<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 61.2-5

# Nirnayasindhu 61.2-5

Nirṇayasindhu 61.2-5

- **Language:** Sanskrit

### [61.2-5.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5.1)

" tatonujñāto'gnīṃdhanādyājyabhāgānte yanme mātetyādyairjuhuyāt || tatra saptānnāhutayaḥ ṣaḍājyasyeti trayodaśa || vyatyayo vā || yathā- "yanme mātā pralulobha tanme retaḥ pitā vṛṅktāṃ,  
yāstiṣṭhantīti dvābhyāmamuṣmai svāheti piturnāmnā dvau homau || yanme pitāmahī pralulobha  
tanme retaḥ pitāmaho vṛṅktāmantardadhe iti tannāmnā pitāmahāya dvau || yanme prapitāmahī  
pralulobha tanme retaḥ prapitāmaho vṛṅktāmantardadhe ṛtubhiriti tannāmnā prapitāmahāya dvau ||"  
mātāmaheṣu tūhaḥ- "yanme mātāmahī pralulobha tanme reto mātāmahā vṛṃktām || anyaṃ  
mātāhāhṛdvamatyādau || yanme mātuḥ pitāmahī pralulobha tanme reto mātuḥ pitāmaho vṛṃktām || anyaṃ mātuḥ pitāmahādvṛddham | yanme mātuḥ prapitāmahī pralulobha tanme reto mātuḥ  
prapitāmaho vṛṃktām || anyaṃ mātuḥprapitāmahādvṛddham || sarvatrāpyamuuṣyā ityatra ṅentaṃ  
tannāma yojyam  
tadgṛhyasaṃgrahe- "yojyaḥ pitrādiśabdānāṃ sthāne mātāmahādikaḥ | annahome tathā sparśojalapiṇḍādidānake | yanme mātāmahītyādi tatrodāharaṇaṃ bhavet ||" tato ye ke  
cetyekānnāhutiḥ || tataḥ svāhā pitrye ityādyairājyaṃ hutvā sviṣṭakṛtaṃ hutvā sarvabhakṣyaṃ  
kiṃcidādāyodaguṣṇaṃ bhasmāpohya tatra tūṣṇīṃ svāhākāreṇa juhoti || pariṣecanāntaṃ  
sthālīpākavat || ayamagnaukaraṇahomo māsikaśrāddhe eva || 'tacca smārtāgnyabhāve  
na kāryam' kecit || kāryameveti bahavaḥ  
ata eva sarvādhānino homavarjyaṃ māsikaśrāddhamuktaṃ sudarśanabhāṣye || mahālaye tadvadityeke || prakaraṇāntaratvāt || karmāntaratvena smārtapārvaṇavatkāryam iti tvasmadguravaḥ

### [61.2-5.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5.2)

ābdikādiṣu tu smārtapārvaṇavidhireva || evaṃ mātṛvārṣikādiṣu || māsi śrāddhavikṛtāvaṣṭakāyāṃ mātṛśrāddhe vaikṛtahomena prākṛtahomabādhaḥ || 'anvaṣṭakāsu mātṛśrāddhaṃ na' iti  
bhāṣye || tatrāpi śrāddhāntaravat || kriyamāṇe tu yanme mātetyādau guṇatvepi mātṛprādhānyaṃ vivakṣitam | 'māsi śrāddhena kalpo vyākhyātaḥ' iti sūtrāt || 'āgneyyeva  
manītākāryam' iti vacanādagniśabdasyaiva vaikṛtadevatābhidhāyitvam || tenāmuṣyā ityatra  
'amukaśarmabhyāṃ pitṛbhyām' ityāyūhaḥ kāryaḥ || tacca-'māsi śrāddhe jīvatpitrādīnāṃ  
vyutkramamṛtapitrādīnāṃ ca kāryam' ityuktaṃ sudarśanabhāṣye || tatprakārastu vakṣyate  
mātā pitrordvitvaudau tu nohāḥ || 'tasmādṛcaṃ nohet' iti niṣedhāt || prakṛtāvūnahābhāvācca  
patnī saṃnahyetivat || upadeśimate tūhaḥ || yathā-'yanme mātarau pralulobhatuścaratyāvananuvrate'  
ityādyasmatpitṛkṛtamāsikaśrāddhanirṇaye jñeyam | iti dik || anyat prāgvat  
atha pariveṣaṇam  
taccopavītyevājyena devapūrvam 'āmāsu pakvam' iti pātrāṇyupastīrya kuryāt iti hemādriḥ  
bhārate dānadharmepi- "ānyāhutiṃ vinā naiva yatkiñcitpariviṣyate | durācāraiśca yadbhuktaṃ  
taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ ||" tatraiva śaunakaḥ-'vidhinā devapūrvaṃ tu pariveṣaṇamācaret ||'  
tatraiva dharmaḥ- 'phalasyānantatā proktā svayaṃ ca pariveṣaṇe ||' tatraiva vāyubhaviṣyayoḥ'bhāryayā śrāddhakāle tu praśastaṃ pariveṣaṇam  
brahmāṇḍe-"nāpavitreṇa naikena hastena na vinā kuśam | nāyasenāyaseneva śrāddhe tu pariveṣayet||” vasiṣṭhaḥ-"āyasena tu pātreṇa yadannaṃ saṃpradīyate | bhoktā viṣṭhāsamaṃ bhuṃkte dāta

### [61.2-5.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5.3)

ca narakaṃ vrajet ||” paiṭhīnasiḥ-'sīsakāyasarītīpātrāṇyayājñiyāni ||' tatraiva hārītaḥ"sauvarṇarājatābhyāṃ ca khaḍṅgenaudumbareṇa vā | dattamakṣayyatāṃ yāti phalgupātreṇa vā punaḥ  
kārṣṇājiniḥ- "darvyā deyaṃ ghṛtaṃ cānnaṃ samastavyañjanāni ca | udakaṃ caiva pakvānnaṃ no  
darvyā tu kadācana ||” yamaḥ - 'paṃktyāṃ viṣamadātṛśca niṣkṛtirnaiva vidyate |' pṛthvīcandrodaye parāśaraḥ- “sarvadā ca tilā grāhyāḥ pitṛkṛtye viśeṣataḥ | bhojyapātre tilān dṛṣṭvā  
nirāśāḥ pitaro gatāḥ ||”  
candrikāyāṃ vṛddhaśātātapaḥ- “hastadattāstu ye snehā lavaṇavyañjanādayaḥ | pitṛṇāṃ nopatiṣṭhanti bhoktā bhuñjīta kilviṣam ||” ghṛtapātre viśeṣo granthāntare- “odane paramānne ca pātramāsādya mugdhadhīḥ | ghṛtena pūrayetpātraṃ taddhṛtaṃ rudhiraṃ bhavet ||” ghṛtādipātrāṇi bhūmau  
sthāpayenna bhojanapātre iti madanaratne || saṃgrahe- “hastadattaṃ tu nāśnīyāllavaṇavyañjanādikam | apakvaṃ tailapakvaṃ ca hastenaiva pradīyate ||” pātrālambhanamuktaṃ caturviṃśatimate- “uttānaṃ  
dakṣiṇaṃ savyaṃ nīcapātrāṇyupaspṛśet  
yājñavalkyaḥ-dattvānnaṃ 'pṛthivīpātram' iti pātrābhimantraṇam | 'kṛtvedaṃ viṣṇurityante dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet ||' baudhāyanaḥ- 'viprāṅguṣṭhenānakhenānudiśati' "pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe'mṛte'mṛtaṃ juhomi | brāhmaṇānāṃ tvavidyāvatāṃ “prāṇāpānayorjuhomyakṣatamasi mā me pitṝṇāṃ kṣeṣṭhā atrāsuṣmim̐lloke" iti || adya juhomyagre svāhāśabdaḥ  
kātīyasūtre uktaḥ || paitre svadhāśabdaḥ || aṃguṣṭhe viśeṣamāha hemādrau dhaumyaḥ- 'parivṛtya

