<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 53.2-2

# Nirnayasindhu 53.2-2

Nirṇayasindhu 53.2-2

- **Language:** Sanskrit

### [53.2-2.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2.1)

” iti viṣṇupurāṇokteti prapautrānantaraṃ dattakādaya  
iti pṛthvīcandramadanaratnakālādarśādayaḥ || madanapārijātepyevam  
bopadevarudradharādayastu-'putreṣu vidyamāneṣu nānyo vai kārayetsvadhām' iti sumantūktau  
“pitāmahaḥ pituḥ paścātpañcatvaṃ yadi gacchati | pautreṇaikādaśāhādi kartavyaṃ śrāddhaṣoḍaśam || naitatpautreṇa kartavyaṃ putravāṃścetpitāmahaḥ || ” iti chandogapariśiṣṭe ca putraśabdasya  
dvādaśavidhasutaparatvāt 'pūrvābhāve paraḥ paraḥ' ityasyānanyaparatvācca dattakādyabhāve pautrādīnāmapyadhikāra ityāhuḥ || tadgauṇamukhyayoḥ sāmyāyogāddattake sati pautrasyāṃśaharatvasyāpyabhāvāpatteḥ putrapadasyaurasamātraparatvāccintyam || ata eva niṣedhādupanītapautrasattvepyanupanītaputrasyaivādhikāraḥ || 'aurasaścānupanītopi kuryāt' ityāha pṛthvīcandrodaye sumantuḥ–“śrāddhaṃ kuryādavaśyaṃ tu pramītapitṛko dvijaḥ | vratastho vāvratastho  
vā eka eva bhavedyadi ||” vṛddhamanuḥ-“kuryādanupanītopi śrāddhameko hi yaḥ sutaḥ | pitṛyajñāhutiṃ pāṇau juhuyādbrāhmaṇasya saḥ ||” eko mukhya aurasa ityarthaḥ  
manuḥ-“na hyasmin yujyate karma kiṃcidāmauñjibandhanāt | nābhivyāhārayedbrahmasvadhāninayanādṛte ||” brahma-vedaḥ || sumanturapi–“nābhivyāhārayedbrahma yāvanmauñjī nibadhyate  
mantrānanupanītopi paṭheddaiveka aurasaḥ || ” ayaṃ mantrapāṭhaḥ trivarṣakṛtacūḍasyaiva  
“anupanītopi kurvīta mantravatpitṛmedhikam | yadyasau kṛtacūḍaḥ syādyadi syācca  
trivatsaraḥ” iti sumantūkteḥ || yattuḥ vyāghraḥ–“kṛtacūḍastu kurvīta udakaṃ piṇḍameva ca

