kārttikāditaḥ ||” mūlaṃ hemādrau | vyāsaḥ- “indorlakṣaguṇaṃ puṇyaṃ raverdaśaguṇaṃ tataḥ | gaṅgātoye  
tu samprāpte indoḥ koṭī raverdaśa | gavāṃ koṭisahasrasya yatphalaṃ labhate naraḥ || tatphalaṃ  
labhate martyo grahaṇe candrasūryayoḥ || asambhave tu mādhavīye śaṃkhaḥ- “vāpīkūpataḍāgeṣu  
giriprasravaṇeṣu ca | nadyāṃ nade devakhāte sarasīṣūddhṛtāmbuni || uṣṇodakena vā snāyādrahaṇe candrasūryayoḥ || atra tāratamyamāha mārkaṇḍeyaḥ  
snānatāratamyanirṇayaḥ  
śītamuṣṇodakātpuṇyamapārakyaṃ parodakāt | bhūmiṣṭhamuddhṛtātpuṇyaṃ tataḥ prasravaṇodakam  
tatopi sārasaṃ puṇyaṃ tataḥ puṇyaṃ nadījalam | tīrthatoyaṃ tataḥ puṇyaṃ mahānadyambu pāvanam  
tatastatopi gaṅgāmbu puṇyaṃ puṇyastatombudhiḥ || ” iti || uṣṇodakamāturaviṣayam  
tathā-“ godāvarī mahāpuṇyā candre rāhusamanvite | sūrye ca rāhuṇā graste tamobhūte mahāmune | narmadātoyasaṃsparśaṃ kṛtakṛtyā bhavanti hi ||” pṛthvīcandrodaye prabhāsakhaṇḍe-“gāvo  
nāgāstilā dhānyaṃ ratnāni kanakaṃ mahī | sampradāya kurukṣetre yatphalaṃ labhate naraḥ | taddindugrahaṇembhoborderdhau snānādbhavati ṣaḍguṇam ||” tatraiva saurapurāṇe'mbudhisnānamupakramya-“dānāni yāni lokeṣu vikhyātāni manīṣibhiḥ | teṣāṃ phalamavāpnoti grahaṇe candrasūryayoḥ  
devīpurāṇe-“ gaṅgā kanakhalaṃ puṇyaṃ prayāgaḥ puṣkaraṃ tathā | kurukṣetraṃ mahāpuṇyaṃ rāhugraste

### [2.4.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.17)

divākare || ” snānā'sambhave smaraṇaṃ vā kāryam “smṛtvā śatakratuphalaṃ dṛṣṭvā sarvāghanāśanam || pṛṣṭvā gomedhapuṇyaṃ tu pītvā sautrāmaṇerlabheta || snātvā vājimakhaṃ puṇyaṃ  
prāpnuyādavicārataḥ | ravicandroparāge ca ayane cottare tathā ||” iti mārkaṇḍeyokteḥ  
grahaṇe śrāddham  
atra śrāddhamāha ṛṣyaśṛṅgaḥ-“candrasūryagrahe yastu śrāddhaṃ vidhivadācaret | tenaiva sakalā  
pṛthvī dattā viprasya vai kare ||” bhārate-“sarvasvenāpi kartavyaṃ śrāddhaṃ vai rāhudarśane | akurvāṇastu nāstikyātpaṃke gauriva sīdati ||” viṣṇuḥ--'rāhudarśanadattaṃ hi śrāddhamācandratārakam ' idaṃ cāmānnena hemnā vā kārya na tvannena “āpadyanagnau tīrthe ca candrasūryagrahe  
tathā | āmaśrāddhaṃ prakurvīta hemaśrāddhamathāpi vā ||” iti śātātapokteriti hemādrimādhavādayaḥ || aparārkastu - etadvijātīnāṃ pākābhāve draṣṭavyaṃ tīrthaśrāddhavat | ' pākābhāve  
dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyate |' iti sumantūkteḥ  
gajacchāyānirṇayaḥ  
“ saiṃhikeyo yadā sūryaṃ grasate parvasandhiṣu | gajacchāyā tu sā proktā tasyāṃ śrāddhaṃ prakalpayet || ghṛtena bhojayedviprān ghṛtaṃ bhūmau samutsṛjet ||” iti vāyavīyokteścetyāha  
vijñāneśvaropyāha-' grahaṇaśrāddhe bhokturdoṣo dātustvabhyudaya' iti || “ sūtake mṛtake bhuṃkte  
gṛhīte śaśibhāskare | chāyāyāṃ hastinaścaiva na bhūyaḥ puruṣo bhavet ||” ityāpastambena

