Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 44.5

Nirṇayasindhu 44.5

Language
Sanskrit

44.5.1

” śaṃkarabhāgataḥ-īśānakoṇādārabhya pradakṣiṇamityarthaḥ | atra diksvarūpamuktaṃ prayogapārijātemantraśāstre-“devasya mukhamārabhya diśaṃ prācīṃ prakalpayet | tadādi parivārāṇāmaṅgādyāvaraṇasthitiḥ ||”
tatra kramaḥ pādme-“ravirvināyakaścaṇḍī īśo viṣṇustu pañcamaḥ | anukrameṇa pūjyante
vyutkrame tu mahadbhayam ||” tathā-‘pūjyapūjakayormadhye prācī proktā vicakṣaṇaiḥ ||’
atha keśavādimūrtayaḥ
bopadevaḥ-“kevigovādāpuhau prajācyukramamātrinā | vā'dhonnṛhasā'niśrīpāśāñcage vigape
cape ||” atra kevigavityādyaiḥ keśavaviṣṇuvādicaturviṃśatimūrtayo'bhidhīyante || śāt
śaṃkhāt cage cakragade jñeye ityarthaḥ | śiṣṭe bhuje padmaṃ tvarthataḥ siddham || atra dakṣiṇādhaḥ
karakrameṇa jñeyam | ‘dakṣiṇā'dhaḥkarakramāt’ iti hemādrau vacanāt | tena hemādriṇā
saṃvādaḥ | viśabdena viparītaṃ gace ityarthaḥ | atrāpi śādityanuvṛttiḥ | śaṃkhādgadācakre
ityarthaḥ | gape 'ityatrāpi śādanuvartate | śaṃkhādgadāpadme ityarthaḥ | viparīte padmagade
ityatrāpi śaṃkhājjñeye | cape cakrapadme | śaṃkhāccakrapadme ityarthaḥ | vi ityatrāpi padmacakre
iti | tena cakragade ityaṣṭau mūrtayaḥ | gape ityaṣṭau mūrtayaḥ | cape ityatra ca | atra mūlaṃ
hemādrau jñeyam
liṅgārcāpratiṣṭhānirṇayaḥ
baudhāyanasūtre-traivikramīṃ cānusmṛtya liṅgārcāpratiṣṭhocyate | yajamānaḥ pūrvoktakāle pūrvedyuḥ

44.5.2

daśadvādaśaṣoḍaśānyatarahastaṃ maṇḍapaṃ kṛtvā''gneye hastamātraṃ caturasraṃ kuṇḍasthaṇḍilaṃ vā pūrvato hastamātrāṃ vediṃ naiṛte vāstumaṇḍalamadhya vediṃ tadupari sarvatobhadraṃ kṛtvā prāṇānāyasyāsyāṃ mūrtau devasya sānnidhyasiddhyarthaṃ dīrghāyurlakṣmīsarvakāmasamṛddhayakṣayasukhakāmo'
mukamūrtipratiṣṭhāṃ kariṣye iti saṃkalpya | gaṇeśapūjāpuṇyāhavācanamātṛkāpūjanāndīśrāddhāni kṛtvācāryaṃ catura ṛtvijaśca vṛtvā vastrādyaiḥ pūjayet
athācāryaḥ-“yadatra saṃsthitamiti sarṣapān vikīryāpohiṣṭheti kuśodakena bhūmiṃ prokṣya
devā āyāṃtu, yātudhānā apayāntu | viṣṇo devayajanaṃ rakṣasveti bhūmau prādeśaṃ kṛtvā'
smātkṛtatulāpaddhatimārgeṇa maṇḍapapratiṣṭhāṃ kṛtvā'kṛtvā vā pūrvarātrau hiraṇyopadhānaṃ devaṃ
pañcagavyahiraṇyayavadūrvāśvatthapalāśaparṇairāpohiṣṭheti tisṛbhirhiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ
pavamānaḥ suvarcana ityanuvākenābhiṣicya vyāhṛtibhiridaṃ viṣṇuriti phalayavadūrvāḥ samarpya
rakṣohaṇamiti haste kaṃkaṇaṃ baddhvā vāsasācchādya | avateheḍa uduttamamiti jale'dhivāsayet |” idaṃ baudhāyanoktam
tataścalaliṅgārvāyāṃ vā atrāgniṃ pratiṣṭhāpya gokṣīranīvāracaruṃ kṛtvā viṣṇuścet kusaramapi
śrapayitvājyabhāgānte palāśodumbarāśvatthaśamyapāmārgasamidbhiḥ ājyena caruṇā tilairvā
pratyekamaṣṭāviṃśatimaṣṭau vāhutīrlokapālamūrtimūrtipatibhyo hutvā sthāpyadevamantreṇa pūrvoktasamintilanavārarvājyairāṣṭasahasramaṣṭaśatamaṣṭāviṃśatiṃ vā hutvā agniyairjurbhirityanuvākena
daśāhutīrjuhuyāt || pratidravyahomānte devaṃ pādanābhiśiraḥsu spṛśet | ājyahome cottarataḥ
sajalakumbhe saṃpātānrayet

