Nirnayasindhu 34.2-8
Nirṇayasindhu 34.2-8
- Language
- Sanskrit
34.2-8.1
"
tannavatantu kāryam | 'sāvitryā triguṇaṃ kuryānnavasūtraṃ tu tadbhavet' iti tenaivokteḥ
chandogapariśiṣṭe-“trivṛdūrdhvavṛtaṃ kāryaṃ tantutrayamadhovṛtam | trivṛtaṃ copavītaṃ syāttasyaiko
granthiriṣyate ||" ūrdhvavṛtaṃ dakṣiṇaṃ karamūrdhvaṃ kṛtvā valitam || bhṛguḥ- 'vāmāvartavalitaṃ triguṇaṃ kṛtvā dakṣiṇāvartavalitaṃ triguṇaṃ kāryam |' sa ekastanturevaṃ tritantukamityarthaḥ || kātyāyanaḥ-“ pṛṣṭhadeśe ca nābhyāṃ ca dhṛtaṃ yadvindate kaṭim | taddhāryamupavītaṃ
syānnātilambaṃ na cocchritam ||" vasiṣṭhaḥ-"nābherūrdhvamanāyuṣyamadho nābhestapaḥkṣayaḥ
tasmānnābhisamaṃ kuryādupavītaṃ vicakṣaṇaḥ ||"
pārijāte devalaḥ-“upavītaṃ vaṭorekaṃ dve tathetarayoḥ smṛte | ekameva yatīnāṃ syāditi
śāstrasya niścayaḥ ||” sa eva 'bahūni vāyuṣkāmasya |' tatra mantramāha sa eva 'yajñopavītamiti vā vyāhṛtyā vāpi dhārayet ||' hemādrau- "yajñopavīte dve dhārye śraute smārte ca karmaṇi
tṛtīyamuttarīyārthe vastrābhāve tadiṣyate ||” devalaḥ- "sāvitryā daśakṛtvo'dbhimaṃntritābhistadutkṣayet | vicchinnaṃ cāpyadho yātaṃ bhuktvā nirmitamutsṛjet ||" manuḥ- “ mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ kamaṇḍalum | apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantrataḥ"
bhaikṣyacaraṇādilope prāyaścittam
athaitallope prāyaścittam | manuḥ- " akṛtvā bhaikṣyacaraṇamasamidhya ca pāvakam | anāturaḥ
34.2-8.2
saptarātramavakīrṇiāvrataṃ caret ||" agatyā āpadi tyāge tu yājñavalkyaḥ - " bhaikṣyāgnikāryaṃ tyaktvā tu saptarātramanāturaḥ | kāmāvakīrṇa ityābhyāṃ juhuyādāhutidvayam || upasthānaṃ tataḥ kuryātsamāśrvantyanena tu || " mantrāstu mitākṣarāyāṃ jñeyāḥ | sakṛllope
tu ṛgvidhāne-" mānastoke japenmantraṃ śatasaṃkhyaṃ śivālaye | agnikāryaṃ vinā bhuktau na
pāpaṃ brahmacāriṇaḥ ||” smṛtyarthasāre tu 'saṃdhyāgnikāryalope snātvā'ṣṭasahasraṃ japaḥ | bhikṣālope'ṣṭaśatam | abhyāse dviguṇaṃ punaḥ saṃskāraścetyuktam'
aparārke saṃvartaḥ- " yaḥ saṃdhyāṃ caiva nopāste agnikāryaṃ yathāvidhi | gāyatryaṣṭasahasraṃ tu
japetsnātvā samāhitaḥ " agnikārya saṃdhyādvaye kāryam | 'agnikāryaṃ tataḥ kuryātsaṃdhyayorubhayorapi ' iti yājñavalkyokteḥ sāyameva vā | 'sāyameva vāgnimindhītetyeke'
iti laugākṣiṇokteḥ
brahmacāriṇāṃ madhumāṃsabhakṣaṇastrīsaṅgādau nirṇayaḥ
pārijāte vṛddhaśātātapaḥ-“brahmacārī tu yo'śrīyānmadhu māṃsaṃ tathaiva ca | prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet ||” ṛgvidhāne-“taṃ vo dhiyā japenmantraṃ lakṣaṃ caiva śivālaye
brahmacārī svadharmeṣu nyūnaṃ cetpūrṇameti tat ||” strīsaṅge tu manuḥ--“avakīrṇī tu kāmena
gardabhena catuṣpathe | sthālīpākavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi ||” vistarastu mitākṣarādau jñeyaḥ || upavītanāśe tu hārītaḥ--“manovratapatībhiścatasra ājyāhutīrhutvā punaḥ
pratīyāt'
tatraiva marīciḥ-“brahmasūtraṃ vinā bhuṅkte viṇmūtraṃ kurute'tha vā | gāyatryaṣṭasahasreṇa prāṇāyāmena śuddhayati ||” manuḥ-“bhoḥśabdaṃ kīrtayedante svasya nāmno'bhivādane | āyuṣmān bhava
34.2-8.3
saumyeti vācyo vipro'bhivādane || akāraścāsya nāmnonte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ ||”
śarmanniti nakārāt pūrva ityarthaḥ || abhivādane pratyabhivādanādau viśeṣaḥ smṛtyarthasāre
pārijātādau jñeyaḥ || yamaḥ-“jyāyānapi kanīyāṃsaṃ saṃdhyāyāmabhivādayet | vinā śiṣyaṃ
ca putraṃ ca dauhitraṃ duhituḥ patiḥ ||”
atha punarupaSelect
nayanam
pārijāte śātātapaḥ-“laśunaṃ gṛñjanaṃ jagdhvā palāṇḍuṃ ca tathā śunam | uṣṭramānuṣakebhāśvarāsabhīkṣīrabhojanāt || upānayaṃ punaḥ kuryāttaptakṛcchraṃ carenmuhuḥ" iti || hemādrau vṛddhamanuḥ- "jīvanyadi samāgacchedghṛtakumbhe nimajjya ca | uddhṛtya snāpayitvāsya jātakamādi
kārayet |" tatraiva pādme-'pretaśayyāpratigrāhī punaḥ saṃskāramarhati |' candrikāyāṃ baudhāyanaḥ-"sindhusauvīrasaurāṣṭrāṃstathā pratyantavāsinaḥ | aṅgavaṅgakaliṅgāṃśca gatvā saṃskāramarhati ||" hemādrau prāyaścittakāṇḍe vṛddhagautamaḥ - "kharamuṣṭrañca mahiṣamanaḍuāhamajaṃ tathā
vastamāruhya mukhajaḥ krośe cāndraṃ vinirdiśet ||”
mārkaṇḍeyaḥ- "kharamāruhya viprastu yojanaṃ yadi gacchati | taptakṛcchratrayaṃ proktaṃ śarīrasya
viśodhanam || punarjanma prakurvīta ghṛtagarbhavidhānataḥ ||” madanaratne mitākṣarāyāṃ ca snānamātramuktam || manuḥ-"ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃsṛṣṭameva ca | punaḥ saṃskāramarhanti
trayo varṇā dvijātayaḥ ||” mitākṣarāyāṃ parāśaraḥ- "yaḥ pratyavasito vipraḥ pravrajyāto vinirgataḥ | anāśakanivṛttaśca gārhasthyaṃ ceccikīrṣati || sañcaretrīṇi kṛcchrāṇi trīṇi cāndrāyaṇāni ca | jātakadibhiḥ sarvaiḥ saṃskṛtaḥ śuddhimāpnuyāt
Linked texts (3)
- Karmapradīpa — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit