Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 71.4-3

Nirṇayasindhu 71.4-3

Language
Sanskrit

71.4-3.1

” idaṃ cāvaśyakam || “ vṛddhau na tarpitā ye
vai pitaro gṛhamedhibhiḥ | taddhīnamaphalaṃ jñeyamāsuro vidhiraiva saḥ ” iti śātātapokteḥ
atra śrāddhatrayaṃ sa evāha-“ mātṛśrāddhaṃ tu pūrvaṃ syātpitṝṇāṃ tadanantaram | tato mātāmahānāṃ ca vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam || ” tatkālamāha pṛthvīcandrodaye gārgyaḥ-“ mātṛśrāddhaṃ tu pūrvedyuḥ karmahani tu paitṛkam | mātāmahaṃ cottaredyurvṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam || ”
atrāpyaśaktau sa eva-“ pṛthagdineṣvaśaktaścedekasmin pūrvavāsare | śrāddhatrayaṃ prakurvīta
vaiśvadevaṃ tu tāntrikam ” iti
vṛddhamanurapi-“alābhe bhinnakālānāṃ nāndīśrāddhatrayaṃ budhaḥ| pūrvedyurevai prakurvīta pūrvāhne
mātṛpūrvakam ||” atra-‘mahatsu pūrvedyustadaharalpeṣu’ iti gṛhyapariśiṣṭādvyavasthā jñeyā
tacca prātareva || ‘pārvaṇaṃ cāparāhne tu prātarvṛddhinimittakam’ iti śātātapokteḥ| atra prātaḥśabdaḥ sārdhapraharaparaḥ || ‘praharo'pyardhasaṃyuktaḥ prātarityabhidhīyate’ iti gārgyokteriti
pṛthvīcandraḥ || idaṃ ca putrajanmātiriktaviṣayam
tadāhātriḥ-“ pūrvāhne vai bhavedvṛddhirvinā janmanimittakam | putrajanmani kurvīta śrāddhaṃ tātkālikaṃ budhaḥ ” iti || etadaniyatanimittaparam || “ niyateṣu nimitteṣu prātarvṛddhinimittakam | teṣāmaniyatatve tu tadānantaryamiṣyate ” iti laugākṣimṛteḥ || ādhānāṅgaṃ
nāndīśrāddhaṃ tvaparāhna eva || “ āmaśrāddhaṃ tu pūrvāhne siddhānnena tu madhyataḥ | pārvaṇaṃ vā
'parāhne tu vṛddhiśrāddhaṃ tathāgnikam ” iti nirṇayāmṛte gālavokteḥ || ‘ nāndīmukhāddvayaṃ

71.4-3.2

prātarābvikaṃ tvaparāhṛtaḥ ’ iti viṣṇūkteśca || idaṃ ca mātṛpitṛmātāmahādikrameṇa navadaivatyaṃ kāryam || tatra-‘mātāmahāḥ sapatnīkāḥ vṛddhapramātāmahapramātāmahamātāmahānāṃ sapatnīkānām ’ iti pṛthvīcandrodaye gāruḍe gadyarūpeṇa pāṭhāt
hemādrau śaṅkhaḥ-‘nāndīmukhe satyavasū saṃkīrtyau vaiśvadevike || ’ vṛddhaparāśaraḥ-“ nāndīmukhebhyo devebhyaḥ pradakṣiṇakuśāsanam | pitṛvyastanmukhebhyaśca pradakṣiṇamiti smṛtiḥ || ”
yattu vṛddhavasiṣṭhaḥ-“nāndīmukhe vivāhe ca prapitāmahapūrvakam | nāma saṃkīrtayedvidvānanyatra
pitṛpūrvakam || ” yacca smṛtyarthasāre-‘ vṛddhamukhyāstu pitaro vṛddhiśrāddheṣu bhuñjate ’ iti
yacca gāruḍe-‘vyutkramapratipādanaṃ’ tacca śākhāntaraviṣayam || ‘pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ
prapitāmahebhyaḥ’ iti bahvacapariśiṣṭe kātyāyanena cānulomyāmnātāt || pṛthvīcandrodayepyevam || yattu kecidvṛddhipadaṃ pitrādiṣu prayuñjate, tanna || “anasmadvṛddhaśabdānāmirūpāṇāmagotriṇām | anāmnāmastilādyaiśca nāndī śrāddhaṃ tu savyavat” iti pṛthvīcandrodaye
saṃgrahokteḥ || na ca niṣedhādeva vidhiḥ kalyata iti vācyam | prauṣṭhapadī śrāddhe prapitāmahātpareṣāṃ vṛddhapitrādīnāṃ devatātvānnāndīśrāddhatvasāmyenehāpi tatprāptau niṣedhāt

