Nirnayasindhu 24.3-5
Nirṇayasindhu 24.3-5
- Language
- Sanskrit
24.3-5.1
iti prārthayet
tathā-"taddine tailapakvaṃ ca sthālīpakvaṃ yudhiṣṭhira | gokṣīraṃ goghṛtaṃ caiva dadhi takraṃ ca varjayet" || jyotirnibandhe nāradaḥ- "āśvine kṛṣṇapakṣe tu dvādaśyādiṣu pañcasu | tithiṣūktaḥ
sarvarātre nṛṇāṃ nīrājano vidhiḥ || nīrājayeyurdevāṃstu viprāngāśca turaṃgamān | jyeṣṭhāñchreṣṭhāñśvanyāṃśca mātṛmukhyāśca yoṣitaḥ " iti
yamadīpaḥ
nirṇayāmṛte skānde-"kārttikasya site pakṣe trayodaśyāṃ niśāmukhe | yamadīpaṃ bahirdadyādpamṛtyurvinaśyati " || mantrastu - "mṛtyunā pāśadaṇḍābhyāṃ kālena śyāmayā saha | trayodaśyāṃ dīpadānātsūryajaḥ prīyatāṃ mama " iti
abhyaṃgasnānam
kārttikakṛṣṇacaturdaśyāṃ prabhāte candrodaye'bhyaṅgaṃ kuryāt | taduktaṃ hemādrau nirṇayāmṛte ca
bhaviṣyottare-“kārttike kṛṣṇapakṣe tu caturdaśyāminodaye | avaśyameva kartavyaṃ snānaṃ narakabhīrubhiḥ ||” inaścandraḥ | madanaratne-'vidhūdaye' iti pāṭhaḥ 'dinodaye' iti pāṭhāt
sūryodayottaraṃ trimuhūrttaṃ snānaṃ vadatāṃ gauḍānāṃ tadanusāriṇāṃ cājñataiva | “pūrvaviddhacaturdaśyāṃ
kārttikasya sitetare | pakṣe pratyūṣasamaye snānaṃ kuryātprayatnataḥ” iti || smṛtimarpaṇopiṃ
“caturdaśī cāśvayujaśva kṛṣṇā svātyarthayuktā ca bhavetprabhāte | snānaṃ sambhajya naraistu
kārya sugandhatailena vibhūtikāmaiḥ” iti || pṛthvīcandrodaye pādme- “āśvayuktakṛṣṇapakṣastha
caturdaśyāṃ vidhūdaye | tilatailena kartavyaṃ snānaṃ narakabhīruṇā” iti || 'karttavyaṃ maṅgalasnānaṃ
narairnirayabhīrubhiḥ' iti kālādarśa pāṭhaḥ | ubhayatrāśvayugitthamāvāsyāntamāsamabhipretyoktam
24.3-5.2
tathā-'taile lakṣmīrjale gaṅgā dīpāvalyāścaturdaśīm | ' prāpyeti śeṣaḥ | 'prātaḥsnānaṃ tu
yaḥ kuryādyamalokaṃ na paśyati' iti dinadvayopi candrodaye caturdaśīsattve tadabhāvepyaruṇodaye sampūrṇā khaṇḍe vā dinadvaye caturdaśīsattve ca pūrvadine'bhyaṅgaṃ kuryāt | 'pūrvaviddhacaturdaśyām' itivacanāt | pūrvāhnidine paradina eva vā sattve saiva grāhyā | dinadvayepyasattve aruṇodayadvayavyāpinī grāhyā 'pakṣe pratyūṣasamaye' ityukteḥ | vakṣyamāṇavacanācca | tadabhāve
tu caturdaśīhrāsaṃ pūrvedyuḥ pravekṣya pūrvehni trayodaśīmadhya evābhyaṅgaṃ kuryāditi divodāsaḥ
kecidatra vacanamapi sādhakatvena vadanti- 'tithyādau tu bhavedyāvān hrāso vṛddhiḥ parehani
tāvān grāhyaḥ sa pūrvedyuradṛṣṭopi svakarmaṇi " iti | tanmandam | na hīdaṃ vacanaṃ pūrvadinasyāpūrva grāhyatvaṃ vidhatte | naktaikabhaktajanmāṣṭamyādau dinadvaye karmakālavyāptyabhāve sarvatra
pūrvadinasya grāhyatvaprasaṅgāt || kiṃ tu | yatraikabhaktādau dinadvaye karmakālavyāptyabhāve
vākyāṃtareṇa nyāyena vā pūrvadinasya grāhyatvamuktam , tatra mukhyakāle tattitherabhāve'pi
tatraivānuṣṭhānabodhakamidam | na cātra tadastīti yatkiṃcidetat | tena caturthayāmagāminī
grāhyā | ata eva sarvajñanārāyaṇaḥ- " tathā kṛṣṇacaturdaśyāmaśvine'rkodayātpurā
yāminyāḥ paścime yāme tailābhyaṅgo viśiṣyate " iti | " mṛgāṃkodayavelāyāṃ trayodaśyāṃ
