<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 62.2

# Nirnayasindhu 62.2

Nirṇayasindhu 62.2

- **Language:** Sanskrit

### [62.2.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.1)

vā taddinaṃ parivarjayet ||” eṣu vacaneṣu mūlaṃ cintyam || idaṃ māsikābdikaviṣayam  
darśādau tu vāntāvāmena tadaiva kāryam || “śrāddhavighne dvijātīnāmāāmaśrāddhaṃ prakīrtitam  
amāvāsyādiniyataṃ māsasaṃvatsarādṛte” iti marīcismṛteḥ  
śrāddhe piṇḍadānameva pradhānamiti karkācāryāḥ || tanmate dakṣokto homaeva nāvṝttiḥ  
viprabhojanamiti medhātithiḥ || bhojanaṃ piṇḍadānāmaukaraṇānīti kapardidhūrtasvāmihemādyādayaḥ | śrāddhasya homadānobhayarūpatvātsaṃpūrṇādānābhāvādbhojanasyāṅgatvepi somavamate iti  
yuktam || tanmate pūrvokto nirṇayaḥ || annatyāgamātraṃ pradhānam | bhojanaṃ tu pratipatcirūpamaṅgamato vāntau taddhānepi nāvṝttiriti gauḍamaithilādayaḥ || naimittikavidhānamiti  
yuktaṃ pratīmaḥ || atredaṃ tattvam || vaiśvadaivikasya vamane homa eva | nāvṝttiḥ  
aṅgatvāt || tacca rakṣārthatvāt  
dṛṣṭiśrāddhe ‘kratudakṣau' ityādismṛteśca || tatra jayān juhuyāditivat | pitāmahāderapi tathā | pitetyukteriti kecit | tasyāpi pradhānatvāt pitṛvaditi tu  
yuktam | sapiṇḍīkaraṇādau vārṣikavat “sapiṇḍīkaraṇādīni yāni śrāddhāni ṣoḍaśa  
tatra piṇḍapradhānatvaṃ pretatvavinivartakam” iti smṛteḥ || mahaikoddiṣṭādau tūbhayaprādhānyādāvṛttireva || 'eka eva dvijo bhojyaḥ piṇḍoṣyeko vidhīyate' iti smṛteḥ  
vṛddhisaṃkalpanityaśrāddhādau tu bhojanaprādhānyādvāntāvāvṛttireva | “vṛddhiśrāddhe vikalpena  
piṇḍadānaṃ budhaiḥ smṛtam | nityaśrāddhamadaivaṃ syātpiṇḍadānavivarjitam” iti smṛteḥ

### [62.2.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.2)

bhuktikriyāyāḥ prādhānyaṃ śrāddhe saṃkalpasaṃjñake | tatraiva pitṛviprasya tṛpaghāte punaḥkriyā” iti saṃgrahokteśca || maghādāvapyevam || tīrthamahālayādau darśavadityaparārkādyālocanena pratīmaḥ  
tatra tṛptipraśnaḥ  
āśvalāyanaḥ- 'tṛptān jñātvā madhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadaṃteti ca saṃpannaṃ pṛṣṭvā  
yadyadannamupabhuktaṃ tattatsthālīpākena saha piṇḍārthamuddhṛtya śeṣaṃ nivedayedabhimate'numate ca'  
iti || atra gāyatrī madhviti trikajapopi jñeyaḥ || 'tṛptān buddhvānnamādāya satilaṃ  
pūrvavajjapet' iti pracetasokteḥ || vyāsaḥ- 'tṛptāḥ stheti tu pṛṣṭāste brūyustṛptāḥ sma  
ityatha |' abhimate vipraiḥ svīkartumiṣṭe  
śaunakopi-'annaśeṣaiśca kiṃ kāryamiti pṛccheta tāṃstataḥ | te iṣṭaiḥ saha bhoktavyamiti  
pratyuktipūrvakam || pradadyuḥ sakalaṃ tasmai svīkuryurvā yathāruci ||” śrāddhaviśeṣe praśnabhedamāha hemādrau viṣṇuḥ-'pitrye svāditamiti goṣṭyā suśrutaṃ saṃpannamityabhyudaye daive  
rocate' iti || āyuṣyamiti svairiṣu svairamicchāśrāddham || yājñavalkyaḥ-“annamādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānumānya ca | tadannaṃ vikiredbhūtau dadyādāpaḥ sakṛtsakṛt ||”  
idaṃ cātra vikiradānamanyaśākhinām | āśvalāyanānāṃ tu piṇḍānta eva sūtrakṛtoktam  
kātyāyanastu-‘vikirottaraṃ gāyatryādijapaṃ tṛptipraśnaṃ cāha’ hemādrau devalaḥ-“tataḥ  
sarvāśanaṃ pātre gṛhītvā vividhaṃ budhaḥ | teṣāmuccheṣaṇasthāne vikiraṃ bhuvi nikṣipet |”  
mādhavīye pracetāḥ-‘sārvavarṇikamādāya ye agnīti bhuvi kṣipet |’ sa ca kuśe kāryaḥ

