<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.23.2-4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 23.2-4

# Nirnayasindhu 23.2-4

Nirṇayasindhu 23.2-4

- **Language:** Sanskrit

### [23.2-4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.23.2-4)

iti || tathā-“ gṛhītvā sākṣatāmārdrā śamīmūlagatāṃ mṛdam | gītavāditranirghoṣairānayetsvagṛhaṃ prati | tato bhūṣaṇavastrādi dhārayetsvajanaiḥ saha” iti  
balinīrājanam  
atraiva balinīrājanamuktaṃ kṛtyaratane || tatra maṃtraḥ-“caturaṅgabalaṃ mahyaṃ nirariṣṭaṃ vrajatviha  
sarvatra vijayo me'stu tvatprasādātsureśvari ” iti || gauḍanibandhe jyotiṣe-“kṛtvā  
nīrājanaṃ rājā balavṛddhyai yathākramam | śobhanaṃ khañjanaṃ paśyejjalasandhau ”|| asya  
phalāni śubhāśubhadeśāśca tatraiva jñeyāḥ  
āśvinapaurṇamāsīnirṇayaḥ  
āśvinapaurṇamāsī parā grāhyā | ‘sāvitrīvratamantareṇa bhavato'māpaurṇamāsyau pare’ iti  
dīpikokteḥ || atra viśeṣastithitattve laiṅge | “āśvine paurṇamāsyāṃ tu carejjāgaraṇaṃ  
niśi | kaumudī sā samākhyātā kāryā lokairvibhūtaye || kaumudyāṃ pūjayellakṣmīmindramairāvatasthitam | sugandhinaiiśi sadmeṣu akṣairjāgaraṇaṃ caret ”

### [23.2-4.p1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.23.2-4.p1)

tathā-“niśīthe varadā  
lakṣmīḥ ko jāgartīti bhāṣiṇī | tasmai vittaṃ prayacchāmi akṣaiḥ krīḍāṃ karoti yaḥ ”  
iti || atraivāśvayujīkarmoktamāśvalāyanena-‘āśvayujyāmāśvayujīkarma’ iti taccheṣaparvaṇi kāryam | vikṛtitvāttatra pūrvāhnavyāpinī grāhyā | daivakarmatvāt | āgrayaṇaṃ tu  
parvaṇi kāryam ‘śaradyāgrayaṇaṃ nāma parvaṇi syāttaducyate ’ iti śaunakokteḥ || tatrāpi  
śeṣaparvaṇi kāryamiti prāguktam || tacca-“vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajeta yavebhyo yavairiṣṭvā yavaireva yajeta vrīhibhyaḥ ” iti śrutyā darśapūrṇamāsayorekakarmatvenaikadravyaniyamāddarśaṣṭāḥ paraṃ paurṇamāseṣṭyāśca prāgbhavatīti hemādryādayaḥ  
'darśeścāḥ paramuktamāgrayaṇakaṃ prākpaurṇamāsācca tad iti dīpikokteśca | taccāgrayaṇaṃ tredhā  
vrīhyāgrayaṇaṃ yavāgrayaṇaṃ śyāmākāgrayaṇaṃ ceti || eṣāṃ kālaḥ śrutau-“gṛhamedhī vrīhiyavābhyāṃ śaradsantayoryajeta śyāmākairnīvārairvarṣāsvāpatkālenānyena purāṇairvā” iti || āpastambopi-‘varṣāsu śyāmākairyajeta śaradi vrīhibhirvasante yavairyathartuveṇuyavaiḥ' iti  
tatrāpi śyāmākāgrayaṇamanityam, itare tu anāhitāgnernitye yavāgrayaṇaṃ ca kāryamiti  
smārtavṛttāvuktatvāt | sūtre vrīhiyavadevatāsaṃbaddhānāmatra mantrāṇāmāmnānācca | āhitāgnestu yavāgrayaṇasyāpyanityatvam | 'api vā kriyā yaveṣu' iti sūtrāt | yadvā vrīhyāgrayaṇena samānatantratā | śyāmākaistu prastaraṃ kuryānnāgrayaṇam | yadi vā tadapi samānatantramityādinārāyaṇavṛttau pariśramavatāṃ sulabhamityalam  
idaṃ ca parvābhāve śuklapakṣe devanakṣatre kṛttikādviviśākhānte kāryamiti smṛtyarthasāre  
uktam || baudhāyanīye keśavasvāmināpyevamuktam || pariśiṣṭe-“śyāmākairvīhibhiścaiva  
yavaiścānyonyakālataḥ| prāgyaṣṭuṃ yujyate'vaśyaṃ na hyatrāgrayaṇānyayaḥ ||” trikāṇḍamaṇḍanopyevam | yadā tvetadāśvinapaurṇamāsyāṃ kriyate tadaikakālatvādāśvayujīkarmaṇo'sya ca  
samānatantratā bhavati tadetadvṛttikṛtā- 'ekabarhirdhmājya' iti sūtre spaṣṭamuktam || asyākaraṇe prāyaścittamuktaṃ smṛticandrikāyāṃ kātyāyanena- "nitye yajñātyaye caiva vaiśvadevadvayasya  
ca aniṣvā navayajñena navānnaprāśane tathā || bhojane patitānnasya carurvaiśvānaro bhavet"  
kārikāpi - "akṛtāgrayaṇo'śnīyānnavānnaṃ yadi vai naraḥ | vaiśvānarāya kartavyaścaruḥ pūrṇāhatistu vā" iti || ṛgvidhāne tu- "samindrarāyā mantraṃ ca varṣevarṣe japecchatam | āgrayaṇaṃ  
yadā nyūnaṃ tadā sampūrṇameti tat" ityuktam || etaccāpadi malamāse kāryamanyathā  
neti prāguktam || anyopyāhitāgnyādiviśeṣaḥ śaunakāderjñeyaḥ ityalaṃ bahunā  
iti śrī kamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau āśvinamāsaḥ samāptaḥ  
atha kārttikamāsaḥ  
tulāsaṃkrame prāgaparā daśa ghaṭikāḥ puṇyāḥ | rātrau tu prāguktam

## Linked texts (3)

- [Varṣakriyākaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.varsakrtya.varsakriyakaumudi.5.p287) — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- [Kriyākaumudī (Govindānanda)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.kriyakaumudi.5.p108) — Govindānanda 1500, Sanskrit
- [Jayasīṃhakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.jayasimhakalpadruma.13.p11.2) — Ratnākara 1688, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.23.2-4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.23.2-4) · Pramāṇa