yadā bhavet | darśa vā maṃgalasnānaṃ duḥkhaśokabhayapradam " iti kālādarśe trayodaśīniṣedhācca | tenāyamarthaḥ | yathāgnihotre yāvajjīvaṃ sāyaṃ prātaḥkāleṣu vyāpyakālasya gurutvam
24.3-5.3
tathātra caturdaśīcaturthayāmāruṇodayacandrodayānāmuttarottarasya vyāpyatvādurutvamiti
yadapi divodāsīye- "trayodaśī yadā prātaḥ kṣayaṃ yāti caturdaśī | rātriśleṣe tvamāvāsyā
tadābhyaṅge trayodaśī" iti vacanaṃ taddhemādrinirṇayāmṛtādyalikhitatvena nirmūlam | samūlatvepi caturdaśyāḥ sūryodayadvayāsaṃbaṃdhitvarūpaḥ kṣayotra vivakṣitaḥ sūryodayāt prāk samāptau
candrodayakālasattve ca tathaivāṅgīkārāt | kiṃ tu abhyaṅgakālāt prāk samāptirūpo'tra
hrāsaḥ kṣayaśabdena vivakṣitaḥ | sa cāruṇodayāt caturthayāmādvā prāk yadā hrāsastatparamidam | ata eva sarvajñanārāyaṇena caturthayāmamātre snānamuktam || tathā codāhṛtam-‘tathā
kṛṣṇacaturdaśyām ' iti | jyotirnibandhe nāradopi-"iṣāsitacaturdaśyāminukṣayatithāvapi | ūrjādau svātisaṃyukte tadā dīpāvalī bhavet || kuryātsaṃlagnametacca dīpotsavadinadvayam " ye tu trayodaśīmadhye snānamāhuḥ teṣāmāśayaṃ na vidma ityalaṃ bhūyasā || yadapi"aruṇodayato'nyatra riktāyāṃ snāti yo naraḥ | tasyābdikaṃbhavo dharmo naśyatyeva na
saṃśayaḥ " iti divodāsīye bhaviṣyavacanam
sanmukhyakāle'ruṇodaye caturdaśyabhāvepi tatraiva snātavyamityevaṃ paramiti sarvaṃ siddham | 'caturghaṭikātmako'ruṇodayaḥ' iti tatraivoktam | madanaratne pādme-“apāṅgamārgamatho tumbīṃ prapunnāṭamathāparam | bhrāmayetsnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai ||” prapunnāṭaścakramardaḥ | mantrastu"sitāloṣṭhasamāyukta sakaṇṭakadalānvita | hara pāpamapāmārga bhrāmyamāṇaḥ punaḥpunaḥ "
iti asyāmeva pradoṣe dīpān dadyādityuktaṃ hemādrau skāṃde-“tataḥ pradoṣasamaye dīpān
24.3-5.4
dadyānmanoramān | brahmaviṣṇuśivādīnāṃ bhavaneṣu maṭheṣu ca " | iti || divodāsīye brāhme
"amāvāsyācaturdaśyoḥ pradoṣe dīpadānataḥ | yamamārgādhikārebhyo mucyate kārttike
naraḥ||” khaṇḍatithau tu pūrvehni pradoṣe dīpān dattvā paredyuḥ snāyāditi divodāsīye uktam
tatra caturvartiyuktaṃ dīpadānam
atra narakoddeśena caturvartiyuktaṃ dīpadānaṃ kāryam | tatra maṃtraḥ-“datto dīpaścaturdaśyāṃ narakaprītaye mayā | caturvartisamāyuktaḥ sarvapāpāpanuttaye " || tatraiva liṃge- “māṣapatrasya śākena
bhuktvā tatra dine naraḥ | pretākhyāyāṃ caturdaśyāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ||”
atha yamatarpaṇam
atra yamatarpaṇamuktaṃ madanapārijāte vṛddhamanunā-' dīpotsavacaturdaśyāṃ kāryaṃ tu yamatarpaṇam' || madanaratne brāhme-" apāmārgasya patrāṇi bhrāmayecchirasopari | tataśca
tarpaṇaṃ kāryaṃ dharmarājasya nāmabhiḥ || yamāya dharmarājāya mṛtyave cāṃtakāya ca | vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca || auḍuṃbarāya daghnāya nīlāya parameṣṭhine | vṛkodarāya
citrāya citraguptāya vai namaḥ"
Linked texts (1)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit