<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 61.2

# Nirnayasindhu 61.2

Nirṇayasindhu 61.2

- **Language:** Sanskrit

### [61.2.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.1)

”  
skānde-“sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kāṃsyenāpyatha nirmitam | dattvā bhojanapātraṃ tu samrāṭ  
bhavati bhūtale ||” vāmanapurāṇe-“bandīkṛtāstu ye kecitsvayaṃ vā yadi vā paraiḥ | yena  
kenāpyupāyena yastānmocayate naraḥ || pitarastasya gacchanti śāśvataṃ padamavyayam ||”  
parāśaraḥ-‘vācayetparipūrṇatvaṃ vāso dattvā vidhānataḥ |’ nāradīye-‘devaiśca samanujñāto yajetpitṛgaṇaṃ tvatha ||’ tatra pitrye āsanādyaśeṣamarcanakāṇḍe vaiśvadaivikaṃ jñeyam || viśeṣastūcyate-‘tatrāsane dviguṇabhugnāḥ kuśāḥ || atrāvāhanamāsanātpūrvaṃ vārghyapūraṇottaraṃ vāgnau karaṇottaraṃ veti smṛtiṣu pakṣā uktāḥ || eṣāṃ śākhābhedena vyavasthā || dvitīyapakṣa eva  
bahusaṃmataḥ  
tatrārghyamāhāśvalāyanaḥ-taijasāśmamayanmṛnmayeṣu triṣu pātreṣvekadravyeṣu vā darbhāntarhiteṣvapaḥ  
prasicya śanno devīrityanumantrya tilānāvapati "tilosi somadevatyo gosave devanirmitaḥ | pratnamadbhiḥ prattaḥ svadhayā pitṝnnimāṃllokān prīṇayāhi naḥ svadhā namaḥ ||"  
iti || aśmamayaṃ-sphāṭikaṃ || mṛnmayaṃ-hastakṛtameva || "kulālacakraniṣpannamāsuraṃ daivikaṃ  
na tat | tadeva hastaghaṭitaṃ daivikaṃ kevalaṃ tathā ||" iti chandogapariśiṣṭāt || anyānyapi pātrāṇi pūrvamuktāni  
manuḥ- "annābhāve dvijābhāve yadyeko brāhmaṇo bhavet | pātrāṇyāsādayettrīṇi na tu brāhmaṇasaṃkhyayā ||" dattakādeḥ karturhi pitṛtvārdāvāpa vacanāt || trīṇyeva pātrāṇīti hariharaḥ  
mādhavīye baijavāpaḥ-“arghye pitṝṇāṃ trīṇyeva kuryātpātrāṇi dharmavit | ekasminvā bahuṣu  
vā brāhmaṇeṣu yathāvidhi ||” hemādrāvapyevam || atrānumantraṇaṃ sakṛt || tilosītyasya

### [61.2.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.2)

pratipātramāvṛttiḥ pitṛśabdasyānūhaśceti vṛttikṛt || darbhaśca triguṇaṃ pavitram || "tisrastisraḥ śalākāstu pitṛpātreṣu pārvaṇe | ekoddiṣṭe śalākaikāṃ nidhāyodakamāharet ||”  
iti hemādrau caturviṃśatimatāt  
tatraiva viṣṇuḥ- 'dakṣiṇāgradarbheṣu dakṣiṇāpavargacamaseṣu pavitrāntarhiteṣvapa āsiñcecchanno  
devīti mantreṇa jalasecanaṃ bahucabhinnaviṣayam ||' atrāsminpakṣe pratipātraṃ mantrāvṛttiḥ  
kārikāyām-'gandhapuṣpāṇi caiteṣu pātreṣu prakṣipedatha ||' brāhme - "jalaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ  
tilataṇḍulasarṣapān | kuśāyramadhupuṣpāṇi dattvācāmettataḥ svayam ||”  
jātūkarṇyaḥ- “tatorghyapātrasaṃpattiṃ vācāyitvā dvijottamān || tadagre cārrghyapātrāṇi  
svadhārdhyā iti vinyaset ||” tatastalahasto viprasavyajānau dakṣiṇakaraṃ nyasyāvāhanaṃ  
pṛcchet || atra gotrasambandhanāmāni dvitīyāntatvaṃ caḥ prāguktam || vaijavāpagṛhye'tiṣṭhan pitṝnāvāhayiṣyāmītyāmantrya ||' kaurme-“apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāṃ  
dakṣiṇāmukhaḥ | āvāhanaṃ tataḥ kuryāduśantastvetyṛcā budhaḥ || āvāhya tadanujñāto  
japedāyantunastataḥ ||” atra savyasyāpi prāguktervikalpaḥ  
atrādyamaṃtravṛttyā'smatpitaramamukaśarmāṇamamukagotraṃ vasurūpamāvāhayāmītyuktvā mūrddhādipādāntaṃ tilānvikīryāyantuna iti sarvānte sakṛjjapet” iti nivandhāḥ || atropaveśanasaṃveśanapādyārghyācamanīyānyapi hemādrinoktāni tānyatharvavedināṃ niyatāni

### [61.2.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.3)

nānyeṣām || teṣāṃ ca prapitāmahādipitrantaṃ prātilomyena sarvaḥ prayogaḥ || vārāhe‘gandhapuṣpārcanaṃ kṛtvā dadyāddhaste tilodakam |' gārgyaḥ-‘śirastaḥ pādato vāpi samyagamyarcayettataḥ’ ‘tataḥ svadhārdhyā iti pitṛpitāmahādiviprāgre pratyekaṃ nivedayet' iti  
kārikāyāṃ vṛttau ca  
āśvalāyanaḥ-“ prasavyenetarapāṇyaṅguṣṭhāntareṇopavītitvādakṣiṇena vāsanyopagṛhītena  
pitaridaṃ te ardhyaṃ pitāmahedaṃ te ardhyaṃ prapitāmaha te ardhyamityapūrva taṃḥ pratigrāhayiṣyan sakṛtsakṛtsvadhā ardhdyā iti prasṛṣṭā anumantrayīta || 'yā divyā āpaḥ pṛthivī  
saṃnbhūvaryā antarikṣyā uta pārthivīryāḥ || hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śaṃ  
syonā bhavantu ||' ardhyādi prāggandhāderyajñopavītameva || arghyadānāt prāganyā apo  
dadyāt || yadyapyatra savyena dakṣiṇena vārghyaṃ dadyādityukaṃ tathāpi dakṣiṇenetyabhimatārthaḥ  
kārikāyāṃ vṛttau caivam || pitrādestribhiḥ pātrairdadyāt || pituḥ sthāne vipratrayaṃ cedekamarghyaṃ vibhajya dadyāt || trayāṇāṃ svadhā ardhyā iti sakṛnnivedanam || evaṃ paitāmahādāvapi || anyajaladānamarghyamantrāśca prativipramāvartante || teṣu gandhādau ca prativipraṃ  
padārthānusamayaḥ kāṇḍānusamayo vā || pitrāditrayāṇāmekaviprapakṣe tribhiḥ pātrairekasthaivārghyaṃ dadyāt' iti vṛttiḥ || kārikāpi–'svadhārghyā ityapordhyāstā upavītī nivedayet ||” nivedanāt prāk prācīnāvītamevetyarthaḥ || “arghyaṃ saśeṣamādāya dakṣiṇena  
tu pāṇinā | savyahastagṛhītena ninayetpitṛtīrthataḥ || dattvā dattvā ninītāstā yādivyārcānumantrayet ||”

### [61.2.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.4)

yattu–'yādivyā iti maṃtreṇa hasteṣvarghyaṃ viniḥkṣipet' iti || yacca vārāhe- 'tilāmbunā  
cāpasavyaṃ dadyādardhyādikaṃ dvijaḥ' iti || yacca vyāsaḥ- “gotrasambandhanāmāni pitṛṇāmnukīrtayan | ekaikasya tu viprasya arghyapātraṃ viniḥkṣipet” || iti | tadbahucātiriktaviṣayam || tata ācāmet | evaṃ mātāmaheṣvapi  
āśvalāyanaḥ-saṃsravān samavanīya tābhiradbhiḥ putrakāmo mukhamanakti |' saṃsravaḥ śeṣaḥ  
'saṃsravo hi pariśiṣṭo bhavati' iti śatapathaśruteḥ || kecittu hastagalitāmbu vadanti  
samavanīyāntye dve pātre pitṛpātram | āsiñceti vṛttiḥ || 'prathame pātre saṃsravān samavanīya' iti kātīyasūtrācca || brāhme tu pratibimbāvalokanamuktam || skānde tvāyuṣkāmasya netrāsecanamuktam || vipraiḥ prāṅmukhasya karturabhiṣekaḥ kārya iti kecit || āśvalāyanaḥ-“noddharet prathamaṃ pātraṃ pitṝṇāmarghyapātitam | āvṛtāstatra tiṣṭhanti pitaraḥ  
śaunako'bravīt ||” 'yāvadvipravisarjanam' iti turyapāde yamīyaḥ pāṭhaḥ || atra vṛttiḥ'pitṛpātraṃ samavanayanadeśānna cālayedāśrāddhasamāpteḥ | yasmāttatra 'tṛtīyapātreṇāvṛttāḥ '  
iti || yadvā | prathamapātrameva nyagvilaṃ kuryāt iti || kāmābhāvepīdameva śeṣapratipādanam  
hemādrau kaurme-“saṃsravāṃśca tataḥ sarvān pātre kuryātsamāhitaḥ | pitṛbhyaḥ sthānamasīti  
nyubjaṃ pātraṃ nidhāpayet ||” śūlapāṇau yamastu-“paitṛkaṃ prathamaṃ pātraṃ tasmai paitāmahaṃ  
nyaset | prapitāmahaṃ tato nyasya noddharenna ca cālayet” ityāha || 'atha saṃsravānānīya  
tṛtīyenācchādya nyubjīkuryāt' iti sarvaikavākyatayārtha iti kecit

