Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 73.p5

Nirṇayasindhu 73.p5

Language
Sanskrit

73.p5.1

tatraiva-“tatsthānācchannakairnītvā kadācijjāhnavījale | kaścitkṣipati satputro dauhitro vā
sahodaraḥ || mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ varjayitvā narādhamaḥ | asthīnyanyakulasthasya
nītvā cāndrāyaṇaṃ caret ||” tatraiva brahmāṇḍapurāṇe-“asthīni mātāpitṛpūrvajānāṃ
nayanti gaṅgāmapi ye kathaṃcit | sadbāndhavasyāpi dayābhibhūtāsteṣāṃ tu tīrthāni phalapradāni || snātvā tataḥ pañcagavyena siktvā hiraṇyamadhvājyatilaiśca yojya | tatastu
mṛtpiṇḍapuṭe nidhāya paśyan diśaṃ pretagaṇoparūḍhām || namostu dharmāya vadetpraviśya jalaṃ
sa me prīta iti kṣipecca | utthāya bhāsvantamavekṣya sūryya sa dakṣiṇāṃ vipramukhyāya
dadyāt || evaṃ kṛte pretapuraḥsthitasya svarge gatiḥ syāttu mahendratulyā”
yamaḥ-“gaṅgātoyeṣu yasyāsthi kṣipyate śubhakarmaṇaḥ || na tasya punarāvṛttirbrahmalokā
tsanātanāt ||” tathā-“astaṃgate gurau śukre tathā māse malimluce | gaṅgāyāmasthinikṣepaṃ na kuryāditi gautamaḥ ||” daśāhāntarna doṣaḥ “daśāhasyāntare yasya gaṅgātoye'sthi majjati | gaṃgāyāṃ maraṇaṃ yādṛk tādṛk phalamavāpnuyāt” iti madanaratne
vṛddhamanūkteḥ
śaunakaḥ-“śaunako'haṃ pravakṣyāmi asthikṣepavidhiṃ kramāt | ādau grāmādbahirgatvā
snānaṃ kuryātsacailakam || prokṣayetpaṃcagavyena bhuvaṃ mantrairvicakṣaṇaḥ ||” gāyatryādyaiḥ paṃcagavyamantrairnikhātāsthibhūmiṃ prokṣehityarthaḥ || “upasarpādibhirmantraiḥ prārthanaṃ khananaṃ tathā
mṛttikoddharaṇaṃ cāsthnāṃ grahaṇaṃ ca yathākramam ||” upasarpati caturbhirmantraiḥ krameṇa
prārthanādi jñeyam || “snātvāsthiśuddhiṃ kurvīta etonvindretisūktataḥ | spṛṣṭvā spṛṣṭvā

73.p5.2

tataḥ snānaṃ pañcagavyena śuddhyati || daśa snānāni kurvīta tattanmantrairvicakṣaṇaḥ | gomūtraṃ
gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam | bhasma mṛnmadhu ādīni mantratastāni vai daśa
kuśaiḥ saṃmārjayedasthīnyatodevetimantrataḥ | etonvindraṃ śucīveti nataṃmaṃha itīti ca
pāvamānīrmamātreśca rudrasūktaṃ yathākramam ||” etaiḥ kuśairmārjanam
“hemaśrāddhaṃ tataḥ kuryātpitṛnuddiśya yatnataḥ | piṇḍadānaṃ prakurvīta tataśca tilatarpaṇam ||”
asthikṣepāṃgaṃ cedam || “ajinaṃ kambalā darbhā gokeśāḥ śāṇameva ca | bhūrjapatraṃ tāḍapatraṃ
saptadhā veṣṭanaṃ smṛtam || haimaṃ ca mauktikaṃ raupyaṃ pravālaṃ nīlakaṃ tathā | nikṣipedasthimadhye tu
śuddhirbhavati nānyathā || tato homaṃ prakurvīta tilājyena vicakṣaṇaḥ || udīrateti sūktena
hunedaṣṭottaraṃ śatam || tato gatvā kṣipettīrthe sparśadoṣo na vidyate || mūtraṃ purīṣācamanaṃ
kurvannāsthīni dhārayet
atra daśadānaṃ vaitaraṇīṛṇamokṣapāpadhenuyānamuktam | divodāsīye kāśīkhaṇḍe-“dhanaṃjayopi dharmātmā mātṛbhaktiparāyaṇaḥ | ādāyāsthīnyatho māturgaṃgāmārgasthitobhavat
paṃcagavyena saṃstrāpya tathā paṃcāmṛtena vai | yakṣakadmalepena kṣiptvā puṣpaiḥ prapūjya ca
āveṣṭya netravastreṇa tataḥ paṭṭāmbareṇa ca || tataḥ surasavastreṇa tato māñjiṣṭhavāsasā
nepālakambalenātha mṛdā cātha viśuddhayā || tāmrasaṃpuṭake kṛtvā māturāṃgānyatho vahet ||”
vyāsaḥ-“paṭṭavastraṃ ca kauśeyaṃ māñjiṣṭhaṃ śvetavastrakam | kambalaṃ śāṇapaṭṭaṃ ca ajinaṃ ca
tathottaram ||” eṣāṃ vikalpaḥ || anyaścātra || viśeṣāṃsthisthalīsetau divodāsīye ca