44.5.3

tatra mantrāḥ
teṣāṃ mantrāḥ | indrāyendo itīndrasya | syoneti pṛthivīmūrteḥ | aghorebhya iti tatpateḥ
sarvasya | agna āyāhītyagneḥ | agniṃ dūtamityagnimūrteḥ | namaḥ śarvāya ca paśupataye ceti
paśupateḥ | yamāya somaṃ yamasya | asihivīriti yajamānamūrteḥ | stuhi śrutaṃ tatpateḥ
ugrasya | asunvantānnirrṛteḥ | ākṛṣṇena sūryamūrteḥ || yo rudro agnau iti tatpate rudrasya
imaṃme varuṇasya | śaṃno devīti jalamūrteḥ | namo bhavāyeti bhavasya | āno niyuddbhiriti
vāyoḥ | vāta āvātu vāyumūrteḥ | tamīśānaṃ tatpaterīśānasya | āpyāyasveti kuberasya
vayaṃ somāta somamūrteḥ | tatpuruṣāya mahādevasya | abhitvā īśānasya | āditpratnasyetyākāśasya | nama ugrāya ceti tatpaterbhīmasya | tato devasya pādau spṛśet | evaṃ dvitīye
hutvā nābhi tṛtīye madhyaṃ caturthe uraḥ pañcame śiraḥ spṛṣṭvā pratiparyāyaṃ saṃpātajalena devaṃ
abhiṣiñcet | tataḥ sviṣṭakṛdādihomaśeṣaṃ samāpyārcāṃ śodhayet
sthiraliṅgārcādau tu nedānīmagnisthāpanahomādi kāryam | tato devaṃ natvā "svāgataṃ devadeveśa viśvarūpa namostu te | śuddhepi tvadadhiṣṭhāne śuddhiṃ kurmaḥ sahasva tām” | iti
saṃprārthya | uttiṣṭha brahmaṇaspate iti saṃṛtvigutthāpya pūrvamakṛtegnyuttāraṇe adhunā vā