71.4-3.3

gotranāmādiniṣedhastu-‘śubhārthī prathamāntena vṛddhau saṃkalpamācaret’ ityupakramya ‘anasmadvṛddhaśabdānām’ ityukteḥ saṃkalpaśrāddhaparaḥ || ‘sapiṇḍake tu sarvaṃ bhavati’ iti prayogapārijātaḥ || ‘gotranāmabhirāmanracya pitṛbhyordhyaṃ pradāpayet’ iti chandogapariśiṣṭe tadvidhānāt || yattu brāhme--“pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | trayo hyaśrumukhā hyata
pitaraḥ parikīrttitāḥ || tebhyaḥ pūrvatarā ye ca prajāvantaḥ sukhaithitāḥ | te tu nāndīmukhā nāndī samṛddhiriti kathyate || 2||” iti || yacca mārkaṇḍeyapurāṇe-‘ye syuḥ pitāmahādūrdhvaṃ te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ' iti tajjīvatpitrādiṃtrikakartṛkavṛddhiśrāddhaviṣayam
tena tasyedamāvaśyakam || yattu viṣṇuḥ-‘pitari pitāmahe ca jīvati naiva kuryāt' iti,
taddarśādiviṣayam | iti kalpataruḥ || madanapārijātepyevam
hemādristu-“nāndīmukhānāṃ śrāddhaṃ tu kanyārāśigate ravau | paurṇamāsyāṃ tu kartavyaṃ varāhavacanaṃ yathā ||” iti-prauṣṭhapadīśrāddhaikavākyatvāttatraiva pūrveṣāṃ devatātvamityāha || atra
satyavasū viśvedevāvityuktaṃ prāgvat || yattu śātātapaḥ- 'mātuḥ śrāddhaṃ tu yugmaiḥ syāddaivaṃ prāṅmukhaiḥ pṛthak' iti, tadbhinnaprayogamātṛśrāddhābhinnaśrāddhadvaye viśvedevavikalpārtham
prayogaikye tu-'viśvedevavihīnaṃ tu kecidicchanti mānavāḥ' iti | tadbhinnaprayogamātṛśrāddhābhinnaśrāddhadvaye viśvedevavikalpārtham || prayogaikye tu devaniyamaḥ | iti hemādriḥ
etacca mātṛpūjāpūrvakaṃ kāryam || “akṛtvā mātṛyāgaṃ tu yaḥ śrāddhaṃ pariveṣayet | tasya
krodhatamāviṣṭā hiṃsāmicchanti mātaraḥ” iti śātātapokteḥ

71.4-3.4

kaurmepi-“puṣpairdhūpaiḥ sranaivedyairgandhāyairbhūṣaṇairapi | pūjayitvā mātṛgaṇaṃ kuryācchrāddhatrayaṃ
budhaḥ” iti || chandogapariśiṣṭe-“karmādiṣu tu sarveṣu mātaraḥ sagaṇādhipāḥ | pūjanīyāḥ
prayatnena pūjitāḥ pūjayanti tāḥ || pratimāsu ca śuddhāsu likhitā vā paṭādiṣu | api
vākṣatapuñjeṣu naivedyaiśca pṛthagvidhaiḥ || kuḍyalagnāṃ vasordhārāṃ saptadhārāṃ ghṛtena tu | kārayet
pañcadhārāṃ vā nātinīcāṃ na cocchritām || āyuṣyāṇi ca śāntyarthaṃ japtvā tatra samāhitaḥ || ṣaḍbhyaḥ pitṛbhyastadanu śrāddhadānamupakramet

Linked texts (4)