### [2.4.18](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.18)

bhojananiṣedhācca || ayaṃ ca niṣedhaḥ śrāddhabhokturehasticchāyāsāhacaryāt || atra grahaṇanimittakaśrāddhenaivāmāsaṃkrāntyādinaimittikānāṃ siddhiḥ | 'darśikālabhyayorapi' iti kālādarśoktiḥ || atrāśaucamadhyepi snānaśrāddhādi kāryameva “ sūtake mṛtake caiva na doṣo rāhudarśane | tāvadeva bhavecchuddhiryāvanmuktirna dṛśyate || ” iti mādhavīye vṛddhavasiṣṭhokteḥ || ‘smārttakarmaparityāgo rāhoranyatra sūtake’ iti vyāghrapādokteśca || kālādarśa aṃgirāḥ-“ sarve varṇāḥ  
sūtakepi mṛtake rāhudarśane | snātvā śrāddhaṃ prakurvīran dānaṃ śāṭhyavivarjitam || ” madanapārijātepyevam || tena-‘snānamātraṃ prakurvīta dānaśrāddhavivarjitam ’ iti nirmūlaṃ vadanto gauḍāḥ  
parāstāḥ || iyaṃ ca śuddhiraviśeṣānmantradīkṣāpuraścaraṇādisarvasmārttakarmaviṣayā || madanaratnepyevam || rajasvalāyāstu bhārgavārcanadīpikāyāṃ sūryodayanibandhe-“ na sūtakādidoṣosti  
grahe homajapādiṣu | graste snāyādudakyāpi tīrthāduddhṛtavāriṇā || ” iti || atra ca-“snāne  
naimittike prāpte nārī yadi rajasvalā | pātrāntaritatoyena snānaṃ kṛtvā vrataṃ caret || ”  
ityādimitākṣarokto vidhirjñeyaḥ | grahaṇe rātrāvapi śrāddhādi kāryam | “ grahaṇodvāhasaṃkrāntiyātrārttiprasaveṣu ca | dānaṃ naimittikaṃ jñeyaṃ rātrāvapi tadiṣyate || ” ityaparārke vyāsaḥ  
‘candragrahe tathā rātrau snānaṃ dānaṃ praśasyate ’ iti devalokteśca || yadā tu jyotiḥśāstragamye  
dine caṃdragraho, rātrau ca sūryagrahastadā snānādi na kāryam | “sūryagraho yadā rātrau divā  
candragrahastathā | tatra snānaṃ na kurvīta dadyāddānaṃ na ca kvacit ” iti ṣaṭtriṃśanmatāt