44.5.4

kāryam ' agniḥ saptim' iti sūktamagnipadahīnaṃ paṭhitvā tatsahitaṃ punaḥ paṭhet | evamaṣṭasahasramaṣṭaśatamaṣṭāviṃśatiṃ vā paṭhan jalaṃ pātayet | tatorcāṃ dvādaśavāraṃ mṛdā jalena ca prakṣālya mantravat pañcagavyaṃ kṛtvā 'payaḥ pṛthivyāmāporājānam' iti saṃstrāpya | "āpyāyasva, dadhikrāvṇaḥ, tejosi, madhuvātā, āyaṃgauḥ" iti pañcāmṛtaiḥ saṃsnāpya | liṅgaṃ cet'namaste rudra manyave' ityaṣṭābhiḥ saṃsnāpya | ghṛtenābhyajyodharttanenodvartyoṣṇodakena prakṣālya
gandhaṃ dattvā saṃpātodakenābhiṣicya sapallavaiḥ caturbhiḥ kumbhairapohiṣṭheti tribhiḥ
' ākaleśeṣu' iti ca pratyekaṃ ' samudrajyeṣṭhā' iti caturbhiḥ ' ākalaśeṣu' iti ca militaiḥ sastrāpyaudumbarādipīṭhe'rcāmupaveśya parito'ṣṭadikṣu sajalakumbhān
saṃsthāpya teṣu gandhapuṣpadūrvāḥ kṣiptvādye saptamṛdaḥ dvitīye puṣkaraparṇaśamīvirkakatāmantakatvacaḥ pallavāṃśca, tṛtīyādiṣu saptadhānyaṃ pañcaratnaphalapuṣpāṇi kuśadūrvāgorocanasampātodakagandhaphalasarvauṣadhīḥ kṣiptvā | krameṇa 'āpohiṣṭhā' iti tisṛbhiḥ 'hiraṇyavarṇāḥ'
iti caturbhiḥ pavamānānuvākena cābhiṣicyaikakumbhe śamīpalāśavaṭakhadiravilvāśvatthavirkakatapanasāmraśirīṣodumbarāṇāṃ pallavān kaṣāyāṃśca kṣiptvā | 'aśvatthevaḥ' ityabhiṣicya
pañcaratnodakena 'hiraṇyavarṇā' iti saṃsnāpya vāsasī dattvā | upavītādi dīpāntaṃ kṛtvā
'hiraṇyagarbhaḥ' |' ya ātmadā' |' yaḥ prāṇataḥ' | ' yasyeme' | ' yena dyauḥ' |' yaṃ

44.5.5

krandasī'| 'āpohayan' |' yaścidāpo' | ityaṣṭau piṣṭadīpān dattvā | suvarṇaśalākayā taijasapātrasthaṃ madhu ghṛtaṃ ca gṛhītvā 'citraṃ devānāṃ' 'tejosi' iti mantrābhyāṃ"oṃ namo bhagavate tubhyaṃ śivāya haraye namaḥ | hiraṇyaretase viṣṇo viśvarūpāya te namaḥ"
iti ca dakṣiṇasavye devanetre mantrāvṛttyā likhet
'añjanti tvā' ityañjanena madhunā vā'ṅktvā tu 'devasya tvā' iti madhvājyaśarkarābhiraṅktvā tenaivāñjanena punarañjayet | atrānajmīti śeṣaḥ | sthiraliṅge tu svarṇasūcyāgandhena | 'oṃ namo bhagavate rudrāya hiraṇyaretase parāya paramātmane viśvarūpāyomāpriyāya
namaḥ' ityaṅgatvāñjanādināñjayet || tata ādarśabhakṣyādi darśayet || tataḥ kartā ācāryāya gāmṛtvigbhyaśca dakṣiṇāṃ dadyāt || athācāryaḥ pratyṛcamādau praṇavaṃ vadan puruṣasūktena
stutvā || vaṃśapātre pañcavarṇodanena devasya nīrājanaṃ kārayitvā rudrāya catuṣpathādau
dadyāt || mantrastu-'oṃ namo rudrāya sarvabhūtādhipataye dīptaśūladharāyomādayitāya viśvāṃdhipataye rudrāya vai namonamaḥ |' 'śivamagarhitaṃ karmāstu svāheti || aśvatthaparṇe bhūtebhyo
nama iti | kecidetadrātrau sthirapratiṣṭhāyāmicchanti
athācāryaḥ sarvatobhadre devāṃnāvāhayet | madhye brahmāṇam | pūrvādidikṣu indrādilokapālān | īśānendrādyantarāleṣu vasūn | rudrān | ādityān | aśvinau | viśvān devān
pitṝn | nāgān | skandavṛṣau | brahmeśānādyantarāleṣu dakṣaviṣṇudurgāsvadhākāramṛtyurogām
samudrān | saritaḥ | marutaḥ | gaṇādhipaṃ ceti | madhye eva pṛthivīṃ, meruṃ saṃsthāpya devaṃ