73.p5.3

jñeyaḥ || saṃcayanāttaraṃ śrāddhamāhāśvalāyanaḥ 'śrāddhamasmai dadyuḥ' iti smṛtyarthasāre-'saṃcayane
kṛte manuṣyalokaṃ gacchataḥ pātheyaśrāddhamāmena kāryamiti || anupanītasya na saṃcayanam
navaśrāddhanirṇayaḥ
atha navaśrāddhaṃ pṛthvīcandrodayeṅgirāḥ-“prathame'hni tṛtīye ca pañcame saptame tathā | navamaikādaśe caiva tannavaśrāddhamucyate ||” śivasvāmī-“navaśrāddhāni pañcāhurāśvalāyanaśākhinaḥ
āpastambāḥ ṣaḍityāhurvibhāṣā tvitareṣu hi ||” pañca ekādaśāhikaṃ vinā ‘maraṇādviṣameṣu dineṣvekaikaṃ navaśrāddhaṃ kuryādānavamād, yadi navamaṃ vicchidyetaikādaśe tatkuryāt’
iti madanaratne baudhāyanokteḥ || bhaviṣye-“nava sapta viśāṃ rājñāṃ navaśrāddhānyanukramāt
ādyantayorvarṇayostu ṣaḍityāhurmaharṣayaḥ ||”
hemādrau vṛddhavasiṣṭhaḥ-“alabdhvā tu navaśrāddhaṃ pretatvānna vimucyate | arvāk tu dvādaśāhasya labdhvā tarati duṣkṛtam ||” ataḥ ṣaḍeva || etānyeva viṣamaśrāddhānītyucyante
nāgarakhaṇḍe tu-“pañcame saptame tadvadaṣṭame navame tathā | daśamaikādaśe caiva navaśrāddhāni
tāni ca” ityuktam || kātyāyanastu-“caturthe pañcame caiva navamaikādaśe tathā | yadatra
dīyate jantostannavaśrāddhamucyate ||” prathame saptame caivetyādyapāde vyāsapāṭhaḥ
bahvṛcānāṃ tu-‘navaśrāddhadaśāhāni navamiśraṃ tu ṣaḍṛtūn’ ityuktaṃ nārāyaṇavṛttau
caturthadinakṛtyam
dīpikāyām || atha tanuyādādye caturthe dine śrāddhe pañcamasaptamāṣṭamanavadigyudreṣu yugmadvijaiḥ || “prathame'hni tṛtīye'hni pañcasaptanavasvapi | dvau dvau piṇḍau pradātavyau śeṣeṣvekaṃ tu