### [62.2.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.3)

‘darbheṣu vikiraśca yaḥ’ ityukteḥ || mantraḥ kātīyaḥ || agnidagdhāśca ye jīvā yepyadagdhāḥ kule mama | bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṃ gatim” iti || anye tu“asomapāśca ye devā yajñabhāgavivarjitāḥ | teṣāmannaṃ pradāsyāmi vikiraṃ vaiśvadevikam”  
iti hemādrau gobhiloktena daive || “asaṃskṛtapramītā ye tyāginyo yāḥ kulastriyaḥ  
dāsyāmi tebhyo vikiramannaṃ tābhyaśca paitṛkam” ityagnipurāṇoktena pitryennaṃ vikīrya ‘ye  
agnidagdhāḥ’ ityucchiṣṭapiṇḍaṃ kuśopari pṛthagdadyādityāhuḥ  
pṛthvīcandrodayepyevam || brāhme-‘tataḥ prakṣālya hastau ca dvirācamya hariṃ smaret ||’  
mādhavīye gautamaḥ-‘vikiramucchiṣṭaiḥ pratipādayet ||’ hemādrau vyāsaḥ-‘ucchiṣṭaireva  
vikiraṃ sadaiva pratipādayet ||’ bhṛguḥ-‘piṇḍavatpratipattiḥ syādvikirasyeti taulvaliḥ ||’  
śrāddhakārikāyāṃ-“yajamānasya dāsādīnuddiśya dvijasattama | tasmādannaṃ tyajedbhūmau  
vāmabhāgeṣu paitṛke ||” manuḥ-“uccheṣaṇaṃ bhūmigatamajihyasyāśaṭhasya ca | dāsavargasya  
tatpitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate ||”  
viṣṇuḥ- 'udaṅmukheṣvācamanamādau dadyāt' tataḥ prāṅmukheṣu pitrye daive cetyarthaḥ  
śātātapaḥ-' viśvedevaniviṣṭānāṃ caramaṃ hastadhāvanam' || hemādrau vārāhe-hastaṃ  
prakṣālya yaścāpaḥ piveduktyā dvijaḥ sadā | tadannamasurairbhuktaṃ nirāśāḥ pitaro  
gatāḥ || marīciḥ-“ hastaṃ prakṣālya gaṇḍūṣaṃ yaḥ piveddvicakṣaṇaḥ| āsuraṃ tadbhavecchāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate ||” tatraiva saṃgrahe-“pavitragranthimutsṛjya maṇḍalaṃ bhuvi nikṣipet | hastādīn kṣālayedvidvān śarāvādau tu kutracit ||” vyāsaḥ-“tāmbūlodviraṇaṃ

### [62.2.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.4)

caiva gaṇḍūṣodviraṇaṃ tathā | kāṃsyapātre tathā tāmre na kurvīta kadācana || uṣṇodakairdhānyacūrṇaiḥ karau śmaśrūṇi śodhayet ||”  
piṇḍadānanirṇayaḥ  
atha piṇḍadānam || taccārcanottaramagraukaraṇottaraṃ bhojanottaraṃ vikirottaraṃ svadhāvācanottaraṃ  
vipravisarjanottaraṃ ceti hemādrau smṛtiṣu ca pakṣā uktāḥ || teṣāṃ śākhābhedena vyavasthā  
“pretaśrāddheṣu pūrvamanyeṣu bhojanottaram” iti candrikāmādhavau || sarvatra bhojanottarāmiti  
bahavaḥ || āśvalāyanaḥ- 'bhuktavatsvanācānteṣu piṇḍānnidadhyādācānteṣveke | bhuktavatsviti pūrvaniṣedhārtham | sāgniriti praṇītasamīpe anāgnirdvijasamīpe | hemādrau jātūkarṇyaḥ-'vyāmamātraṃ samutsṛjya piṇḍāṃstatra pradāpayet |' prasāritabhujāntaraṃ vyāmaḥ  
saṃkaṭe tu vyāsaḥ-'aratnimātramutsṛjya' iti || yattu tatraiva-'sikatābhirmṛdā vāpi  
vedī dakṣiṇanimnagā' iti | tadanyaśākhiparam | devalaḥ- 'tatastairabhyanujñāto dakṣiṇāṃ  
diśametya ca ||' candrikāyām- “piṇḍanirvvāpaṇaṃ kāryyaṃ kuśābhāve vicakṣaṇaiḥ | kāśeṣu  
rājadūrvāsu pavitre parame hite ||”  
āśvalāyanaḥ- 'sphyena rekhāmulikhet || apahatā asurā rakṣāṃsi vediṣada iti tāmabhyukṣya sakṛdācchinnairbarhiravastīrya prācīnāvītī rekhāṃ trirudakenopanayecchundhantāṃ pitaraḥ  
śundhantāṃ pitāmahāḥ śundhantāṃ prapitāmahā iti tasyāṃ piṇḍānnipṛṇīyātparācīnapāṇiḥ