44.5.6

cāvāhya | prāgādiṣu vajraṃ, śaktiṃ, daṇḍaṃ, khaṅgaṃ, pāśaṃ, aṅkuśaṃ, gadāṃ, śūlam | tadvāhye
gautamaṃ, bharadvājaṃ, viśvāmitraṃ, kaśyapaṃ, jamadagniṃ, vasiṣṭhaṃ, atriṃ, aruṃdhatīṃ ca | tadvāhye
navagrahān | tadvāhye aiṃdrīṃ, kaumārīṃ, brāhmīṃ, vārāhīṃ, cāmuṇḍāṃ, vaiṣṇavīṃ, māheśvarīṃ,
vaināyakīmiti | etā nāmabhirāvāhya saṃpūjya || arcāyāṃ devaṃ tanmantreṇāvāhya | maṇḍalamadhye'rcāsupratiṣṭho bhaveti niveśya saṃpūjya | vahnau maṇḍaladevatānāṃ nāmabhistilājyena daśadaśāhutīrhutvā śayyāyāṃ devamārādhya puruṣasūktottanārāyaṇabhyāṃ stutvā deve nyāsaṃ
kuryāt
tadyathā-puruṣātmane namaḥ || prāṇātmane na0 prakṛtitattvāya0 buddhitattvāya0 ahaṃkāratattvāya0 manastattvāya0 iti sarvāṃge || prakṛtitattvāya0 buddhitattvāya0 hṛdi || śabdatattvāya śirasi || sparśatattvāya0 tvaci | rūpatattvāya0 hṛdi || evaṃ rasagandhaśrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthapṛthivyaptejovāyvākāśasattvarajastamodehatattvāni vinyaset || tataḥ puruṣasūktasyādyamṛgdvayaṃ karayoḥ || taduttaraṃ jānvoḥ || taduttaraṃ kaṭyoḥ
'yaṃ yajñam' iti tisraḥ nābhikaṇṭheṣu 'tasmādaśvā' iti dvayaṃ bāhvoḥ || 'brāhmaṇo'sya' iti

44.5.7

dvayaṃ nāsayoḥ || ‘nābhyā’ iti dvayamakṣṇoḥ || antyāṃ śirasi | kecitttattvanyāsamanyathaivāhuḥ || puruṣaprakṛtimahaṃdahaṃkāratattvāni | śabdasparśarūparasagandhatanmātrāṇi | ākāśavāyutejo'ppṛthivīśrotratvakcakṣūrasanāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthamanastattvānīti || kecidetāni sthiraliṅgādāvevecchanti || tataḥ sukhaśāyī bhaveti śayyāyāṃ devaṃ svāpayitvā maṇḍalaśayyayorantarāle na gantavyamiti praiṣaṃ dattvā maṇḍaladevatābhyo nāmabhiḥ pāyasena
caruṇā vā baliṃ dadyāt | nīvāracaruśeṣeṇa digbalim | nedaṃ sthirapratiṣṭhāyām
sthiraliṅgārcādau viśeṣaḥ
sthiraliṅgārcādau tvayaṃ viśeṣaḥ-‘agnisthāpanahomavarjyaṃ sarvaṃ pūrvavat kṛtvā idānīmagnisthāpanaṃ kṛtvā pūrvoktahomaṃ kuryāt || nātra naivāraścaruḥ | viṣṇuścetpūrvoktahomaṃ kṛtvā puruṣasūktena pratyṛcamājyaṃ hutvā idaṃviṣṇuriti pādau spṛṣṭvā punastāveva hutvā ‘viṣṇornukam’
iti nābhiṃ spṛṣṭvā punastāveva hutvā | 'ato devā' iti śiraḥ spṛṣṭvā punastā eva hutvā,
puruṣasūktena sarvāṅgaṃ spṛśet || sthiraliṅgaṃ cedagnisthāpanādi pūrvoktasamidājyā tilāhutīrhutvā | yāta iṣu ityanuvākāntaṃ 'drāpe' 'sahasrāṇi' ityanuvākābhyāṃ ca pratyṛcamājyaṃ hutvā
'sarvo vai rudraḥ' iti mūlaṃ spṛśet | punastā eva hutvā 'kadrudrāya' iti madhyam | punastā
eva hutvā | 'namo hiraṇyavāhave' ityagram | punastā eva hutvā sarvarudreṇa sarvāṅgaṃ spṛśet
tato 'dhāmanta' iti pūrṇāhutiṃ juhuyānnavā evamadhivāsanaṃ kṛtvā paredyuḥ sadyo vā pīṭhikāṃ
strāpayitvā 'mahīmṛṣu' ityāvāhya | 'aditidyauḥ' iti stutvā | hrīṃ namaḥ iti saṃpūjya