73.p5.4

vinyaset ||" eko viṣamaśrāddhevayavapiṇḍaścaika iti dvāvityarthaḥ || atra śākhābhedādvyavasthā || aparārke bhaviṣye- "navaśrāddhaṃ tripakṣaṃ ca ṣaṇmāsaṃ māsikāni ca | na
karoti suto yastu tasyādhaḥ pitaro gatāḥ ||" vārāhe-"gatosiṃ divyalokaṃ tvaṃ kṛtāntavihitātapathaḥ | manasā vāyubhūtena vipre tvāhaṃ niyojaye | pūjayiṣyāmi bhogaistvāmevaṃ vipraṃ nimantrayet ||" āvāhanepi tatraiva- "ihalokaṃ parityajya gatosi paramāṃ gatim
manasā vāyubhūtena vipre tvāhaṃ niyojaye" iti
tatraiva bahvṛcapariśiṣṭe--"anūdakamadhūpaṃ ca gandhamālyavivarjitam | navaśrāddhamamantraṃ ca
piṇḍodakavivarjitam ||" udakamarghyaḥ || piṇḍodakaṃ śundhaṃtāṃ pitara ityavanejanādi
"ekoddiṣṭeṣu sarveṣu na svadhā nābhiramyatām | nāmaukaraṇamantraśca ekaṃ vātra tilodakam
anapatyeṣu sarveṣu na svadhā nābhiramyatām | svastyastu visṛjeddevaṃ sakṛtpraṇavavarjitam
ekoddiṣṭasya piṇḍe tu anuśabdo na vidyate | pitṛśabdaṃ na kurvīta pitṛhā copajāyate ||"
sāpiṇḍanātprāgiti hemādriḥ | 'tena svadhāṃ prayuñjīta pretaśrāddhe daśāhike ||' iti ṛṣyaśṛṅgoktau daśāhikokterekādaśāhe svadhāprayoga eveti hāralatā parāstā
ratnāvalyām-"āśiṣo dviguṇā darbhā jayāśīḥ svastivācanam | pitṛśabdaḥ svasaṃbaddhaḥ
śarmaśabdastathaiva ca || pātrāsambhoḍavagāhaśca ulmukollekhanādikam | tṛptipraśnaśca vikiraḥ
śeṣapraśnastathaiva ca || pradakṣiṇā visargaśca sīmāntagamanaṃ tathā | aṣṭādaśa padārthāṃśca
pretaśrāddhe vivarjayet ||"
atra svadhāpitṛnamaḥśabdānāṃ tilosītimantre pretaśabdohena tūṣṇīṃ vā tilāvapanam

73.p5.5

tūṣṇīmarghyadānam || amuṣmai svāheti pretanāmnā pāṇihomaḥ || nāmnā ekaḥ piṇḍaḥ || ninayanamantre ūhaḥ || anumantraṇādi tvamantrakam || abhiramyatāmiti visarjanam || evaṃ
navaśrāddhavarjamekoddiṣṭeṣu || 'navaśrāddhe tvamantrakaṃ sarvam' iti nārāyaṇavṛttiḥ
kriyānibandhe-“uttānaṃ sthāpayetpātramekoddiṣṭe sadā budhaḥ | nyubjaṃ tu pārvaṇe kuryāttasyopari kuśānnyaset || navaśrāddhaṃ gṛhe kuryādbhāryā yatrāgnayopi vā | sapiṇḍīkaraṇāntāni
pretaśrāddhāni yāni vai | tāni syurlaukike vahnāvityāha tvāśvalāyanaḥ ||” idaṃ saṃbhave'nnena kāryam || “navaśrāddheṣu yacchiṣṭaṃ gṛhaparyuṣitaṃ ca yat | daṃpatyorbhuktaśeṣaṃ ca na tadbhuñjīta
karhicit” ityāṅgirovacanaliṅgāt || 'dvābhyāṃ tadā tu kṛcchrābhyāṃ śuddhiḥ syāttu vivekinām iti brāhme uktam || vighne tu nirṇayāmṛte kaṇvaḥ-“navaśrāddhaṃ māsikaṃ ca yadyadantaritaṃ bhavet | tattaduttarasātantryādanuṣṭheyaṃ pracakṣate ||”
hemādrau gālavaḥ-“śāve tu sūtakaṃ cetsyānniśāyāṃ ca mṛtau tathā | navaśrāddhāni deyāni
yathākālaṃ yathākramam ||” niśāyāmāśaucānte dvayahavṛddhau || anvārohaṇe tu-“navaśrāddhāni sarvāṇi sapiṇḍīkaraṇaṃ pṛthak | eka eva vṛṣotsargo gaurekā tatra dīyate ||” āśaucāntadine kāryamuktaṃ brāhme-“yasyayasya tu varṇasya yadyatsyātpaścimaṃ tvahaḥ | sa tatra
vastraśuddhiṃ ca gṛhaśuddhiṃ karotyapi || samāpya daśamaṃ piṇḍaṃ pretaspṛṣṭe tu vāsasī | antyānāmāścitānāṃ ca tyaktvā snānaṃ karoti ca || śmaśrulomanakhānāṃ ca yattyājyaṃ tajjahātyapi | gaurasarṣapakalkena tilakalkena saṃyutam || śiraḥsnānaṃ tataḥ kṛtvā toyenācamya