### [53.2-2.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2.2)

svadhākāraṃ prayuñjīta vedoccāraṃ na kārayet” iti || yacca smṛtisaṃgrahe–“kṛtacūr̤o'nupetaśca  
pitroḥ śrāddhaṃ samācaret | udāharetsvadhākāraṃ na tu vedākṣarāṇyasau” iti | tat prathamavarṣacūḍāviṣayamiti mādhavamadanaratnapṛthvīcandrāḥ trivarṣordhvaṃ mantravattvasya vikalpaḥ iti  
candrikā bopadevaśca | dattakādiparo niṣedha iti vayam  
madanaratne skānde-“ yajñeṣu mantravatkarma patnī kuryādyathā nṛpa | tathaurdhvadaihikaṃ karma  
kuryātsā dharmasaṃskṛtā ||” aśaktau tu kātyāyanaḥ-“ asaṃskṛte tu patnyā ca hyagnidānaṃ  
samantrakam | kartavyamitaratsarvaṃ kārayedanyameva hi ||” putraśca na janmato'dhikārī  
kiṃ tu varṣottaramityāha kālādarśaḥ-“caulādādyābdikādarvāṅ na kuryātpaitṛmedhikam | putraścotpattimātreṇa saṃskuryādṛṇamocanāt || pitaraṃ nāndikāccaulātpaitṛmedhena karmaṇā || ”  
etaccaurasasyaiva | dattakādīnāṃ tūpanītānāmevādhikāra iti kālādarśaḥ  
pṛthvīcandrodayepi skānde-“ pitroranupanītopi vidadhyādaurasaḥ sutaḥ | aurdhvadaihikamanye tu saṃskṛtāḥ śrāddhakāriṇaḥ ” iti || anyatrāpi-darśamahālayādāvanupanītasyādhikārosmābhiḥ pūrvamuktaḥ || prapautrābhāve dattakādaya ekādaśa putrāḥ | tadabhāve bhartuḥ  
patnī tasyāśca saḥ | “ aputrā śayanaṃ bhartuḥ pālayantī vrate sthitā | patnyeva dadyāttatpiṃḍaṃ kṛtsnamaṃśaṃ labheta ca ” iti vṛddhamanūkteḥ || “ bhāryāpiṇḍaṃ patirdadyādbhartre bhāryā  
tathaiva ca | śvaśvādeśca snuṣā caiva tadabhāve sapiṇḍakāḥ ” iti ‘ putrābhāve tu patnī  
syātpatnyabhāve tu sodaraḥ ’ iti ca hemādrau śaṅkhokteḥ

### [53.2-2.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2.3)

pṛthvīcandrastu-' kānīnagūḍhasahajapunarbhūtanayāśca ye | patnyabhāve vikurvyuste tvapraśastāḥ  
smṛtā hi te ||” iti smṛtisaṃgrahāt || patnyabhāve kānīnādaya ityāha | patyurapi  
sapatnīputre sati nādhikāraḥ | 'pitṛpatnyaḥ sarvā mātaraḥ” iti sumantūkteḥ “viddhyādaurasaḥ putro jananyā aurdhvadehikam | tadabhāve sapatnījaḥ kṣetrajādyāḥ smṛtāstathā || teṣāmabhāve tu patistadabhāve sapiṇḍakāḥ ” iti madanaratne kātyāyanokteśca || “ bahvīnāmekapatnīnāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | ekā cet putriṇī tāsāṃ sarvāsāṃ piṇḍadasta sutaḥ || ”  
iti bṛhaspativacanācca  
aparārkepyevam | tena yacchuddhiviveke uktaṃ ' satyapi sapatnīputre patyurevādhikāraḥ ”  
iti | tannirastam | yacca tatraiva kātyāyanaḥ- 'na bhāryāyāḥ patirdadyātputrāyāṃ api kvacit |'  
yacca viṣṇupurāṇam- 'kuladvayepi cotsanne strībhiḥ kāryā kriyā nṛpa' iti || yacca  
mārkaṇḍeyapurāṇam - 'sarvābhāve striyaḥ kuryuḥ svabhartṝṇāmamantrakam ' iti || tadāsurādivi  
vāhoḍhāviṣayam || “dharmyairvivāhairūḍhā yā sā patnī parikīrtitā | krayakrītā tu yā nārī  
na sā patnyabhidhīyate || na sā daive na sā pitrye dāsīṃ tāṃ munayo viduḥ ||” itiṃ  
mādhavīye śātātapokteḥ  
yattu śuddhiratnākaraḥ śūlapāṇiśca-“aputrasya ca yā putrī sāpi piṇḍapradā bhavet | tasya  
piṇḍān daśaikaṃ vā ekāhenaiva nikṣipet” iti jābālokteḥ || “bharturdhanaharā patnī tāṃ  
vinā duhitā smṛtā | aṅgādaṅgātsaṃbhavati putravadduhitā nṛṇām” iti bṛhaspatinā