### [2.4.19](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.19)

grahaṇadinevārṣikaśrāddhanirṇayaḥ  
grahaṇedīkṣānirṇayaḥ  
tacāriṇām | vanasthasya ca yā dīkṣā dāridryaṃ saptajanmasu || ” iti tatraiva yoginītantre  
niṣedhācca || grahaṇaṃ ca janmarāśyādau niṣiddham | taduktaṃ jyotiṣe-“triṣaḍdaśāyopagataṃ  
narāṇāṃ śubhapradaṃ syādgrahaṇaṃ ravīndroḥ | dvisaptanandeṣusu madhyamaṃ syāccheṣeṣvaniṣṭaṃ kathitaṃ  
munīndraiḥ || ” iti || āya ekādaśa | nandā nava | iṣuḥ pañca || madanaratne gargaḥ-“janmasaptāṣṭariḥphāṅkadaśamasthe niśākare | dṛṣṭo'riṣṭaprado rāhurjanmakṣai nidhanepi ca || riḥphaṃ dvādaśam  
aṃkā nava | nidhanaṃ saptamatārā  
grahaṇanakṣatrajātānāṃ pīḍā tathā tacchāṃtinirṇayaḥ  
pṛthvīcandrodaye viṣṇudharme-“yannakṣatragato rāhurgrasate śaśibhāskarau | tajjātānāṃ bhavetpīḍā ye  
narāḥ śāntivarjitāḥ || ” tatraiva purāṇāntare-“sūryasya saṃkramo vāpi grahaṇaṃ candrasūryayoḥ  
yasya trijanmanakṣatre tasya rogo'tha vā mṛtiḥ || tasya dānaṃ ca homaṃ ca devārcanajapau tathā  
uparāgābhiṣekaṃ ca kuryācchāntirbhaviṣyati || svarṇena vātha piṣṭena kṛtvā sarpasya cākṛtim  
brāhmaṇāya dadettasya na rogādiśca tatkṛtaḥ || ” janmanakṣatraṃ tatpūrvottare ca trijanmanakṣatramityucyate | janmadaśamaikonaviṃśatitārā iti kecit | sarpasya tadākārasya rāhorityarthaḥ  
adbhutasāgare bhārgavaḥ-“yasya rājyasya nakṣatre svarbhānurupa build/rajyate | rājyabhaṅgaḥ suhṛnnāśo  
maraṇaṃ cātra nirdiśet || ” rājyasya nakṣatram abhiṣekanakṣatramiti tatraiva vyākhyātam  
bhārgavārcanadīpikāyāṃ jyotiḥsāgare-‘sauvarṇaṃ kārayennāgaṃ palenātha palārdhataḥ | tadardhenatadardhena

### [2.4.20](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.20)

phaṇāyāṃ mauktikaṃ nyaset || tāmrapātre nidhāyātha ghṛtapūrṇe viśeṣataḥ | kāṃsye vā kāntilohe vā nyasya dadyātsadakṣiṇam || candragrahe tu rūpyasya bimbaṃ dadyātsadakṣiṇam | nāgaṃ  
rukmamayaṃ sūryagrahe bimbaṃ ca hemajam || turaṃgarathagobhūmitilasarpiṃśca kāñcanam || ” kālavivekepi-“suvarṇanirmitaṃ nāgaṃ satilaṃ kāṃsyabhājanam | sadakṣiṇaṃ savastraṃ ca brāhmaṇāya nivedayet || sauvarṇaṃ rajataṃ vāpi bimbaṃ kṛtvā svaśaktitaḥ | uparāgabhavakleśācchide viprāya kalpayet || ” mantrastu-‘tamomaya mahābhīma somasūryadimardana | hematārapradānena mama śāntiprado  
bhava || vidhuṃtuda namastubhyaṃ siṃhikānandanācyuta | dānenānena nāgasya rakṣa māṃ vedhajādbhayāt || " iti || atra śāntirapyuktā hemādrau mātsye- "yasya rāśiṃ samāsādya bhavedgrahaṇasaṃbhavaḥ | snānaṃ tasya pravakṣyāmi mantrauṣadhisamanvitam || candroparāgaṃ saṃprāpya kṛtvā brāhmaṇavācanam | saṃpūjya caturo viprāñchuklamālyānulepanaiḥ || pūrvamevoparāgasya samānīyauṣadhādikam | sthāpayeccaturaḥ kumbhānavraṇān salilānvitān || gajāśvarathyāvalmīkasam̐gamāddhradagokulāt | rājadvārapradeśāñca mṛdānīya nikṣipet || pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañca tvak pañcapallavam  
rocanaṃ padmaṃkaṃ śaṃkhaṃ kuṃkumaṃ raktacandanam || śuktisphaṭikatīrthāmbu sitasarṣapaguggulūn | madhukaṃ  
devadāruṃ ca viṣṇukrāntāṃ śatāvarīm || balāṃ ca sahadevīṃ ca niśādvitayameva ca | gajadantaṃ  
kuṃkumaṃ ca tathaivośīracandanam || etatsarvaṃ vinikṣipya kumbheṣvvāhayetsurān | sarve samudrāḥ