44.5.8

tenaiva pūrṇāhutiṃ hutvā | 'uttiṣṭha brahmaṇaspate' iti devamutthāpya puṣpāñjaliṃ dattvā | puruṣasūktena stutvā 'udutyam' ityutthāpya | 'kanikradat' iti sūktena viṣṇuṃ 'sadyojātam'
iti pañcānuvākairliṅgaṃ gṛhaṃ praveśya pīṭhikāyāṃ indrādināmabhiraṣṭaratnāni kṣiptvā saptadhānyarūpyavṛṣamanaḥśilāḥ kṣiptvā pāyasena saṃlipya praṇavenāṅganyāsaṃ kṛtvā suvarṇaśalākāmantaritāṃ kṛtvā 'oṃ sulagne pratiṣṭhiṣṭha parameśvara' ityuktvā 'ato devā' iti viṣṇuṃ rudreṇa
ca liṅgaṃ sthāpayet || tataḥ prāṇapratiṣṭhā
calādiau tvadhivāsanānte paredyuruttiṣṭha brahmaṇaspata iti devamutthāpya puruṣasūktottaranārāyaṇābhyāṃ stutvā ghṛte vrīhicaruṃ kṛtvā taddevatāmantreṇa daśāhutīrhutvā nāmabhirjuhuyāt
agnaye svāhā | somāya svāhā | dhanvantaraye svāhā | kuhvai svāhā | anumatyai svāhā
prajāpataye svāhā | parameṣṭhine svāhā | brahmaṇe svāhā | agnaye svāhā | somāya svāhā | agnaye'nnādāya svāhā| agnaye'nnapataye svāhā| prajāpataye svāhā | viśvebhyo devebhyaḥ svāhā
sarvebhyo devebhyaḥ svāhā| bhūrbhuvaḥ svāhā | agnaye sviṣṭakṛte iti || tataḥ 'sapta te punastvetābhyāṃ pūrṇāhutiḥ || tataḥ ācāryau 'yā oṣadhīḥ' iti sarvauṣadhīḥ samarpya
saṃpātodakaṃ devamantreṇa śatavāramabhimantrya tenaivābhiṣiñcet | tata uttiṣṭheti devamutthāpya
'viśvataścakṣuḥ' ityupasthāya devaṃ dhyātvā japet-'brahmaṇe namaḥ | evaṃ viṣṇave rudrāya
indrāyaṣṭabhyo vasubhya rudrebhya ādityebhyo'śvibhyāṃ marudbhyaḥ kuverāya gaṅgādimahānadībhyo'
gnīṣomābhyāmindrāgnibhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ dhanvantaraye sarveśāya viśvebhyo devebhyo brahmaṇe