### [62.2.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.5)

pitre pitāmahāya prapitāmahāyaitattesau ye ca tvāmatrānu' iti || hemādrau pāraskaraḥ'karābhyāmullikhet sphyena kuśairvāpi mahīṃ dvijaḥ ||' bahucānāṃ kareṇaiva lekhā cāgneyyabhimukheti vṛttiḥ || 'dakṣiṇāprācīṃ vedisudṛdhṛtya' ityāpastambokteśca || devalaḥ- “āvāhayitvā darbhāgraisteṣāṃ sthānāni kalpayet | teṣvāsaneṣu pātreṇa prayacchetsatilodakam ||”  
parācīnena nimnāpitṛtīrthena || vāyavīye-'madhusarpistilayutāṃstrīn piṇḍānnirvapedbudhaḥ ||'  
trisyalīsetau- “tilamannaṃ ca pānīyaṃ dhūpaṃ dīpaṃ payastathā | madhusarpiḥkhaṇḍayuktaṃ piṇḍamaṣṭāṅgamucyate ||” yājñavalkyaḥ- “sarvamannamupādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ | ucchiṣṭasannidhau piṇḍāndadyādvai pitṛyajñavat ||” kecit piṇḍeṣu māṣān varjayanti || “māṣāḥ  
śrāddheṣu vai grāhyā varjyāścaivāgnipiṇḍayoḥ | brāhmaṇeṣu yathā madyaṃ tathā māṣo'gnipiṇḍayoḥ”  
iti smṛtisārāt || 'māṣān sarvatra vai dadyāt piṇḍe'gnau ca vivarjayet' iti smṛteśca  
atra mūlaṃ cintyam  
hemādrāvapi sarvaśabdasya prakṛtārthatvātsarvānnagrahaṇamuktam || atra śeṣamannamanujñāpya  
sarvamekatroddhṛtyocchiṣṭasamīpe darbheṣu trīṃstrīn piṇḍān dadyāt iti gobhilasūtre || 'sarvasmāt prakṛtādannātpiṇḍānmadhutilānvitān' iti ca || śeṣaniyamāttadabhāve piṇḍanivṛttiḥ prāpnotīti maithilavācaspatī || tanna || tuṣopavāpavat paramayuktadravyatvepyarthakarmatvādaṃgānurodhena pradhānatyāgācca śeṣalopepi dravyāntareṇa kāryam||ato neyaṃ pratipattiḥ  
kiṃ tu pradhānamityuktaṃ prāk || anyathā sapiṇḍīkaraṇādau saṃyojanādeḥ pradhānasya  
lopāpatteriti dik  
atha piṇḍapramāṇam

### [62.2.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2.6)

hemādrāvaṅgirāḥ- “kapitthabilvamātrānvā piṇḍān dadyādvidhānataḥ | kukkuṭāṇḍapramā  
ṇānvāmalakairbadaraiḥ pumān ||” iti || tatraiva dhūmraḥ-“kapitthasya pramāṇena piṇḍān  
dadyātsamāhitaḥ | tatsamaṃ vikiraṃ dadyāt piṇḍānte tu ṣaḍaṃgulaiḥ ||” antyeṣṭipaddhatau bhaṭṭāstu-“ekoddiṣṭe sapiṇḍe tu kapitthaṃ tu vidhīyate | nārikelapramāṇaṃ tu pratyabde māsike  
tathā || tīrthe darśa ca saṃprāpte kukkuṭāṇḍapramāṇataḥ | mahālaye gayāśrāddhe kuryādāmalakopamam

## Linked texts (10)

- [Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi)](https://indike.org/pramana/in.purana.agni*nag.115.10) — Sanskrit
- [Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.asvalayana*vidyaratna.0-20.6) — Sanskrit
- [Āśvalāyanagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.asvalayana.4.7-26) — Āśvalāyana, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.17.53) — Vyāsa, Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.18.p3) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Bhagavantabhāskara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.bhagavantabhaskara.45.p82) — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- [Kālasāra](https://indike.org/pramana/in.astro.muhurta.kala.kalasara.18.p164) — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- [Kālasāra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalasara.18.p164) — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- [Śrāddhadīpa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhadipa.8.540) — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- [Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.4.1.p1.9) — Bāpūbhaṭṭa Kelakāra 1785, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.62.2) · Pramāṇa