### [2.4.21](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.21)

saritastīrthāni jaladā nadāḥ | āyāntu yajamānasya duritakṣayakārakāḥ | yo'sau vajradharo  
deva ādityānāṃ prabhurmataḥ || sahasranayanaḥ śakro grahapīḍāṃ vyapohatu | mukhaṃ yaḥ sarvadevānāṃ  
saptārciramitadyutiḥ || candroparāgasaṃbhūtāmagniḥ pīḍāṃ vyapohatu | yaḥ karmasākṣī lokānāṃ  
dharmo mahiṣavāhanaḥ || yamaścandroparāgotthāṃ grahapīḍāṃ vyapohatu  
rakṣogaṇādhipaḥ sākṣānnīlāñjanasamaprabhaḥ | khaṅgahastotibhīmaśca grahapīḍāṃ vyapohatu || nāgapāśadharo devaḥ sadā makaravāhanaḥ || sa jalādhipatirdevo grahapīḍāṃ vyapohatu | prāṇarūpo hi  
lokānāṃ sadā kṛṣṇamṛgapriyaḥ || vāyuścandroparāgotthāṃ grahapīḍāṃ vyapohatu | yo'sau nidhipatirdevaḥ khaḍgaśūlagadādharaḥ || candroparāgakaluṣaṃ dhanado'tra vyapohatu | yosāvindudharo devaḥ  
pinākī vṛṣavāhanaḥ || candroparāgapāpāni sa nāśayatu śaṃkaraḥ | trailokye yāni bhūtāni  
sthāvarāṇi carāṇi ca || brahmaviṣṇvarkarudrāśca dahantu mama pātakam | evamāvāhayeddevānmantrairebhiśca vāruṇaiḥ || etāneva tathā mantrānsuvarṇapaṭṭe vilekhayet | tāmrapaṭṭe'thavālikhya navavastre  
tathaiva ca || mastake yajamānasya nidadhyuste dvijottamāḥ | kalaśāndravyasaṃyuktānnānārūpasamanvitān || gṛhītvā snāpayeddṛḍhaṃ bhadrapīṭhopari sthitam | pūrvaireva tu mantraiśca yajamānaṃ dvijottamāḥ || abhiṣekaṃ tataḥ kuryānmantrairvāruṇasūktakaiḥ | ācāryaṃ varayetpaścātsvarṇapaṭṭaṃ nivedayet  
ācāryadakṣiṇāṃ dadyādgodānaṃ ca svaśaktitaḥ | homaṃ vāpi prakurvīta tilairvyāhṛtibhistathā  
dānaṃ ca śaktito dadyādyadīcchedrātmano hitam | sūryagrahe sūryanāmayuktānmaṃtrāṃśca kīrtayet

### [2.4.22](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.22)

anena vidhinā yastu grahaṇe snānamācaret | na tasya grahaṇe doṣaḥ kadācidapi jāyate || 28||”  
iti grahaṇaśāntiḥ  
bhārgavārcanadīpikāyāṃ brahmasiddhānte-“ sarvaiḥ paṭāsthitaṃ vīkṣyaṃ khasthaṃ tailāmbudarpaṇeḥ | grahaṇaṃ  
gurviṇī jātu na paśyeta paṭaṃ vinā ||”  
tatramaṃgalevarjyadinanirṇayaḥ  
tathā maṅgalakṛtyeṣu vedhaviśeṣo hemādrau-“ trayodaśyādito varjyaṃ dinānāṃ navakaṃ dhruvam  
māṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe candrasūryayoḥ || ” prakārāntaraṃ tatraivoktam -“ dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ | ekādaśyādikaḥ saure caturthyantaḥ prakīrtitaḥ || ” idaṃ ca pūrṇagrāse | ‘ tryahaṃ khaṇḍagrahe tayoḥ | ' iti tatraivokteḥ || idaṃ ca- ‘ grastāste tridinaṃ pūrvam '  
iti nāradena grastāste viśeṣoktergrastāstābhinnagrahaṇaparam  
jyotirnibandhe cyavanaḥ-“grahaṇotpātabhaṃ tyājyaṃ maṅgaleṣu ṛtutrayam | yāvacca raviṇā bhuktvā  
muktaṃ bhaṃ dagdhakāṣṭhavat || ” anyāni cāgneyāni maṇḍalāni, tatphalaṃ varṇavikārādiphalaṃ ca  
daivajñebhyo jñeyam  
tatra puraścaraṇam  
puraścaraṇacandrikāyām-“ candrasūryoparāge ca snātvā prayatamānasaḥ | sparśādimokṣaparyantaṃ  
japenmantraṃ samāhitaḥ || japādaśāṃśato homastathā homāttu tarpaṇam | tarpaṇasya daśāṃśena mārjanaṃ kathitaṃ kila || tatraiva devatārūpaṃ dhyātvātmānaṃ prapūjya ca | namontaṃ mantramuccārya tadante

