<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Decisions and rulings](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya) › [Nirnayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu) › 73.p13

# Nirnayasindhu 73.p13

Nirṇayasindhu 73.p13

- **Language:** Sanskrit

### [73.p13.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.1)

atha māsikāni || tāni ca kṛtvaiva sapiṇḍanaṃ kāryam || tathā gobhilalaugākṣī  
“śrāddhāni ṣoḍaśādattvā naiva kuryātsapiṇḍanam | śrāddhāni ṣoḍaśāpādya vidadhīta  
sapiṇḍanam |” tāni tvāha jātūkarṇyaḥ- “dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣāṇmāsikaṃ  
tathā | traipakṣikābdhike ceti śrāddhānyetāni ṣoḍaśa ||” ādyaṣāṇmāsikābdikaśabdā ūnamāsikonaṣaṣṭhonābdikaparāḥ  
hemādrau tu sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva ityetat 'śrāddhaṣoḍaśam' ityuttarārddhe pāṭhaḥ-tadā ādyamūnamāsikaṃ dvādaśāhe, ṣāṇmāsikam ūnaṣaṣṭhonābdike ityarthaḥ || kātyāyanastvanyathāha  
“dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣaṇmāsike tathā | sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva ityetacchrāddhaṣoḍaśam || ekāhena tu ṣaṇmāsā yadā syurapi vā tribhiḥ | nyūnāḥ saṃvatsarāścaiva syātāṃ  
ṣaṇmāsike tadā ||” dvivacanādūnaṣaṣṭhonābdike ityarthamāha pṛthvīcandraḥ  
vyāsastvanyathāha “dvādaśāhe tripakṣe ca ṣaṇmāse māsikābdike || śrāddhāni ṣoḍaśaitāni  
saṃsmṛtāni manīṣibhiḥ ||” dvādaśāhapadamūnamāsikaparaṃ tasya dvādaśāhepyukteriti kālādarśaḥ | madanaratne brāhme tvanyathoktam “nṛṇāṃ tu tyaktadehānāṃ śrāddhāḥ ṣoḍaśa sarvadā  
caturthe pañcame caiva navamaikādaśe tathā || tato dvādaśabhirmāsaiḥ śrāddhā dvādaśa saṃkhyayā”  
iti || caturthādīni dināni  
bhaviṣyetvanyathoktam || “asthisaṃcayanaṃ śrāddhaṃ tripakṣe māsikāni tu | riktayośca tathā  
tithyoḥ pretaśrāddhāni ṣoḍaśa” iti || riktayostithyoriti nyūnaṣaṣṭhonābdikaparamiti  
hemādriḥ || atra deśakulaśākhābhedādvyavastheti sarvānabandhāḥ || gālavaḥ-“ūnaṣāṇmāsikaṃ ṣaṣṭhe māse vā nyūnamāsikam | traipakṣikaṃ tripakṣe syādūnābdaṃ dvādaśe tathā ||”

