<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 61.4

# Nirnayasindhu 61.4

Nirṇayasindhu 61.4

- **Language:** Sanskrit

### [61.4.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4.1)

” iti || ekoddiṣṭaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ  
śuddhe tanniṣedhāt  
bahvacabhāṣyakārāstu sarvaikoddiṣṭeṣu pāṇihomamāhuḥ || idaṃ bahvṛcānāmeva || atredaṃ  
tattvam | ‘sthālīpākena saha piṇḍārthamuddhṛtya’ iti sūtre nātrāpūrvaḥ sthālīpākaścodyate  
sarvaśrāddheṣu prasaṅgāttenānuvādoyam’ iti vṛttikārokteḥ || pārvaṇe ārthikasyānaṅgasya vyatiṣaṅgasya vārṣikādiṣvanatideśādardhādhāninopi pāṇihoma eveti vṛttisvarasaḥ || evaṃ māsikādāvapi-“ṣoḍaśe māsike śrāddhe sapiṇḍīkaraṇe tathā | pāṇāveva tu hotavyamanyatrāgnau tu hūyate” iti vopadevodāhṛtavacanācca  
bhāṣyakāramate tu-'satre sthālīpākeneti karaṇatvānnityavacchravaṇācca pārvaṇe sāṅgam  
tataḥ kāmyādiṣu tadabhāve kāryasya piṇḍadānasyāpyabhāvaḥ ||' etadevānusṛtya vikṛtāvapi  
vārṣikādau vyatiṣaṅga uktaḥ prayogapārijāte pariśiṣṭe ca || tenaitanmate'rddhādhāninognāveva | vastutastu-‘sthālīpāke sahaśākhayā prastaraṃ praharati' itivatsabhāvamātraśruteḥ  
patnīvate tvaṣṭrupalakṣaṇamivanāṅgattvam || tattve vā nāṅgānurodhena pradhānabhūtapiṇḍadānatyāgo yuktaḥ || tadvyatiṣaṅgābhāvepyagnau homo bhavati iti bopadevaḥ || anāhitāgnergṛhyāgnimatastu sarvamate'gnāveva || vārṣikādau vṛttimate vyatiṣaṅgo na anyamate tvasti  
atra yathācāramanuṣṭheyam  
āśvalāyanaḥ–'uddhṛtya ghṛtāktamannamanujñāpayatyagnaukariṣye | karavai karavāṇīti vā  
pratyanujñā | kriyatāṃ kuruṣva kurvityathāgnau juhoti yathoktaṃ purastāt' iti || vyatiṣaṅgapakṣe idamiti vṛttiḥ|| karavai karavāṇītyatrāgnāvityanuṣaṅgaḥ purastāt piṇḍapitṛyajñe

### [61.4.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4.2)

taccaivam-'mekṣaṇenāvadāyāvadānasaṃpadā juhuyātsomāya pitṛmate svadhā namo'gnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ iti svāhākāreṇa vāgniṃ pūrvaṃ yajñopavītī mekṣaṇamanupahṛtya' iti  
avadānasaṃpadā upastaraṇādyapekṣayetyarthaḥ || vyatiṣaṅgapakṣe atipraṇīteyaṃ homondhathā  
mukhye 'atipraṇītegnāvidhyamupasamādhāya' iti bahucapariśiṣṭāt || kecittasya rakṣonibarhaṇārthatvānmukhye vadanti || tadetadvirodhāccintyam || prayogapārijātepyevam  
śaunakaḥ-“svāhākāreṇa home tu bhavedyajñopavītavān | tatra prāgamaye hutvā paścātsomāya  
hūyate || agnau yajñopavītyeva prakṣipenmekṣaṇaṃ tataḥ" | chandogapariśiṣṭe- “agnaukaraṇahomaśca  
kartavya upavītinā | apasavyena vā kāryoṃ dakṣiṇābhimukhena ca || kātīyānāṃ tvapasavyameva piṇḍapitṛyajñavadvṛtvā" iti sarvātideśāt || savyaṃ tu chandogaparam || gobhilenataduttaramevāpasavyokteḥ || 'chandogā juhuyuḥ savyenāpasavyena yājuṣāḥ' iti vṛddhayājñavalkyokteśca  
atha pāṇihomaḥ  
āśvalāyanaḥ-“abhyanujñāyāṃ pāṇiṣveva" iti || piṇḍapitṛyajñakalpābhāvenāgnyabhāve  
kāmyādiṣvityarthaḥ || tena bahvacānāmekoddiṣṭe pāṇihomo bhavatyeva || niṣedho'nyaparaḥ  
pāṇiṣviti bahuvacanātsarvaviprapāṇiṣu homa iti vṛttiḥ || evaṃ mātāmahepi | śaunakopi“sarveṣāmupaviṣṭānāṃ viprāṇāmatha pāṇiṣu | vibhajya juhuyātsarva somāyetyādimantrataḥ ||"  
yatta hemādrau kātyāyanaḥ “pitrye yaḥ paṅktimūrdhanyastasya pāṇāvanagnikaḥ | hutvā mantravadanyeṣāṃ tūṣṇīṃ pātreṣu nikṣipet" iti bahvacātiriktānām  
yattu tatraiva mātsye- “agnyabhāve tu viprasya pāṇau vātha jalepe vā | ajakarṇe'śvakarṇe