### [2.4.23](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.23)

devatābhidhām || dvitīyāntāmahaṃ paścādabhiṣiñcāmyanena tu | toyairañjalinā śuddhairebhiḥ siñcetsvamūrdhani || mārjanasya daśāṃśena brāhmaṇānāpi bhojayet | japorcāpūrvako homastarpaṇaṃ cābhiṣecanam || bhūdevapūjanaṃ pañcaprakāroktā puraskriyā || ” tathā-“ homāśakto japaṃ kuryāddhomasraṃkhyācaturguṇam | evaṃkṛte tu mantrasya jāyate siddhiruttamā || ”  
kurukṣetrapratigraheprāyaścittam  
grahaṇaprasaṅgāt kurukṣetrapratigrahe prāyaścittamucyate | tatrāruṇasmṛtau-“ pratigrahī kurukṣetre na  
bhūyaḥ puruṣo bhavet | tathāpi manasaḥ śuddhayai prāyaścittaṃ samācaret || taptakṛcchradvayaṃ kuryādvaindavena samanvitam || satreṇa vā yajetātha japedvā lakṣasaptakam || vāpīkūpataḍāgādikhananairrnivasṛjeddhanam ||” iti || etacca “ yadvigarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam | tasyotsargeṇa  
śuddhayanti dānena tapasaiva ca ||” iti mantūkterutsargottaraṃ jñeyamiti dik  
grahaṇentarite pūrvasaṃkalpitasya dvaiguṇyam  
graha ṇāntaritasya pūrvasaṃkalpitadravyasya dvaiguṇyaṃ bhavatīti śiṣṭāḥ paṭhanti ca laghubrahmavaivarte“dātavyamiti no kāśyāṃ vaktavyaṃ kutracitkvacit | ahorātramatikramya taddānaṃ dviguṇaṃ bhavet  
daśottaraṃ parvasu syācchataṃ candragrahe bhavet | sūryagrahe sahasraṃ tanmaraṇe'nantakaṃ smṛtam ||” iti  
atra mūlaṃ cintyam  
tatra kecinmatakhaṇḍanam  
atra kecidbauddhatulyā āhuḥ grahaṇasya nimittatvena tanniścayasya prayojakatvāt | jyotiḥśāstrādinā jātasya jñānasya nimittatve prāptepi “snānaṃ dānaṃ tataḥ śrāddhamanantaṃ rāhudarśane

### [2.4.24](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.24)

candrasūryoparāge tu yāvaddarśanagocaram||” iti jābālyādivacaneṣu dṛśiprayogāccākṣuṣajñānasyaivopasaṃhāranyāyena nimittatvam | anyathā dṛśau lakṣaṇā syāt | tena meghācchādanendhādīnām  
‘ janmasaptāṣṭa ’ ityādināiṣaddhadarśanānāṃ ca snānaśrāddhādau nādhikāra iti || kalpatarurapyāha  
darśanaśabdena cākṣuṣajñānaṃ gṛhyate na jñānamātram | ajñānasya nimittatvāsaṃbhavānnimittamahimnaiva  
jñānalābhena darśanapadavaiyyarthyāpatteḥ | tena cākṣuṣadhīyogyaḥ kālaḥ puṇyaḥ | yogyatvaṃ ca prayatnānapaneyacākṣuṣajñānapratibandhakarāhityaṃ tena meghacchanne yogyatābhāvānna snānādīti || nirṇayāmṛtepyevam || tadetattūccham | yadi cākṣuṣajñānaṃ nimittaṃ syāttadā-“sūryagraho yadā rātrau divā  
candragrahastathā | tatra snānaṃ na kurvīta dadyāddānaṃ na ca kvacit ||” iti vākyaṃ vyarthaṃ syāt  
cākṣuṣajñānābhāvena prāptyabhāvāt | tatpūrvakatvācca niṣedhasya || na cedaṃ grastāstaparam | ravicandrayorastānantaraṃ rātridivāgrahāttvāditi vācyam | tatra padasya grahaparatve'dhikaraṇatvāyogāt  
nimittaparatve ca tadgrahanimittakasnānāderastāt prāgapyabhāvāpatteḥ || atha tatreti rātridine  
ucyete- 'sā vaiśvadevī' itivadguṇabhūte api | tanna | tādṛśamantraliṅgābhāvāt tayornimittatve'dhikaraṇatve vā'nyaprayuktasnānādyabhāvāpatteśca || kiṃca-" nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ  
yantaṃ kadācana | noparaktaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam||" iti manuvacanaṃ bādhyeta | 'dṛṣṭo  
riṣṭaprado rāhuḥ' ityādi ca | na cātra vihite darśane niṣedhāpravṛttittvat paryudāsanīyatāpi