### [73.p13.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.2)

ūnamāsike tu gobhilaḥ-“maraṇādvādaśāhe syānmāsyūne conamāsikam ||” madanaratne kālādarśa ca ślokagautamaḥ “ekādvitridinairūne tribhāgenon eva vā | śrāddhānyūnābdikādīni kuryādityāha gautamaḥ ||”  
kriyānivandhe kratustu-‘‘sārdha ekādaśe māse sārddhaṃ vai pañcame tathā | ūnāvdamūnaṣaṇmāsaṃ  
bhavetāṃ śrāddhakarmaṇi |” ityuktam || tatra mūlaṃ cintyam || ūneṣu varjyānyāha marīciḥ‘‘dvipuṣkare ca nandāsu sinīvālyāṃ bhṛgordine | caturdaśyāṃ ca nonāni kṛttikāsu tripuṣkare || ” jyotiṣe-‘‘ tripādṛkṣaṃ tithirbhadrā bhaumejyaravibhiḥ saha | tadā tripuṣkaro yogo  
dvayoryoge dvipuṣkaraḥ || ” gālavaḥ-‘‘tribhirvā divasairūne tvekena dvitayena vā | ādyādiṣu ca  
māseṣu kuryādūnābdikādikam || ” ekanyūnapakṣe pañcamyāṃ mṛtasya tṛtīyāyāṃ tribhirnyūne  
pratipadi dvyūne dvitīyāyāmiti kecit  
mādhavastu-‘‘ṣāṇmāsikāndike śrāddhe syātāṃ pūrvedyureva te | māsikāni svakīye tu divase  
dvādaśepi ca || ” iti paiṭhīnasiyākye ūnaṣāṇmāsikaṃ saptamamāsagatamṛtāhātpūrvedyuḥ kāryam,  
ūnābdikaṃ tu dvitīyābde mṛtāhadinātpūrvedyuḥ kāryamityarthamāha | 'māsikāni svakīye tu  
divase ’ ityukteḥ || idameva yuktam, madanaratnepyevam || yājñavalkyaḥ-‘‘mṛtehani tu kartavyaṃ  
pratimāsaṃ tu vatsaram | pratisaṃvatsaraṃ caivamādyamekādaśehani || ” atrādyamāsikamābdikaṃ  
caikādaśehīti nirṇayāmṛtādayaḥ | ‘‘ brāhmaṇaṃ bhojayedādye hotavyamanale'thavā | punaśca bhojayedvipraṃ dvirāvṛttirbhavediti || ” iti gobhilīyaṃ ca tadviṣayamāhuḥ  
anye tu ‘māsapakṣatithisyaṣṭe’ ityādivirodhādābdikaṃ varṣāntameva || māsikaṃ tu māsādau

### [73.p13.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.3)

dvirāvṛttistu ekādaśāhikādyamāsikaparā || devayājñikopyevamāha || laugākṣirapi“māsādau māsikaṃ kāryamābdikaṃ vatsare gate || ādyamekādaśe kāryamadhike tvadhikaṃ bhavet||”  
dīpikāyāṃ tu-‘ādyaṃ rudramiterkasaṃmitadine vā syāt’ ityuktam  
gauḍāstu mṛtatithyavadhike ekadinādhike māsasaṃvatsarapadaṃ gauṇam | pūrṇebde iti īṣadasamāptaparatvamiti śūlapāṇiḥ || tena dvitīyamāsādāvādyamāsikādīni tanmaukhyakṛtam || aśaktau  
tu hārītaḥ-“mukhyaṃ śrāddhaṃ māsi māsi aparyyāptāvṛtuṃ prati | dvādaśāhena vā bhojyā ekāhe  
dvādaśāpi vā ||” ṛtuṃ prati dvedve ityarthaḥ || yadā piturmaraṇāntrayoviṃśatitame dine darśo  
vṛddhirvā syāttadā dvādaśadineṣu dvādaśamāsikāni kāryāṇītyarthaḥ || traipakṣikaṃ tu tripakṣetīte mṛtāhe kāryam || ‘traipakṣikaṃ bhavedvṛtte tripakṣe tadanantaram’ iti bhaviṣyokteḥ | iti madanaratne uktam  
pṛthvīcandrakālādarśanirṇayāmṛtādayastu-“ūnānyūneṣu māseṣu viṣamāhe samepi vā | traipakṣikaṃ  
tripakṣe syānmṛtāhe tvitarāṇi tu” iti kārṣṇājinismṛteḥ || pūrvatra vṛtte pravṛtte ityarthamāhuḥ,  
te tadanantaraśabdavirodhāt traipakṣikadvitīyamāsikayoḥ saṃkarāpatterevaṃ vyākhyāyāṃ mānābhāvāccopekṣyāḥ || tripakṣasapiṇḍane tvevaṃśabdābhāvādadhikaraṇatvameva jñeyam || yattu-kriyānibandhe  
gāruḍe-“traipakṣikaṃ tripakṣe tu pravṛtte viṣame dine | māsikānyapi conāni aṣṭāviṃśatime  
dine ||” iti tannirmūlam  
smṛtiratnāvalyām- "dvādaśāhe yadā kuryātpituḥ putraḥ sapiṇḍanam | ekādaśe'hni kurvīta

