Smritisaroddhara 2.p80
Smṛtisāroddhāra 2.p80
- Language
- Sanskrit
2.p80.1
māṃsamaśnāti sa tanmāṃsāda ucyate | matsyādaḥ sarvamāṃsādastasmānmatsyaṃ vivarjjayet || yamaḥ || 'matsyānāśalkānvedādhyāyī vivarjayet | vedādhyāyī traivarṇikaḥ | aśalkānityukte saśalkā bhakṣyāḥ || āpastambaḥ | 'abhakṣyā makarasarīsṛpamadguramayūravarmmikanakrakarkaṭaśiśumārobhayakāsyāḥ' | sarīsṛpo jalaukāḥ | madgurojalakākaḥ | mayūro'tra jalacaro mayūrākṛtiḥ | varmmikaḥ sarpasadṛśo matsyaḥ | ubhayakāsyā dvimukhāḥ | devalaḥ 'śambūko nakhaśuktiśca śiśumāraḥ plavaṅgamaḥ | matsyāśca vikṛtākārā naiva bhakṣyā jalaukasām' || jalaukasāṃ madhye ete na bhakṣyāḥ || manuḥ | 'pāṭhīnarohitāvādyau niyuktau havyakavyayoḥ | rājīvāṃściṃhatuṇḍāśca saśalkāṃścaiva sarvaśaḥ' | niyuktau śrāddhādyarthaṃ ādyau adanīyau | rājīvaḥ padmavarṇaḥ | siṃhatuṇḍāḥ siṃhamukhāḥ | matsyaṃ varjjayediti baudhāyanokto niṣedhaḥ kāmaparaḥ | 'matsyāṃśca kāmato jagdhvā sopavāsastryahaṃ vasediti niṣkṛtiśravaṇāt || naca vācyam, tasya vṛthāmāṃsatvenaiva niṣedhasiddhiriti | trirupavāsarūpaprāyaścittaviśeṣabodhanāya pṛthaṅniṣedhāt || atha māṃsasyabhakṣaṇavarjanavicāraḥ | manuḥ | 'prokṣitaṃ bhakṣayenmāṃsaṃ brāhmaṇānāṃ ca kāmyayā | yathāvidhi niyuktaśca prāṇa|nāmeva cātyaye' || yājñavalkyaḥ | 'prāṇātyaye tathā śrāddhe prokṣitaṃ dvijakāmyayā | devānpitṝṃścārcayitvā khādanmāṃsaṃ na doṣabhāk' | annābhāvena vyādhyabhibhavena vā māṃsabhakṣaṇaṃ vinā yadā prāṇabādhā bhavati tadā nimayena māṃsambhakṣayet | sarvata evātmānaṃ gopāyedityātmarakṣaṇavidhānāt | tasmādiha na purāyuṣaḥ svaḥkāmī preyāditi maraṇaniṣedhācca |
2.p80.2
śrāddhe nimantrito niyamena bhakṣayet | yadāha yamaḥ | 'daive niyuktaḥ śrāddhe ca niyamopi na varjjayet' | niyame nāhaṃ māṃsaṃ bhokṣye iti saṅkalpe | manuḥ | ' yathāvidhi niyuktastu yomāṃsaṃ nātti mānavaḥ | sa pretya paśutāṃ yāti sambhavānekaviṃśatim'| yamaḥ | 'āmantritastu yaśśrāddhe daive vā māṃsamutsṛjet | yāvanti paśuromāṇi tāvannarakamṛcchati' | prokṣitaṃ prokṣaṇākhyaśrautamantrasaṃskṛtasya paśormāṃsaṃ bhakṣayet | abhakṣaṇe yāgāniṣpatteriti mitākṣarā | tanna | āghrāṇenāpi niyamavato yāganiṣpatteḥ ' bhakṣayet āghrāpayedveti śruteriti tattvam | dvijakāmyayā tvaṃ madgṛhe māṃsaṃ bhakṣayetibrāhmaṇaprārthanayā | upalakṣaṇaṃ caitat | tathā manuḥ | 'yajñārthaṃ brāhmaṇairvadhyāḥ praśastā mṛgapakṣiṇaḥ | bhṛtyānāṃ caiva vṛttyarthamagastyohyācaratpureti | kṣatriyānadhikṛtya mahābhārate | 'kṣatriyāṇāṃ hi yo dṛṣṭo vidhistamapi me śṛṇu | vīryyeṇopārjitaṃ māṃsaṃ tathā khādanna dūṣyati | āraṇyāḥ sarvvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvvaśo mṛgāḥ| agastyena purā rājan mṛgayāttañca gṛhyate | ato rājarṣayaḥ sarvve