### [53.2-2.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2.4)

duhiturdhanahāritvokteśca 'putrābhāve kanyā tadabhāve sapatnīputraḥ” ityāhatuḥ | tatpūrvavirodhāt | 'māturduhitaraḥ śeṣamṛṇāttābhyaṛtenvaye' iti duhiturmātṛdhanagrāhitvena putrasya  
tacchrāddhānadhikārāpatteścopekṣyam | vacanaṃ tu bhrātṛputrādyabhāvāviṣayam || patnyabhāve avibhaktasya sodaraḥ | pūrvoktaśaṅkhavacanāt  
vibhaktasya tu duhitā dhanahāritvāt | pūrvoktajāvālivacanācca | tatrāpyūḍhānūḍhasamavāye  
ūḍhaiva | “duhitā putravatkuryānmātā pitrostu saṃskṛtā || āśaucamudakaṃ piṇḍamekoddiṣṭaṃ  
sadā tayoḥ” iti bharadvājokteḥ || tadabhāve dauhitraḥ dhanahāritvāt | “mātā pitrorupādhyāyācāryayoraurdhvadehikam | kurvanmātāmahasyāpi vratī na bhraśyate vratāt” iti candrikāyāṃ  
vṛddhamanūkteḥ || “yathā vratasthopi sutaḥ pituḥ kuryāt kriyāṃ nṛpa | udakyāyāṃ mahābāho  
dauhitropi tathārhati ” ityaparārke bhaviṣyokteśca || etaddhanahāriṇa āvaśyakaṃ  
nānyasyetyāha  
tatraiva skandaḥ-“śrāddhaṃ mātāmahānāṃ tu avaśyaṃ dhanahāriṇā | dauhitreṇārthaniṣkṛtyai kartavyaṃ pūrvamuttaram” iti || tena dauhitrotra putrīkṛta iti devayājñikoktiḥ parāstā || atra  
patnīdauhitrasamavāyaṃeśaparatvāt patnyeva kuryāt | dauhitrabhrātṛputrasattve vibhaktasya dauhitraḥ, avibhāge bhrātṛputraḥ | bhrātṛtatputrasattve kaniṣṭhaścet bhrātaiva | jyeṣṭhaścettatputraḥ kuryāditi dākṣiṇātyagranthāḥ  
hāralatādau tu "bhrāturbhrātā svayaṃ cakre tadbhāryyā cenna vidyate | tasya bhrātṛsutaścakre yasya  
nāsti sahodaraḥ” iti brāhmokteḥ | 'patnī kuryātsutābhāve patnyabhāve sahodaraḥ ' iti

### [53.2-2.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2.5)

kaurmānna jyeṣṭhabhrātaiva kuryānna tatputraḥ || yattu-‘nānujasya tathāgrajaḥ' iti | tat kaniṣṭhabhrātṛsattvaviṣayam || yacca manuḥ-"sarveṣāmekajātānāmekaścetputravānbhavet | sarvāṃstāṃstena  
putreṇa putriṇo manurabravīt” iti || tatsahodarābhāvaviṣayamityuktam | etena putratvātideśoyam | atastasmin sati ekādaśa putrāḥ pratinidhayo na kāryāḥ | sa eva piṇḍadoṃśaharaśceti atrāpi vācaspatimranuṭīkākalpataruratnākarāyaḥ parāstāḥ || 'dvādaśaputrābhāve  
patnīduhitaraḥ' iti yājñavalkyokteśca || tasmāddattakaputrapraśaṃsiyamiti vijñāneśvaraḥ  
avibhaktaviṣayaṃ vā  
madanaratne smṛtisaṃgrahe-“putraḥ kuryātpituḥ śrāddhaṃ patnī ca tadasannidhau | dhanahāryatha dauhitrastato bhrātā ca tatsutaḥ || bhrātroḥ sahodaro bhrātā kuryāddāhādi tatsutaḥ | tatastvasodaro bhrātā tadabhāve ca tatsutaḥ

## Linked texts (1)

- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.1.p29) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.53.2-2) · Pramāṇa