### [61.4.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4.3)

vā goṣṭhe vātha śilāntike" iti || tattīrthaśrāddhaviṣayam || 'tadyadāpāṃ samīpe syācchrāddhaṃ  
jñeyo vidhistadā' iti tatraiva kātyāyanokteḥ || nirjale tvajakarṇādau || yattu candrodaye  
yamaḥ- 'devaviprakare'nagniḥ kṛtvāgnaukaraṇaṃ dvijaḥ' iti || tadbhāryāparam || "apatnīko  
yadā vipraḥ śrāddhaṃ kurvīta pārvaṇam | pitryavipreranujñāto viśvedeveṣu hūyate" iti tatraiva kātyāyanokteḥ || hūyate iti chāndaso vyatyayaḥ  
hemādrau vāyavīye- 'vidhuro daivike kuryāccheṣaṃ pitrye nivedayet |' daivaviprānekatve tatraiva'viśvedeve yadaikasmin bhaveyurvādyo dvijāḥ| tadaikapāṇau hotavyaṃ syādvidhirvihitastadā||'  
sopyādyaḥ 'prathamaṃ vā niyamyeta' iti nyāyāt | tena mṛtabhāryasya daive homaḥ || anupanītabrahmacāryādestu pitrye || 'agnyābhāvaḥ smṛtastāvadyāvadbhāryāṃ na vindati' iti hemādrau  
jātūkaṇyokteḥ || 'sabhāryanaṣṭāgnerapi pitryaviprakare' iti pṛthvīcandraḥ || upavītitvena  
daive homaḥ | prācīnāvītena pitrye || yadvā sarvatra daivapitryakarayorvikalpaḥ iti hemādrau  
madanaratne pārijāte ca || yadā tu pitṛmātāmahayordaivapitryaviprabhedaḥ, tadā bhedena  
pāṇihoma ityaparārkacandrikādayaḥ || yadā tu daivaṃ tantraṃ tadā tantreṇa sakṛdeva pāṇihoma  
iti kecit  
hemādristu-'mātāmahasya bhedepi kuryāttantreṇa sāgnikaḥ' iti kātīyasmṛterbhedamāha || evaṃ  
pitryepi || mādhavīyepyevam || evaṃ sāgnerapi videśādau pāṇihomo jñeyaḥ || yattu karkeṇāgniṃ vinā śrāddhameva nāstītyuktam, tatsapiṇḍīkaraṇavārṣikādyakaraṇāpattyārtikacideva

### [61.4.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4.4)

yattu bṛhannāradīye-"anagnirdūrabhāryaśca pārvaṇe samupasthite | bhrātṛbhiḥ kārayecchrāddhaṃ sāgnikairvidhivadvijāḥ || kṣayāhadivase prāpte svasyāgnirdūrago yadi | tathaiva bhrātaraḥ syuścelaukikāgnāviti sthitiḥ || aupāsanāgnau dūrasthe samīpe bhrātari sthite | yadyagnau juhuyādvāpi pāṇau vā sa hi pātakī || aupāsanāgnau dūrasthe kecidicchanti sattamāḥ  
pāṇāveva tu hotavyamiti naitatsamañjasam

## Linked texts (8)

- [Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.asvalayana*vidyaratna.0-19.12) — Sanskrit
- [Ṛgvedakhilāni](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg.khila.3.10.2) — Sanskrit
- [Pracetassmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.pracetassmrti*fragments.1.19) — Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.16.p30) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Bṛhannāradīyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.brhannaradiya.27.55) — Sanskrit
- [Dharmasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.dharmasindhu.p520.6) — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- [Dharmasindhusāra](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.karana.dharmasindhusara.p520.6) — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit
- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.2.p69) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.61.4) · Pramāṇa