73.p5.6

vāgyataḥ | vṛṣabhaṃ gāṃ suvarṇaṃ ca spṛṣṭvā śuddho bhavennaraḥ ||”
kriyānibandhe gṛhyakārikāyām || “atra piṇḍatrayaṃ dadyustatsakhibhyastathādimam
pretāya madhyamaṃ tadvattṛtīyaṃ ca yamāya vai ||” tathā-“kartrātra prārthitāḥ santo jñātisaṃbandhibāndhavāḥ | dadyurabhyaṅgataḥ pūrvaṃ trīṃstrīndharmodakāñjalīn || pūrvavannāmagotrābhyāṃ
niyamo neha kaścana ||” madanaratne viṣṇuhārītau-‘āśaucānte kṛtaśmaśrukarmāṇastilakalkaiḥ sarṣapakalkairvā snātāḥ śuklavāsaso gṛhaṃ praviśeyustatra śāntikaṃ kṛtvā brāhmaṇapūjanaṃ
kuryuḥ’ iti
devalaḥ-“daśame'hani saṃprāpte snānaṃ grāmādbahirbhavet | tatra tyājyāni vāsāṃsi keśaśmaśrunakhāni ca ||” aparārke bṛhaspatiḥ-‘navame vāsasāṃ tyāgo nakharomṇāṃ tathāntime ||’
tatraiva vyāsaḥ-‘āśaucāntyadine kṣauraṃ jananyāṃ ca gurau mṛte ||’ etatpretālpavayasāmityādyāpastambaḥ | ‘anubhāvināṃ ca parivāpanam’ iti || anubhāvinaḥ kaniṣṭhā iti vijñāneśvararatnākarāyaḥ || ‘āśaucamanubhavatā puṃsāṃ sarvāśauce tu muṇḍanam’ | “ājñayā
narapaterdvijanmanāṃ dārakarmamṛtasūtakeṣu ca | bandhamokṣamakhadīkṣaṇeṣvapi kṣauramiṣṭamakhileṣu
coḍruṣu ||” iti ratnamālokterjananāśaucepīti śuddhitattvādayaḥ || atra deśācārato
vyavasthā || paraṃ śikhāvarjyam ‘keśaśmaśrunakhalomāni vāpayīta śikhāvarjyam’ iti
gobhilokteḥ
yattvāpastambaḥ-'na samāvṛttā vapeyuranyatra vihārādityeke ||' vihāro darśādiyāgaḥ