### [61.2.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.5)

atriḥ-“gandhādibhistadamyarcya tṛtīyenāpidhāpayet | pitṛbhyaḥ sthānamasīti śucau deśe  
ciṃtercayet ||” arcanaṃ nyubjīkṛtepi tulyam || 'nyubjamuttarato nyaset' iti pracetasokteḥ || sarvaviprottarato nyasediti hemādrikalpataruḥ || vipravāme iti halāyudhaḥ || karmaghome iti śūlapāṇiḥ || ‘uttānaṃ vivṛtaṃ vāpi pitṛpātraṃ tu tadbhavet’ ityuśanasokternyubjataiva sādhuḥ || ‘mātāmahādisaṃsravānapi pitṛpātra eva gṛhītvā prayājavattantreṇa nyubjīkuryāt’ iti śūlapāṇiḥ || ekoddiṣṭe tūhena nyubjateti pitṛbhaktau śrīdattaḥ  
yamopi-“spṛṣṭamuttānamanyatra nītamudghāṭitaṃ tathā | pātraṃ dṛṣṭvā vrajantyāśu pitarastaṃ śapanti ca ||” vaiśvadeve uttānamiti madanapārijātaḥ || baijavāpaḥ-“tasyopari kuśān  
dattvā pradadyāddevapūrvakam | gandhapuṣpāṇi dhūpaṃ ca dīpaṃ vastropavītake ||” atra gandhāderdeve  
pitrye ca padārthāṃnusamayasya yājñavalkyoktakāṇḍānusamayena vikalpo jñeyaḥ|| bahūcānāṃ tu  
sūtre daivānukteḥ kāṇḍānusamaya eva atra prācīnāvītināmagotrasaṃbuddhyādyuktaṃ prāk anyaddaivavattadante ācamanaṃ ca  
hemādrau kālikāpurāṇe-“nirvartya brāhmaṇādeśāt kriyāmevaṃ yathāvidhi | bhājanāni tato  
dadyāddhastaśaucaṃ punaḥ kramāt ||” ādeśātpātrāṇi dadyādityanvayaḥ || tena tatrāpi  
praśnānujñe jñeye || tatraiva brāhme-“maṇḍalāni ca kāryāṇi naivāraiścūrṇakaiḥ śubhaiḥ | gauramṛttikayā vāpi bhasmanā gomayena vā ||” bhṛguḥ-“bhasmanā vāriṇā vāpi kārayenmaṇḍalaṃ

### [61.2.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2.6)

tataḥ | catuṣkoṇaṃ dvijāgryasya trikoṇaṃ kṣatriyasya tu || maṇḍalākṛti vaiśyasya śūdrasyābhyukṣaṇaṃ smṛtam ||” bahvṛcapariśiṣṭe tu-‘daive caturasraṃ pitrye vṛttaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā krameṇa  
sayavān satilāṃśca darbhān dadyāt’ ityuktam  
mārkaṇḍeyaḥ- "yātudhānāḥ piśācāśca krūrā ye caiva rākṣasāḥ| haranti rasamannasya maṇḍalena vivarjitam ||" hemādrau hārītaḥ- 'bhūmāveva nidadhyānnopari pātrāṇi' iti || tāni  
ca hemādrāvatrirāha-'bhojane haimaraupyāṇi daive pitrye yathākramam ||' hārītaḥ-'rajataparṇatāmrā kāṃsyapātrāṇi bhojane iti || tatraiva vārāhe- "sauvarṇānīha raupyāṇi kāṃsyāni tadasambhave | anyānyapi hi kāryāṇi dārujānyapi jānatā || nāyasānyapi kāryāṇi  
paittalāni na tu kvacit | na ca sīsamayanīha śasyante trapujānyapi

## Linked texts (11)

- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.22.41) — Vyāsa, Sanskrit
- [Āśvalāyanagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.asvalayana.4.7-11) — Āśvalāyana, Sanskrit
- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.5.223.22) — Sanskrit
- [Ṛgvedakhilāni](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg.khila.3.10.2) — Sanskrit
- [Pracetassmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.pracetassmrti*fragments.1.19) — Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.15.p16) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Śrāddhakaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.mithila_bengal.sraddhakaumudi.4.p161) — Govindānanda 1500, Sanskrit
- [Dharmasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.dharmasindhu.p520.6) — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- [Dharmasindhusāra](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.karana.dharmasindhusara.p520.6) — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit
- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.2.p65) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- [Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.4.1.8) — Bāpūbhaṭṭa Kelakāra 1785, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.2) · Pramāṇa