### [61.2-5.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5.4)

navāṅguṣṭhaṃ dvijaḥ sthāne niveśayet ||' tathā 'uttānena tu hastena dvijāṅguṣṭhaniveśanam | yaḥ  
karoti dvijo mohāttadvai rakṣāṃsi bhuñjate ||"  
tatraiva yamaḥ- 'viṣṇorhavyaṃ ca kavyaṃ ca brūyādrakṣasva ca kramāt ||' daive pitrye cetyarthaḥ  
tatraivātriḥ- “sambandhanāmagotrāṇi idamannaṃ tataḥ svadhā | pitṛkramādudīryeti svasattāṃ vinivartayet || hastenābhuktamannādyamidamannamudīrayet ||” atra- 'annadāne caturthī syāt'  
ityādiviśeṣāḥ pūrvamuktāḥ  
śrāddhe annanivedanam  
atra pūrvoktamantrānte 'purūravārdravasaṃjñakā viśvedevā devatā idamannaṃ saparikaraṃ havyam ayaṃ  
brāhmaṇastvāāhavanīyārthe dattaṃ dāsyamānaṃ cātṛpteḥ | gayeyaṃbhūḥ gadādharo bhoktā idamannaṃ brahma  
sauvarṇapātrasthamannamakṣayyavaṭacchāyāstham amukebhyo viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ  
pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cātṛpteḥ svāhā namo na mama' iti bahucapariśiṣṭe hemādryādyanumataḥ prayogaḥ  
evaṃ pitrye amukagotravasurūpāditattannāma jñeyam || tato 'ye devāsa' iti daive, 'yeceha pitaraḥ' iti pitrye kecijjapanti || tato'cchidraṃ vācayet || tatraiva pracetāḥ" āpośānaṃkare vipre saṃkalpyācchidrabhāṣaṇāt | nirāśāḥ pitaro yānti devaiḥ saha  
na saṃśayaḥ ||” pāraskaraḥ- " saṃkalpya pitṛdevebhyaḥ sāvitrīmadhumajjapaḥ | śrāddhaṃ nivedyāpośānaṃ juṣa praiṣotha bhojanam ||" nivedyeti brahmārpaṇaṃ kṛtvetyarthaḥ || ata eva vṛhannāradīye annatyāgamuktvoktam 'dattaṃ haviśca tatkarma viṣṇave vai samarpayet' iti yattu kṛtyaratne kārṣṇājiniḥ- " apasavyena kartavyaṃ pitṛkṛtyamaśeṣataḥ | annadānādṛte sarvamevaṃ

### [61.2-5.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5.5)

mātāmaheṣvapi ||” tanna-'brahmārpaṇaṃ brahmahaviḥ' 'harirdātā harirbhoktā 'caturbhiṃśca'  
iti kecitpaṭhanti  
dharmapradīpe- " tatonnaṃ pitṛdevebhyaḥ saṃkalpya ca yathāvidhi | dattaṃ yaddhāsyamānaṃ ca ātṛpterna  
mameti ca ||” tathā- " śrāddhīyānnasya saṃkalpo bhūmāveva pradīyate | hasteṣu dīyamānaṃ tu  
pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate || vaiśvadevasya vāme tu pitṛpātrasya dakṣiṇe | saṃkalpodakadānaṃ  
syānnityaśrāddhe yathāruci

## Linked texts (3)

- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.2.p67) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- [Dharmasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.dharmasindhu.p520.2) — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- [Dharmasindhusāra](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.karana.dharmasindhusara.p520.2) — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2-5) · Pramāṇa