73.p5.7

tena vinā samāvṛttā gṛhasthā na vapeyurityarthaḥ || yacca-'vṛthā chinatti yaḥ keśāṃstamāhurbrahmaghātinam' iti tat-'keśaśmaśrudhārayatāmagryā bhavati saṃtatiḥ' iti dānadharmoktaṃ kāmyaparam || anubhāvinaḥ putrādaya ityeke || "putraḥ patnī ca vapanaṃ kuryādante yathāvidhi
piṇḍadānocitonyopi kuryāditthaṃ samāhitaḥ" ityaparārke vyāsokteḥ
yattu mitākṣarāyām- "dvitīye'hani kartavyaṃ kṣurakarma prayatnataḥ | tṛtīye pañcame vāpi daśame vāpradānataḥ" iti || 'āpradānataḥ' iti caturthādīni || tatprathamadine saṃbhave jñeyam || 'aluptakeśo yaḥ pūrvaṃ sotra keśānpravāpayet | dvitīye'hni tṛtīye'hni pañcame saptamepi vā || yāvacchrāddhaṃ
pradīyeta tāvadityaparaṃ matam” iti mādhavīye madanaratne ca baudhāyanokteḥ || madanapārijāte
tu daśame prathame ca samuccaya uktaḥ || yattu -'daśamaṃ piṇḍamutsṛjya rātriśeṣe śucirbhavet'
iti-tadekādaśāhaśrāddhāṅgavipranimantraṇārthaṃ jñeyam
ekādaśāhanirṇayaḥ
athaikādaśāhaḥ || manuḥ- "vipraḥ śudhyatyapaḥ spṛṣṭvā kṣatriyo vāhanāyudhaiḥ | vaiśyaḥ pratodaṃ
raśmīn vā yaṣṭiṃ śūdraḥ kṛtakriyaḥ ||" śuddhitattve devalaḥ - "ādyāhaḥsu nivṛtteṣu susnātāḥ kṛtamaṅgalāḥ | āśaucādvija mucyante brāhmaṇānsvasti vācya ca ||" yājñavalkyaḥ'ādyamekādaśe'hani' kṣatriyādyairāśaucepyekādaśehni śrāddhaṃ kāryam | "ādyaṃ śrāddhamaśuddho'pi kuryādekādaśe'hani | kartustātkālikī śuddhiraśuddhaḥ punareva saḥ" iti hemādrau
śaṅkhokteḥ
paiṭhīnasiḥ-“ekādaśehni yacchrāddhaṃ tatsāmānyamudāhṛtam | caturṇāmapi varṇānāṃ sūtakaṃ tu

73.p5.8

pṛthakpṛthak ||” yattu marīciḥ- “āśaucānte tataḥ samyak piṇḍadānaṃ samāpyate | tataḥ
śrāddhaṃ pradātavyaṃ sarvavarṇeṣvayaṃ vidhiḥ” iti || tatsarvavarṇānāṃ daśāhāśaucaparam
yattu viṣṇuḥ-‘athāśaucāpagamaḥ’ iti || yacca gauḍagranthe hārītaḥ-‘śvobhūte ekoddiṣṭaṃ kuryāt’
yacca baijavāpaḥ-‘ūrdhvaṃ daśamyā aparedyuḥ’ iti tadvipraviṣayam | etena daśamapiṇḍāpakarṣapakṣe avayavapiṇḍasamāptau kathamekādaśāhe śrāddhamiti mūrkhoktiḥ parāstā || vacanādāśaucamadhye iva tatrāpyavirodhāt || bhaviṣye- “ekādaśabhyo viprebhyo dadyādekādaśehani
bhojanaṃ tatra vaikasmai brāhmaṇāya mahātmane ||” yattu mātsye- “ekādaśehani tathā viprānekādaśaiva tu | kṣatrādiḥ sūtakānte tu bhojayedayujo dvijān” iti || tadrudragaṇaśrāddhaparamiti
madanapārijātaḥ || gauḍāstvasmādvacanātkṣatriyādīnāmā śaucānta evetyāhuḥ
rāmāyaṇepi-“samatīte daśāhe tu kṛtaśauco yathāvidhi | cakre dvādaśikaṃ śrāddhaṃ trayodaśikameva ca ||” dvādaśāhena nirvartya trayodaśāhaśrāddhaṃ trayodaśikaṃ caturdaśāhavidheyaṃ sapiṇḍanapātheyādi || kṣatriyāṇāṃ dvādaśāhāśauce trayodaśe mahaikoddiṣṭaṃ
caturdaśe sapiṇḍanam || dvividhavākyādekādaśāhāśaucāntayorvikalpa ityeke || sadyaḥśaucādau yuddhahatāderekādaśāhaḥ || anyeṣāmārśaucānte iti vayam
gobhilaḥ--“brāhmaṇaṃ bhojayedādye hotavyamanalethavā | punaśca bhojayedekaṃ dvirāvṛttirbhavediti ||” etadādyamāsikādyābdikayoḥ siddhayarthamiti bhaṭṭhāḥ || tena sahaikoddiṣṭaṃ
ṣoḍaśaśrāddhādbhinnameva || ata evādyaṃ sarvaikoddiṣṭaprakṛtibhūtamekādaśa iti vijñāneśvaraḥ