### [2.4.25](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.25)

na yukteti vācyam | darśanasyānuvādena vidheyatvābhāvāt | etaccāgre vakṣyāmaḥ | tattve vā  
viruddhatrikadvayāpatteḥ  
astu sakṛddarśanavidhānena saṃkoca iti cenna || 'muktiṃ dṛṣṭvā tataḥ snāyāt' iti muktisnānepi  
cākṣuṣajñānasya nimittatvāpatteḥ || astu kiṃ naśchinnamiti cet na | grastāste tayoḥ paredyurudaye dṛṣṭvā'bhyavaharecchuciriti darśanottaraṃ bhojanavidhānādandhasya pūrvavedhakāla iva yāvaddarśanaṃ  
bhojananiṣedhāpattiḥ || madhye'ndhībhūtasya sutarāṃ yāvaccakṣuḥprāptyupavāsaprasaṅgaśca | athānnalolupatayā tatra jñānamātraṃ vivakṣyate, tat pūrvamapi nirlajjena svīkriyatām || etena yat kenaciduktaṃ sparśasnānaṃ muktisnānaṃ ca yasya darśanaṃ tenaiva kāryam | nānyena | 'ktvāpratyena samānakartṛkatvāvagateḥ' iti tannirastam || kā tarhi tasya gatiḥ | dṛśeruddeśyaviśeṣaṇatvāt  
grahaiktvavadavivakṣayārthataḥ siddhajñānamātrānuvādatve sarvaṃ sustham || aṃgulāyanāderapyagrahavyāvṛttyā vā darśanasyārthavattvam || na coktayogyatāpi sādhvī darśanottaraṃ meghacchanne yogyatābhāvāpattyā dānādyabhāvāpatteḥ || tena tattadrekhāvacchedena jyotiḥśāstrāvedyatvameva yogyatā  
kiṃca-' rajaso darśane nārī trirātramaśucirbhavet' ityatrāpyaṃdhastrīṇāmāśaucābhāvaprasaṅgaḥ  
yattu vardhamānenoktam-'jñānottaraṃ tvādhikāro na jñānakāle | jñānakāle jñānābhāvāt | evaṃ

### [2.4.26](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.26)

darśanottaraṃ muktiparyantamastyeva yogyateti tadapi pratijñāmātram || kiṃca grastāste- 'tayoḥ paredyurudaye dṛṣṭvā'bhyavaharecchuciḥ' ityādivākyavaiyarthyāpattiḥ | cākṣuṣajñānānyathānupapattyaivārthārdudaye jñānasiddheḥ || nanu muktisnāne śāstrīyameva jñānaṃ nimittaṃ na cākṣuṣam || "candrasūryagrahe  
nāḍyāttasminnahani pūrvataḥ | rāhorvimuktiṃ vijñāya snātvā kurvīta bhojanam” iti vṛddhagautamena  
vijñāyeti jñānamātrokteḥ || yattu-'muktiṃ dṛṣṭvā tu bhoktavyaṃ snānaṃ kṛtvā tataḥ param' iti tadapi  
jñānamātraparam | "meghamālādidoṣeṇa yadi muktirna dṛśyate | ākalayya tu taṃ kālaṃ snātvā  
bhuñjīta vāgyataḥ” iti gaur̤anibandhe vacanāt || maivam | ajñātasya nimittatvābhāvena nimittamahimnaiva jñānalābhe vākyavaiyarthyāt | grastāstepi tadāpatteśca  
viśiṣṭasyānuvāde vākyabhedāpatteḥ || na ca havirārtivadviśiṣṭaṃ nimittamiti vācyam  
ārttimātrasya hi nimittatve nirnimeṣādyārterapi tattvāpatternaimittikatvabhaṅgādyuktaṃ viśiṣṭoddeśatvam || iha tu grahaṇamātrasya nimittatve na kācit kṣatiḥ || tasmāddarśanavākyānāṃ  
grastāstaviṣayatvādanādeśyagrahaparatvādvā jñānasya cārthataḥ prāptestadeva nimittaṃ tena meghādyācchādane'ndhādeśca snānādi bhavatyevetyalaṃ vedabāhyaiḥ saṃlāpena || iti grahaṇanirṇayaḥ  
samudrasnānanirṇayaḥ  
atha samudrasnānam || āśvalāyanaḥ-"samudre parvasu snāyādamāyāṃ ca viśeṣataḥ | pāpairvimucyate