### [73.p13.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.4)

pretaśrāddhāni ṣoḍaśa ||" paiṭhīnasiḥ- "sapiṇḍīkaraṇādarvākkurvañcchrāddhāni ṣoḍaśa | ekoddiṣṭavidhānena kuryātsarvāṇi tāni tu || sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yadā kuryāttadā punaḥ | pratyabdaṃ yo  
yathā kuryāttathā kuryātsa tānyapi ||" madanaratne kātyāyanaḥ- "śrāddhamagnimataḥ kāryaṃ dāhādekādaśe'hani | dhruvāṇi tu prakurvīta pramītāhani sarvadā ||" dhruvāṇi traipakṣikādūrdhvāni  
kriyānibandhe gāruḍe-' tripakṣātpūrvtaḥ sāgnerbhavaitsaṃskāravāsare | ūrdhvaṃ mṛtadine'nagneḥ sarvāṇyeva  
mṛtāhataḥ ||' etāni ca yadā sapiṇḍanātpūrvaṃ yugapatkuryāttadā deśakālakartraikyatantratvādekaḥ  
pāka iti kecit || pākabheda iti bhaṭṭacaraṇāḥ || atra kecidāhuḥ deśakāladaivataikye tantratvāt  
śrāddhakālātikramāpatteḥ- "dvādaśāhetha sarvāṇi saṃkṣepeṇa samāpayet | tānyeva tu punaḥ kuryātpretaśabdaṃ na kārayet ||” itikātyāyanokteḥ | 'naiva śrāddhadvayaṃ kuryāt samāne'hani kutracit'  
ityasya daivataikyaparattve'pyatra tatsattvāt  
'śrāddhaṃ kṛtvā tu tasyaiva punaḥ śrāddhaṃ na kārayet ' iti jābālyukteḥ ṣoḍaśasaṃkhyāyāśca  
vājapeye prājāpatyayāgasaptadaśatvavatsānāyyayāgādvitvavacca darśapātasaṃkrāntiśrāddhavadyugapadanuṣṭhāne'pyupapatteḥ-' ādyamāsikādyūnābdikānteṣu ṣoḍaśaśrāddheṣu ca kṣaṇaḥ kriyatām' ityevaṃprayogeṇaiko vipraḥ piṇḍorghaśceti || viruddhavidhividhvaṃsepyevaṃ tanmandam || 'dvādaśāhena vā  
bhojyā ekāhe dvādaśāpi vā' iti hemādrau hārītavacovirodhāttena viprabhedāt piṇḍādyarghyādyapi  
bhinnamiti siddham || etāni dvādaśām̐hādau sapiṇḍanātpūrvaṃ kṛtānyapi vṛddhīṃ vināpakarṣe punaḥ