73.p5.9

anyetvādyamāsikābdikayoḥ | 'ādyamekādaśehani' iti niyamādabhedamāhuḥ || dvayostantratvabādhārtham | gālavīyamityanye || yuddhahatādau tu hemādrau pṛthvīcandrodaye paiṭhīnasiḥ
“sadyaḥ śaucepi dātavyaṃ pretasyaikādaśehani | sa eva divasastasya śrāddhaśayyāsanādiṣu ||”
evamekādaśāhādau || atotra dvitīye hyekādaśāhaṃ vadan ḍhoṇḍhūḥ śūlapāṇiḥ smārtagauḍaśca parāstaḥ || etena 'ādyamekādaśehani' ityāśaucānantaradivāparam, viṣṇūkteḥ
prāguktaśaṃkhādivacanānāṃ cānākaratvāditi vadantaḥ kalpataruvācaspatimukhyāḥ sarvamahānibandhavirodhādupekṣyāḥ
uśanāḥ--“tryahāśaucepi kartavyamādyamekādaśehani | atītaviṣaye sadyastyahordhvaṃ vā
tadiṣyate ||” yājñavalkyaḥ--ekoddiṣṭaṃ daivahīnamekārthyaka pavitrakam | āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ tvapasavyavat || upatiṣṭhatāmityakṣayyasthāne vipravisarjane | abhiramyatāmiti vadeyustebhiratāḥ sma ha” iti agnaukaraṇaniṣedhonyaparaḥ || bahvacānāṃ sarvaikoddiṣṭeṣu tadbhavatyevetyuktaṃ prāk || svaditamiti tṛptipraśna iti kātyāyanaḥ || prathame pātre saṃsravānityasya
tṛtīyenāpidhānasya ca bādhānna pātranyubjateti śūlapāṇiḥ
pracetāḥ-'nātra pātrālambho nāśiṣaḥ prārthayet ||' atra viśeṣo hemādrau vārāhe"śmaśrukarma tu kartavyaṃ nakhacchedaṃ tathaiva ca | snāpanābhyañjanaṃ dadyādviprāya vidhipūrvakam ||” tathā- "upaveśyāsane bhadre chatraṃ tatra prakalpayet | paścādupānahau dadyātsarvāṇyābharaṇāni ca ||”

73.p5.10

viṣṇuḥ-dakṣiṇāttaṃ śrāddhamuktvā dattākṣayodakeṣu caturaṅgulapṛthakvitastāvadantarālāstāvadadhaḥkhātā vitastyāyatāstisraḥ karpūḥ kuryāt karpūṇāṃ samīpe'gnimādhāya paristīryaikaikasminnāhutitrayaṃ juhuyāt somāya pitṛmate svadhānamognaye kavyavāhanāya yamāyāṅgirasvate
iti ||' sthānatraye prāgvatpiṇḍanirvapaṇaṃ dadhimadhughṛtamāṃsaiḥ karpūtrayaṃ pūrayitvaitatte iti
japet || śeṣaṃ navaśrāddhavat || atra sāgnerapyante vaiśvadeva ityuktaṃ prāk || idaṃ daśāhakartrā putreṇa vā kāryamityuktaṃ kriyānibandhe
gṛhyakārikāyāṃ - "tilosi pretadevetyaḥ pretaṃ lokānhi nontakam | mantramuktvā tilānevaṃ prakṣipedarghyapātrataḥ || dakṣiṇāmudakumbhaṃ ca sānnaṃ dattvā tathaiva gām | tasmai dadyādbhuktaśeṣaṃ tadbhāṇḍānyapi bhājanam ||” vibhābhāvegnāvevaikoddiṣṭam |” 'agnau pāyasaṃ śrapayitvājyabhāgānte tadagre śrāddhaprayogaṃ kṛtvāgnau pretamāvāhya gandhādyaiḥ saṃpūjya pṛthivī te
pātramityādinānnaṃ saṃkalpyodīratāmavara ityaṣṭāmiścaturāvṛttībhirdvātriṃśadāhutīhutvā piṇḍadānādiśrāddhaṃ samāpayet' iti || yājñavalkyaḥ- 'etatsapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ striyā api|'

Linked texts (16)