Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 26.1

Nirṇayasindhu 26.1

Language
Sanskrit

26.1.1

” iti nāradavacanāt pradoṣavyāpinītyuktam
hemādrau madanaratne ca bhaviṣye-“ asyāṃ niśāgame pārtha saṃrakṣyāḥ śiśavo gṛhe | gomayenopalipte ca sacatuṣke gṛhāṅgaṇe” ityādinā tatraiva tadvidhānācca | teneyaṃ pūrvaviddhā“śrāvaṇī durganavamī dūrvā caiva hutāśanī | pūrvaviddhaiva kartavyā śivarātrivalerdinam” iti
bṛhadyamabrahmavaivartokteśca | dinadvaye pradoṣavyāptau paraiva | pūrvadine bhadrāsattvāttatra ca holikāniṣedhāt | taduktaṃ nirṇayāmṛte madanaratne ca purāṇasamuccaye-“bhadrāyāṃ dīpitā
holī rāṣṭrabhaṅgaṃ karoti vai | nagarasya ca naiveṣṭā tasmāttāṃ parivarjayet || ”
1 phālgunasyāpare pakṣe kumbhasthe divasrādhipe | jīve dhanuṣi yoge ca śobhane ravivāsare | puṣyarkṣe yadi
sampūrṇā govindadvādaśī matā | phālgune śuklapakṣe syātpuṣyarkṣe dvādaśī yadi | govindadvādaśī nāma mahāpātakanāśinī | govindadvādaśīṃ prāpya gacchecchrīpuruṣottamam | vināyāsena rājendra muktaḥ sāyujyamāpnuyāt
atra śrīgovindaṃ sampūjyopavāsaṃ kuryāt | upoṣya ca jagannāthaṃ namecchrīpuruṣottamam | ityukteḥ | gaṃgāsnāne
maṃtraḥ-mahāpātakasaṃghāni yāni pāpāni santi vai | govindadvādaśīṃ prāpya tāni me hara jāhnavi || arthāttathā-“bhadrāyāṃ dve na karttavye śrāvaṇī phālgunī tathā | śrāvaṇī nṛpatiṃ hanti grāmaṃ dahati

26.1.2

phālgunī ” || tathā-“dinārdhātparatopi syātphālgunī pūrṇimā yadi | rātrau bhadrā'vasāne tu holikā dīpyate tadā ” iti || yadā tu pūrvadine caturdaśī pradoṣavyāpinī paradine ca kṣayavaśātsāyāhnāt prāgeva pūrṇimā samāpyate tadā pūrvadinasaṃpūrṇarātrau bhadrāsattvāttatra ca tanniṣedhāt pare'hani pratipadyeva kuryāt | “sārdhayāmātrayaṃ vā syāddvitīyadivase yadā | pratipadvardhamānā tu tadā sā holikā smṛtā || ” iti bhaviṣyavacanāditi
nirṇayāmṛtakāraḥ | madanaratnepyevam || yattu-‘vahrau vahniṃ parityajet ’ iti bhaviṣye | vahnau
holikāyāṃ vahniṃ pratipadaṃ varjayedityarthaḥ || taduktaṃ bhinnaviṣayamiti tatraivoktam | anye tu
tasyāṃ bhadrāmukhaṃ tyaktvetyarthaḥ || “pradoṣavyāpinī cetsyādyadā pūrvadine tadā | bhadrāmukhaṃ
varjayitvā holikāyāḥ pradīpanam ” iti nāradavacanāt | “niśāgame prapūjyeta holikā
sarvadā budhaiḥ | na divā pūjayedduṇṭhāṃ pūjitā duḥkhadā bhavet ” iti divodāsīye vacanāt | ‘yāmatrayordhvayuktā cetpratipannu bhavettithiḥ | bhadrāmukhaṃ parityajya kāryā holī
manīṣibhiḥ ” iti vidyāvinode'bhidhānācca bhadrāmukhaṃ vihāya pūrvadina eva kāryetyāhuḥ
bhadrāmukhanirṇayaḥ
bhadrāmukhaṃ tu-‘nāḍyastu pañca vadanaṃ galakastathaikā ’ iti ratnamāloktaṃ jñeyam || śiṣṭācāropyevameva
tatra grahaṇe nirṇayaḥ
atra ceccandragrahaṇaṃ tadā tatorvāṅniśi bhadrāvarjaṃ paurṇamāsyāṃ holikādīpanam | atha pare'hni
grastodyastadā pūrvadine bhadrāvarjaṃ rātrau caturthayāme viṣṭipucche vā holikā kāryā | grahottaraṃ pratipatsattvāttatpūrvaṃ ca divā holānaṣedhāditi divodāsacandraprakāśau | vastutastu