### [73.p13.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.5)

svakāle kāryāṇi || “yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam | māsikaṃ codakumbhaṃ ca  
deyaṃ tasyāpi vatsaram ||” iti madanaratne āṅgirasokteḥ || nacedaṃ māsikānāmapakarṣaṃ kiṃtu  
sapiṇḍanordhvaṃ svakālenuṣṭhānameveti vācyam || 'śrāddhāni ṣoḍaśādattvā natu kuryātsapiṇḍatām' iti virodhāt || “yasya saṃvatsarādarvāgvihitā tu sapiṇḍatā | vidhivattāni kurvīta  
punaḥ śrāddhāni ṣoḍaśa ||” iti mādhavīye gobhilokteśca | “arvāksaṃvatsarādyasya sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam | ṣoḍaśānāṃ dvirāvṛttiṃ kuryādityāha gautamaḥ” iti tatraiva gālavokteḥ  
ṣoḍaśatvaṃ caikādaśāhātsapiṇḍanapakṣe||tatrādyamāsikasya kālasattvādanyapakṣeṣu yathāsaṃbhavaṃ jñeyam  
yattu dīpikāyām-‘anumāsikāni tu carettānyeva sāpiṇḍyataḥ paścāt' || dvādaśetyukterūnānāṃ  
na punaḥ kṛtirityuktaṃ tadetadvirodhāccintyam || yattu gauḍāḥ- 'sapiṇḍīkaraṇāntā tu jñeyā pretakriyā  
budhaiḥ' iti śātātapoktermāsikānāṃ pretatvavimokṣārthatvātsapiṇḍanāpakarṣe tadantanẏāyena taiṣāmapakarṣānnamāsikānāṃ na punaḥ kṛtiḥ | yattu 'māsikaṃ codakumbhaṃ ca' iti laugākṣyādivacanaṃ,  
tannirmūlam | samūlatvepi dārśaparaṃ cetyāhuḥ || te uktavakṣyamāṇavaconibandhavirodhānmūrkhā  
ityupeśyāḥ  
yattu mitākṣarāyāṃ sapiṇḍanordhvaṃ svakāle eva kāryāṇi apakarṣastvanukalpa ityuktam, tadapi  
pūrvavirodhāccintyam || tena vṛddhiṃ vināpakarṣe punaḥ kṛtiḥ | ' arvāksaṃvatsarādyasya sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet || pretatvamiha tasyāpi jñeyaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa' ityagnipurāṇāt || vṛddhinimittāpakarṣe  
tvastyeva tannivṛttiḥ | anyathā vṛddhāvasaṃbhavāditi śūlapāṇiḥ

### [73.p13.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13.6)

kārṣṇājiniḥ- "sapiṇḍīkaraṇādarvāgapakṛṣya kṛtānyapi | punarapyapakṛṣyante vṛddhayuttaraniṣedhanāt ||” niṣedhaṃ cāha kātyāyanaḥ - "nirvartya vṛddhitantraṃ tu māsikāni na tantrayet  
ayātayāmaṃ maraṇaṃ na bhavetpunarasya tu" iti || dviranuṣṭhānaṃ cottareṣāmeva, na pūrveṣāṃ svasvakālakṛtānām | tadāha mādhavīye kārṣṇājiniḥ- "arvāgabdādyatrayatraḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam  
tadūrdhvamāsikānāṃ syādyathākālamanuṣṭhitiḥ  
hemādrau śāṭhayāyaniḥ- “pretaśrāddhāni śiṣṭāni sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā | apakṛṣyāpi kurvīta  
kartuṃ nāndīmukhaṃ dvijaḥ ||” vṛddhiṃ vināpakarṣe doṣamāhośanāḥ- "vṛddhiśrāddhavihīnastu pretaśrāddhāni yaścaret | sa śrāddhī narake ghore pitṛbhiḥ saha majjati ||" iti ādhānepakarṣamāha  
hemādrāvuśanāḥ- "pituḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vārṣike mṛtavāsare | ādhānādyupasaṃprāptāvetatprāgapi vatsarāt ||" viśeṣastūkto vivāhanirṇaye || aṇvaḥ- "navaśrāddhaṃ māsikaṃ ca yadyadantaritaṃ bhavet || tattaduttarasātantryādanuṣṭheyaṃ pracakṣate ||" gāruḍepi - 'āpādādyakṛtaṃ yattu kuryādūrdhvaṃ mṛtāhani !'

## Linked texts (6)

- [Gālavasmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.galavasmrti*fragments.1.1) — Sanskrit
- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.5.11) — Sanskrit
- [Jātūkarṇyasmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.jatukarnya*fragments.1.1) — Sanskrit
- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.2.p237) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.77.p11) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.asauca.suddhi.suddhikaumudi.3.p21) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.73.p13) · Pramāṇa