44.5.9

namaḥ iti || tataḥ saṃpātodakena yajamānamabhiṣicya | devaṃ dhyātvā 'pratiniṣṭha parameśvara'
iti puṣpāñjaliṃ nivedya | saccidānandaṃ brahmaiva bhaktānugrahāya gṛhītavigrahaṃ, karacaraṇādyavayavinaṃ, śaṃkhacakrādyāyudhavantaṃ, nijavāhanādyupetaṃ, nijahatkamale'vasthitaṃ, sarvalokasākṣiṇamaṇīyāṃsaṃ 'parameṣṭhayasi paramāṃ śriyaṃ gamaya' iti mantreṇa puṣpāñjalābāgataṃ vibhāvyā'
rcāyāṃ vinyasya prāṇapratiṣṭhāṃ kuryāt | yathā-prāṇapratiṣṭhāmantrasya brahmaviṣṇurudrā ṛṣayaḥ
ṛgyajuḥsāmānicchandāṃsi | kriyāmayavapuḥ | prāṇārakhyā devatā | āṃ bījam | krauṃ śaktiḥ
prāṇapratiṣṭhāyāṃ viniyogaḥ | tataḥ ṛṣyādīn krameṇa śiromukhahṛdayaguhyapādeṣu vinyasya
oṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ aṃ pṛthivyaptejovāyvākāśātmane āṃ hṛdayāya namaḥ || oṃ caṃ chaṃ jaṃ
jhaṃ aṃ iṃ śabdasparśarūparasagandhātmane īṃ śirase svāhā || oṃ ṭaṃ ṭhaṃ ḍaṃ ḍhaṃ ṇaṃ uṃ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇātmane ūṃ śikhāyai vaṣaṭ || oṃ taṃ thaṃ daṃ dhaṃ naṃ eṃ vākpāṇipādapāyūpasthātmane aiṃ kavacāya hum || oṃ paṃ phaṃ baṃ bhaṃ maṃ oṃ vacanādānaviharaṇotsargānandātmane auṃ
netratrayāya vauṣaṭ || oṃ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ ḷaṃ kṣaṃ aṃ manobuddhayahaṃkāracittātmane aḥ
astrāya phaṭ || evaṃ ātmani deve ca kṛtvā devaṃ spṛṣṭvā japet || oṃ āṃ hrīṃ krauṃ yaṃ raṃ laṃ
vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ saḥ devasya prāṇā iha prāṇāḥ || oṃ āṃ hrīṃ krauṃ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ saḥ
devastha jīva iha sthitaḥ || oṃ āṃ hrīṃ krauṃ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ saḥ devasya sarvendriyāṇi

44.5.10

oṃ āṃ hrīṃ krauṃ aṃ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ saḥ devasya vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇaprāṇā ihāgatya svastaye sukhena suciraṃ tiṣṭhantu svāheti || tato'rcāṃ hṛdyaṃguṣṭhaṃ dattvā japet - "asyai
prāṇāḥ pratiṣṭhantu hyasyai prāṇāḥ kṣarantu ca | asyai devatvamarcāyai māmaheti ca kañcana' iti
tataḥ praṇavena saṃrudhya, sajīvaṃ dhyātvā | 'dhruvā dyauḥ' iti tṛcaṃ japtvā, karṇe gāyatrīṃ
devamantraṃ ca japtvā, puruṣasūktenopasthāya, pādanābhiśiraḥ spṛṣṭvā | 'ihaiva edhi' iti
trijapet || tataḥ kartā-"svāgataṃ devadeveśa madbhāgyāttvamihāgataḥ | prākṛtaṃ tvamahaṣṭvā māṃ
bālavat paripālaya || dharmārthakāmasiddhayarthaṃ sthiro bhava śubhāya naḥ | sāṃnidhyaṃ tu sadā
deva svārthāyāṃ parikalpaya || yāvaccandrāvanīsūryāstiṣṭhantyapratighātinaḥ | tāvattvayā'tra
deveśa stheyaṃ bhaktā nukampayā || bhagavan devadeveśa tvaṃ pitā sarvadehinām || yena rūpeṇa
bhagavaṃstvayā vyāptaṃ carācaram || tena rūpeṇa deveśa svācrnāyāṃ sannidhau bhava

Linked texts (6)