Nirnayasindhu 29.2-2
Nirṇayasindhu 29.2-2
- Language
- Sanskrit
29.2-2.1
iti
atra caturthadinaniṣedhepi-‘snātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ |’ iti bhārateākteḥ
‘caturthehani snātāyāṃ yugmāsu vā garbhaṃ saṃdadhāni’ iti hārītoktervikalpo jñeyaḥ
tatrāpi-“snānaṃ rajasvalāyāstu caturthehani śasyate | gamyā nivṛtte rajasi nānivṛtte
kathañcana” ityāpastamboktervyavasthā jñeyā || prabhāsakhaṇḍe marīciḥ-‘śuddhā bhartuścaturthehni
snānena strī rajasvalā | daive karmaṇi pitrye ca pañcamehani śuddhayati ||” śrautakarmamadhye
rajasvalā cettatra caturthadinepyadhikāraḥ | ‘atha yadā trirātriṇī syādathaināmupahūyet’
ityāpastambasūtrāt | ‘caturthehani gomūtramiśrābhiradbhiḥ snātā vāsoyoktajālāni mantrairdhārayet’ iti somepyuktam
evaṃ sarvatra śrautakarmaṇīti dhūrtasvāmirāmāṇḍārādayaḥ || atra sarvāsu yugmāsu gamanamāvaśyakaṃ yugmāsviti bahuvacanānirdeśāditi vijñāneśvaraḥ || taccaikasyāṃ rātrau sakṛdeva
kāryam || 'sustha indau sakṛtputraṃ lakṣaṇyaṃ janayetpumān' iti yājñavalkyokteḥ | idaṃ
cartau gamanamanyakāle pratibandhādinā gamanāsaṃbhave śrāddhaikādaśyādāvapi kāryam
'brahmacāryeva parvāṇyādyāścatasraśca varjayet' iti yājñavalkyokteḥ || vyākhyātaṃ cedaṃ mitākṣarāyāṃ-‘yatra śrāddhādau brahmacaryaṃ vihitaṃ tatrāpyṛtau gacchato na brahmacaryaskhalanadoṣa iti
parvāṇīti bahuttvenāṣṭamīcaturdaśyorgrahaṇāmiti ca || madanaratnepyevam || yattu hemādrau śivarahasye-‘divā janmadine caiva na kuryānmaithunaṃ vratī | śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca śreyorthī
na ca parvasu” iti || tadanṛtuviṣayam || ‘brahmacāryeva bhavati yatra tatrāśrame vasan ' iti
29.2-2.2
manūkteḥ || darśādau tu na bhavatyeva parvāṇāṃ paryudastatvāt || “ṛtukālaṃ niyukto vā naiva
gacchetstriyaṃ kvacit | tatra gacchansamāpnoti hyaniṣṭaphalameva tu” iti vṛddhamanūkteḥ
śrāddhe brahmacaryaṃ niyatamityuktam || pṛthvīcandrodayepyevam | etatsati saṃbhave jñeyam
anekabhāryasyarttauyaugapadye nirṇayaḥ
anekabhāryasyarttauyaugapadye hemādrau kaśyapaḥ- “yaugapadye tu tīrthānāṃ vivāhakramaśo vrajet
rakṣaṇārthamaputrāṃ vā grahaṇakramaśopi vā " iti || grahaṇamṛtugrahaṇam || ṛgvidhāne“viṣṇuryoniṃ japetsūktaṃ yoniṃ spṛṣṭvā tribhirvratī | garbhādhānaṃ tataḥ kuryātsuputro jāyate
dhruvam || "
ṛtāvagamane nirṇayaḥ
agamane doṣamāha parāśaraḥ-“ṛtusnātāṃ tu yo bhāryā saṃnidhau nopagacchati | ghorāyāṃ
bhrūṇahatyāyāṃ pacyate nātra saṃśayaḥ || " asyāpavādamāha madanaratne vyāsaḥ- “vyādhito
bandhanastho vā pravāseṣvatha parvasu | ṛtukālepi nārīṇāṃ bhrūṇahatyā pramucyate || vṛddhāṃ
vandhyāmasadvṛttāmanapatyāmapuṣpiṇīm | kanyāṃ ca bahuputrāṃ ca varjayenmucyate bhayāt ||2||”
vṛddhāṃ gatarajaskām
garbhādhānāṅgahomākaraṇe prāyaścittam
garbhādhānāṅgahomākaraṇe prāyaścittamāha pārijāte āśvalāyanaḥ-“garbhādhānasyākaraṇāttasyāṃ jātastu duṣyati | akṛtvā gāṃ dvije dattvā kuryātpuṃsavanaṃ patiḥ || ” garbhādhānaṃ ca
29.2-2.3
malamāsaśukrāstādāvapi kāryam || “ utsaveṣu ca sarveṣu sīmantaṛtujanmasu | surāsurejyayoścaiva mauḍhyadoṣo na vidyate |! ” iti jyotirnibandhe bhṛgūkteḥ || ṛtau gamane parāśaraḥ-“ṛtau tu garbhaśaṃkitvātsnānaṃ maithuninaḥ smṛtam | anṛtau tu yadā gacchecchaucaṃ mūtrapurīṣavat || ” strīṇāṃ tu na snānam || “ubhāvapyaśucī syātāṃ dampatī śayanaṃ gatau
śayanādutthitā nārī śuciḥ syādaśuciḥ pumān || ” iti vṛddhaśātātapokteḥ
ṛtau striyā aspṛśyatvanirṇayaḥ
atra kaścidviśeṣa ucyate-tatra rātrau rajasi jananādau ca rātriṃ tribhāgāṃ kṛtvā ādyabhāgadvayaṃ cetpūrvadinaṃ grāhyaṃ, paratastūttaramiti mitākṣarāyām || yattu-“prāgaddherātrātprāgvā
sūryodayātpūrvadinam” ityuktam || tatra deśācārādvyavasthā || tathā saptadaśadinaparyantaṃ
punā rajodṛṣṭau snānamātram || aṣṭādaśe ekarātram || ūnaviṃśe dvayahaḥ || viṃśatiprabhṛtitrirātramiti tata eva jñeyam || yattu- 'caturdaśadinādarvāgaśucitvaṃ na vidyate' iti || tatra
snānaprabhṛtitvamabhipretam || etacca yasyā viṃśatidinottaraṃ prāyaśo rajastatraiva | yasyāstvarvāk prāyaśo rajodarśane tatroktaṃ smṛtyarthasāre- 'trayodaśadinādūrdhvaṃ prāyo rajovatīnāmekādaśadinātprāgaśucitvaṃ nāsti || ekādaśadine ekarātram || dvādaśe dvirātram || ūrdhvaṃ
trirātramiti || prayogapārijātepyevam || rogaje tu tatraiva viśeṣaḥ saṃgrahe-“rogeṇa yadrajaḥ
29.2-2.4
strīṇāmanvahaṃ hi pravarttate | nāśucistu bhavettena yasmādvaikārikaṃ matam ||” iti || karmādhikārastu rajolivṛttāveva || “sādhvācārā na tāvatsyātsnātāpi strī rajasvalā | yāvatpravarttamānaṃ hi rajo naiva nivarttate ||” iti śrāddhahemādrau śaṃkhokteḥ || tatrāpi svakāle'śucirevetyāha ṛṣyaśṛṅgaḥ-“rogaje varttamānepi kāle niryāti kālikam | tasmātkāle'pramattā syādanyathā saṃkaro bhavet ||”
rajasvalāparasparasparśe nirṇayaḥ
tathā-‘rajasvalāyā rajasvalāntarasparśe'kāmataḥ snānaṃ’ kāmata upavāsaḥ pañcagavyāśanaṃ ca
asavarṇānāṃ tu brāhmaṇyāḥ kṣatriyādisparśe krameṇa kṛcchrārddhapā donakṛcchrakṛcchrāṇi, kṣatriyādīnāṃ tu kṛcchrapāda eva, kṣatriyādīnāṃ hīnavarṇasparśe trirātramupavāsaḥ || vaiśyāśūdrāḥ
pūrvayā sparśe'horātraṃ dvirātraṃ ca || etacca kāmataḥ || akāmataśca prāk śuddheranaśanam
cāṃḍālādisparśe
akāmataścāṇḍālādisparśepyanaśanameva prākchuddheḥ || kāmatastu-prathame'hni tryahaḥ, dvitīye
dvyahastṛtīye ekāhaḥ || śvasparśe tu dvyaha ekāho vā || bhuñjānāyāścāṇḍālādisparśe ṣaḍrātram || ucchiṣṭayoḥ sparśe tu kṛcchra ityādi mitākṣarāyāṃ jñeyam || smṛtyarthasāre tu'sarvatra bālāpatyāyāḥ sparśe snāne kṛte muktiḥ paścādanaśanapratyāmnāyaḥ' iti
tatra ṛtusnānavidhiḥ
snānavidhiṃ cāha parāśaraḥ-“snāne naimittike prāpte nārī yadi rajasvalā | pātrāntaritatoyena snānaṃ kṛtvā vrataṃ caret || siktagātrā bhavedadbhiḥ sāṅgopāṅgaṃ kathañcana | na vastrapīḍanaṃ kuryānnānyadvāsaśca dhārayet”
Linked texts (1)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit