Nirnayasindhu 8.2-2
Nirṇayasindhu 8.2-2
- Language
- Sanskrit
8.2-2.1
” iti daśaharā
jyeṣṭhaśukaikādaśīnirṇayaḥ
jyeṣṭhaśuklaikādaśī nirjalā | tatra nirjalamupoṣya viprebhyo jalakuṃbhān dadyāditi nirṇayāmṛte uktam | madanaratne skānde-“ jyeṣṭhe māsi nṛpaśreṣṭha yā śuklakādaśī śubhā | nirjalaṃ
samupoṣyātra jalakumbhān saśarkarān || pradāya vipramukhyebhyo modate viṣṇusannidhau || ”
jyeṣṭhaśuklapūrṇimāyāṃ sāvitrīvratanirṇayaḥ
jyeṣṭhapaurṇamāsyāṃ sāvitrīvratam || taduktaṃ skāndabhaviṣyayoḥ-' jyeṣṭhe māsi site pakṣe
dvādaśyāṃ rajanīmukhe ' ityupakramya | ' vrataṃ trirātramuddiśya divārātriṃ sthirā bhavet ' iti
antepyupasaṃhṛtam || “ jyeṣṭhe māsi site pakṣe pūrṇimāyāṃ tathā vratam | cīrṇaṃ purā mahābhaktyā kathitaṃ te mayā nṛpa || ” iti || dākṣiṇātyāścaitadevādriyante || etaccāmāvāsyāyāmapyuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye-“ amāyāṃ ca tathā jyeṣṭhe vaṭamūle mahāsatī | trirātropoṣitā nārī vidhinānena pūjayet || ” madanaratne tvidaṃ vākyam || ' pañcadaśyāṃ tathā
jyeṣṭhe ' iti paṭhitvā jyeṣṭhapaurṇamāsyāmuktam || tathā “ aśaktau tu trayodaśyāṃ naktaṃ kuryājjitendriyā | ayācitaṃ caturdaśyāmamāyāṃ samupoṣaṇam || ” iti || tattu pāścātyā
ādriyante || hemādrisamayodyotādiṣu tu bhādrapadapūrṇimāẏāmuktam | tattu nedānīṃ pracarati || gauḍāstu-“ meṣe vā vṛṣabhe vāpi sāvitrīṃ tāṃ vinirdiśet || jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṃ
8.2-2.2
sāvitrīmarcayanti yāḥ || vaṭamūle sopavāsā na tā vaidhavyamāpnuyuḥ ||” iti || parāśarokteścaturdaśyāṃ pradoṣe vratam | dinadvaye tadvyāptau paraivetyāhuḥ | tannirmūlam || atra pūrṇimāmāvāsye pūrvaviddhe grāhye | “ bhūtaviddhā na kartavyā amāvāsyā ca pūrṇimā || varjayitvā
naraśreṣṭha sāvitrīvratamuttamam || ” iti brahmavaivartāt || skāndepi-“ bhūtaviddhā sinīvālī
na tu tatra vrataṃ caret | varjayitvā tu sāvitrīvrataṃ tu śikhivāhana || ” iti || madanaratne
brahmavaivartepi-“ pratipatpañcamī bhūtasāvitrī vaṭapūrṇimā | navamī daśamī caiva nopoṣyāḥ
parasaṃyutāḥ || ” iti || yadā tvaṣṭādaśaghaṭikā caturdaśī tadā parā grāhyā | “ pūrvavidvaiva
sāvitrīvrate pañcadaśītithiḥ | nāḍyo'ṣṭādaśa bhūtasya syuścettacca pare'hani || ” iti mādhavaḥ || vastutastu-' bhūtoṣṭādaśanāḍībhirdūṣayatyuttarāṃ tithim ' ityasya vratāṃtare sāvakāśatvāddiśeṣapravṛttapūrvaviddhāvidhāyakavacanena tasya bādhādaṣṭādaśanāḍīvedhopi pūrvaivetyayaṃ panthāḥ
sādhuḥ || atra pūrṇimānurodhenaiva yathā trirātrisampattirbhavati | tathā trayodaśyādi grāhyam | tasyāḥ pradhānatvāt || ayaṃ nirṇāyo'māyāmapi jñeyaḥ | pāraṇaṃ tu pūrṇimāṃte kāryam
atha strīvrateṣu viśeṣaḥ paribhāṣāyāmuktaḥ
sāvitrīpūjāvidhiḥ
“gṛhītvā vālukāṃ pātre prasthamātraṃ yudhiṣṭhira | tato vaṃśamaye pātre
vastrayugmena veṣṭite || sāvitrīpratimāṃ kuryātsauvarṇīṃ vāpi mṛnmayīm | sārthaṃ satyavatā
sādhvīṃ phalairnaivedyadīpakaiḥ || rajanyā kaṇṭhasūtraiśca śubhaiḥ kuṃkumakeśaraiḥ”
“sāvitryākhyānakaṃ vāpi
8.2-2.3
vācayīta dvijottamaiḥ | rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā prabhāte vimale tataḥ || tāmapi brāhmaṇe dattvā
praṇipatya kṣamāpayet ||”
“sāvitrīyaṃ mayā dattā sahiraṇyā mahāsatī | brahmaṇaḥ prīṇanārthāya brāhmaṇa pratigṛhyatām || vratenānena rājendra vaidhavyaṃ nāpnuyātkacit ||”
“jyeṣṭhe māsi tilān dadyāt paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ | aśvamedhasya yatpuṇyaṃ tatprāpnoti na saṃśayaḥ ||”
'jyeṣṭhījyeṣṭhādyutā
cetsyāttasyāṃ chatropānatpradānena narādhipatyamāpnoti'
“aindre
guruḥ śaśī caiva prājāpatye ravistathā | pūrṇimā jyeṣṭhamāsasya mahājyeṣṭhī prakīrtitā ||”
iti || iyaṃ manvādirapi | sā paurvāhṇikī grāhyā | viśeṣastu caitra uktaḥ || tathā'parārke
vāmanapurāṇe-“udakumbhāmbudānaṃ ca tālavṛntaṃ sacandanam | trivikramasya prītyarthaṃ dātavyaṃ
jyeṣṭhamāsi tu || ” iti || iti śrīmatkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau jyeṣṭhamāsaḥ
samāptaḥ
āṣāḍhamāsaḥ
mithunasaṃkrāntinirṇayaḥ
mithunasaṃkrāntau parāḥ ṣoḍaśa ghaṭikāḥ puṇyakālaḥ rātrau tu prāgevoktam
āṣāḍhaśukladvitīyānirṇayaḥ
āṣāḍhaśukladvitīyāyāṃ rathotsavaḥ | taduktaṃ tithitattve skānde-“āṣāḍhasya site pakṣe
dvitīyā puṣyasaṃyutā | tasyāṃ rathe samāropya rāmaṃ vai bhadrayā saha || yātrotsavaṃ pravartyātha
prīṇayet dvijān bahūn || ” tathā-“ṛkṣābhāve tithau kāryā yātrāsau mama puṇyadā ||”
āṣāḍhaśukladaśamīnirṇayaḥ
aṣāḍhaśukladaśamī paurṇamāsī ca manvādiḥ | sā ca pūrvāhṇavyāpinī grāhyeti
prāguktam
āṣāḍhaśukladvādaśīnirṇayaḥ
8.2-2.4
āṣāḍhaśukladvādaśyāmanurādhāyogarahitāyāṃ pāraṇaṃ kuryāt | taduktaṃ bhaviṣye-“ābhākāsitapakṣeṣu maitraśravaṇarevatī | saṃgame nahi bhoktavyaṃ dvādaśa dvādaśīrharet || ” asyārthaḥāṣāḍhabhādrapadakārtikaśukladvādaśīṣvanurādhāśravaṇarevatīyoge pāraṇaṃ na kuryāditi || atra
yadyapyetāvadevoktam | tathāpyanurādhāprathamapāda eva varjyaḥ | taduktaṃ viṣṇudharme-“maitrādyapāde
svapitīha viṣṇuḥ pauṣṇāntyapāde pratibodhameti || śruteśca madhye parivartameti suptiprabodhaparivartanameva varjyam || ” iti || vastutastu pūrvavacanamidaṃ ca nirmūlam
tatra viṣṇuśayanotsavanirṇayaḥ
atraiva viṣṇuśayanotsava ukto hemādrau brāhme-“ekādaśyāṃ tu śuklāyāmāṣāḍhe bhagavān
hariḥ | bhujaṃgaśayane śete kṣīrārṇavajale sadā || ” iti || kalpatarau yamaḥ-“kṣīrābdhau
śeṣaparyaṅke āṣāḍhyāṃ saṃviśeddhariḥ | nidrāṃ tyajati kārttikyāṃ tayoḥ saṃpūjayetsadā
brahmahatyādikaṃ pāpaṃ kṣipramevaṃ vyapohati | hiṃsātmakaistu kiṃ tasya yajñaiḥ kāryaṃ mahātmanaḥ
prasvāpe ca prabodhe ca pūjito yena keśavaḥ”
Linked texts (4)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Kṛtyamahārṇava — Vācaspatimiśra, Sanskrit