26.1.3

paradine pradoṣe paurṇamāsīsattve karmakālasparśe caturthayāmādigauṇakālagrahaṇe mānābhāvādbhadrābhāvācca grahaṇakāla eva holā kāryā | na ca-“sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane
snātvā karmāṇi kurvīta śṛtamannaṃ vivarjayet ” iti niṣedhāt kathaṃ sūtake holeti vācyam
tasyottarārdhaśeṣatvāt | pūjāmantrastu-“asṛkpābhayasaṃtrastaiḥ kṛtā tvaṃ holi bāliśaiḥ
atastvāṃ pūjayiṣyāmi bhūte bhūtipradā bhava ” iti || yattu vārtikakārairholikā ācāraprāptetyuktam | tatra hemādryādyudāhṛtabhaviṣyavacanānyasiddhāni kṛtvā cintā jñeyā
ārtyadhikaraṇavat | hutāśinī malamāse na bhavati || iyaṃ manvādirapi sā tu paurvāhnikī
grāhyā | malamāse sati manvādiśrāddhaṃ māsadvaye kāryamityuktaṃ prāk
govindadolotsavanirṇayaḥ
kṛtyacintāmaṇau brāhme-“naro dolāgataṃ dṛṣṭvā govindaṃ puruṣottamam | phālgunyāṃ saṃyato
bhūtvā govindasya puraṃ vrajet || ”
caitrakṛṣṇapratipadi vasantotsava nirṇayaḥ
caitrakṛṣṇapratipadi vasantotsavaḥ | sā caudayikī grāhyā | 'pravṛtte madhumāse tu pratipadyudite ravau' iti bhaviṣyākteḥ | dinadvaye tathātve pūrvā | “vatsarādau vasaṃtādau balirājye
tathaiva ca | pūrvavidvaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ iti vṛddhavasiṣṭhavacanāt || atra viśeṣo hemādrau bhaviṣye-“caitre māsi mahābāho puṇye tu pratipaddine | yastatra śvapacaṃ spṛṣṭvā
snānaṃ kuryānnarottamaḥ || na tasya duritaṃ kiñcinnādhayo vyādhayo nṛpa” iti tathā-“pravṛtte

26.1.4

madhumāse tu pratipadyudite ravau | kṛtvā cāvaśyakāni saṃtarpya pitṛdevatāḥ || vandayeddholikābhūmiṃ sarvaduḥkhopaśāntaye ||” mantraśca-“vanditāsi surendreṇa brahmaṇā śaṅkareṇa
ca | atastvaṃ pāhi no devi bhūte bhūtipradā bhava” iti
tatra āmrakusumaprāśanam
atra cūtakusumaprāśanamuktaṃ tatraiva purāṇasamuccaye-“vṛtte tuṣārasamaye sitapañcadaśyāṃ prātarvasantasamaye samupasthite ca | saṃprāśya cūtakusumaṃ saha candanena satyaṃ hi pārtha puruṣo'tha
samāḥ sukhī syāt ||” mantrastu-“cūtamagryaṃ vasantasya mākandakusumaṃ tava | sacandanaṃ
pibāmyadya sarvakāmārthasiddhaye” || iti
caitrāmāvāsyā manvādistannirṇayaḥ
caitrāmāvāsyā manvādiḥ | sā cāparāhnavyāpinī grāhyā kṛṣṇapakṣasthatvāt || iti kamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau phālgunamāsaḥ samāptaḥ
kaviprārthanā
evaṃ nirūpitamidaṃ gahanaṃ tu kālatattvaṃ vicārya vacanaiśca nayaiśca samyak | taddoṣadṛṣṭimapahāya vivecanīyaṃ vidvadbhirityavirataṃ praṇatosmi teṣu

Linked texts (2)