### [2.4.27](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4.27)

sarvairamāyāṃ snānamācaran || bhṛgubhaumadine snānaṃ nityameva vivarjayet ||" bhārate-"aśvatthasāgarau sevyau na spraṣṭavyau kadācana | aśvatthaṃ mandavāre tu sāgaraṃ parvaṇi spṛśet ||" pṛthvīcandrodaye skāṃde- "punāti parvaṇi snānāttarpaṇaiḥ saritāṃ patiḥ | kadācidapi naivātra snānaṃ kuryādaparvaṇi ||” asyāpavādastatraiva prabhāsakhaṇḍe- "parvakāle ca saṃprāpte nadīnāṃ ca samāgame  
setubandhe tathā sindhau tīrtheṣvanyeṣu saṃyutaḥ || evamādiṣu sarveṣu madhye'nye tu svakarmaṇi ||"  
tathā-"vinā maṃtraṃ vinā parva kṣurakarma vinā naraiḥ | kuśāgreṇāpi deveśi na spraṣṭavyā mahodadhiḥ ||" tathā 'na kālaniyamaḥ setau samudrasnānakarmaṇi ||' tadvidhiśca tatraiva-"pippalādasamutpanne kṛtye lokabhayaṃkare | pāṣāṇaste mayā datta āhārārthe prakalpyatām" iti pāṣāṇaṃ  
prakṣipya "viśvācī ca ghṛtācī ca viśvayone viśāṃpate | sānnidhyaṃ kuru me deva sāgare  
lavaṇāmbhasi || namaste viśvaguptāya namaḥ viṣṇo apāṃpate | namo jaladhirūpāya nadīnāṃ  
pataye namaḥ || namaste jagadādhāra śaṃkhacakragadādhara | deva dehi mamānujñāṃ tava tīrthaniṣevaṇe  
tritattvātmakamiśānaṃ namo viṣṇumumāpatim | sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi

## Linked texts (15)

- [Haribhaktivilāsa](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.gaudiya.acara.haribhaktivilasa.3.267) — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- [Kārṣṇājinismṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.karsnajinismrti*fragments.1.9) — Sanskrit
- [Laugākṣismṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.laugaksismrti*fragments.1.1) — Sanskrit
- [Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.jyotisa.jyotirnibandha*vaidya1919.84.12) — Sanskrit
- [Kālanirṇaya (Kālamādhavīya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.kalamadhaviya.14.p9) — Mādhava, Sanskrit
- [Kālamādhavakārikāḥ](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.samksepa.kalamadhavakarikah.102) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Smṛtikaustubha](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtikaustubha.4.1.13) — Anantadeva 1638, Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.5.p16) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Varṣakriyākaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.varsakrtya.varsakriyakaumudi.1.p198) — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- [Bṛhajjyotiṣasāra](https://indike.org/pramana/in.astro.samhita.brhajjyotisasara.11.1-12) — Bhavānī Śaṃkara, Sanskrit
- [Nityācārapaddhati (Vidyākara vājapeyin)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.ahnika.nityacarapaddhati-vidyakara-vajapeyin.1.p172) — Vidyākara vājapeyin, Sanskrit
- [Kṛtyamahārṇava](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.krtyamaharnava.1.p167) — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- [Dharmasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.dharmasindhu.p70) — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- [Dharmasindhusāra](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.karana.dharmasindhusara.p70) — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit
- [Śrāddhadīpa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhadipa.5.226-2) — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.2.4) · Pramāṇa