mṛgayāṃ yānti bhārata | lipyante na ca doṣeṇa nacaitatpātakaṃ viduḥ'| nigamaḥ | 'akṣatā gopaśuścaiva śrāddhe māṃsaṃ tathā madhu | devarācca sutotpattiḥ kalau pañca vivarjjayet' | etadbrāhmaṇakartṛkaśrāddhaparam | ' munyannaṃ brāhmaṇasyoktaṃ māṃsaṃ kṣatriyavaiśyayoḥ | madhu pradhānaṃ śūdrasya' iti śrāddhaprakaraṇīyapulastyavacanāt | manuviṣṇū | 'nādyādavidhinā māṃsaṃ vidhijño'nāpadi dvijaḥ| yo 'dyādavidhinā māṃsaṃ pretya tairadyate'vaśaḥ | māṃ sa bhakṣayitāmutra yasya māṃsamihādmyaham |
2.p80.3
iti māṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | svamāṃsaṃ paramāṃsena yo varddhayitumicchati | anabhyarcya pitṝndevānna tato'nyo'styapuṇyakṛt' | hārītaḥ | 'bhakṣayitvā tu yo māṃsamadbhiḥ śaucaṃ samācaret | isanti devatāstasya hyaśuceḥ śucidarśinaḥ'| manuḥ| ' anumantā viśasitā nihantā krayavikrayī | saṃskartā copaharttā ca khādakaścāṣṭa ghātakāḥ' | ghātakā hananapāpabhāginaḥ | anumantā svīkarttā | viśāsitā aṅgānāṃ pṛthakkarttā | nihantā prāṇaviyogānukūlavyāpāravān | saṃskarttā pācakaḥ | upaharttā pariveṣakaḥ | manuḥ | 'vasetsa narake ghore dināni paśuromabhiḥ | saṃmitāni durācāro yo hantyavidhinā paśūn' | māṃsatyāgamāha yājñavalkyaḥ | 'sarvānkāmānavāpnoti hayamedhaphalaṃ tathā | gṛhe hi nivasanvipro munirmāṃsasya varjjanāt' || mahābhārate | 'māsi māsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ | na khādati ca yo māṃsaṃ samametadyudhiṣṭhira' | atra vijñāneśvaraḥ | prokṣitādivyatirekeṇa mayā māṃsaṃ na bhakṣitavyamiti saṃkalpaṃ manyate | tanna, kṛtasaṃkalpasyāghrāṇenāpi yāganiṣpatterityuktam | anyathā prāṇātyayavyatirekeṇetyādiviśeṣaṇaprakṣepe saṃkalpavākyasyottarottaraṃ saṃkocakalpanāpatteḥ | māṃsasya varjanādityasaṅkocena tyāgasmaraṇāditi || atha bhojyābhojyānnavicāraḥ || yājñavalkyaḥ | 'parapākarucirna syādanindyāmantraṇādṛte' || yamajamadagnipaiṭhīnasayaḥ 'brāhmaṇasya sadā'śnīyāt kṣatriyasya tu parvvasu | prakṛteṣu ca vaiśyasya śūdrasya na kadācana' | prakṛteṣu prakrānteṣūtsaveṣu | brāhme | 'rājñāṃ parvaṇi vaiśyānāmaśnīyānmaṅgale gavāṃ | goratnabhūmihemārthaṃ sacchūdrasya gṛhe tathā |
2.p80.4
nādyācchūdrasya pakvānnaṃ vidvānaśrāddhino dvijaḥ | ādadītāmamevāsmādvṛttamekarātrikam' || aśrāddhino nityaśrāddharahitasya | vasiṣṭhaḥ | 'śūdrānnenodarasthena yaḥkaścinmriyate naraḥ | juhuyādvā japedvāpi gatimiṣṭāṃ na vindati | śūdrānnena tu bhuktena maithunaṃ yo'dhigacchati | yasyānnaṃ tasya te putrā naca svargārhakobhavet | atra śūdrānnamasaṃkalpitaṃ | śūdrānnaṃ saṃkalpitaṃ cet tadā tasya śūdrānnatvābhāva itidhyeyam || bhaviṣye | 'upakṣepeṇa dharmeṇa śūdrānnaṃ yaḥ pacedvijaḥ | abhojyaṃ tadbhavedannamiti śātātapo'bravīt || abhojyaṃ brāhmaṇasyānnaṃ vṛṣalena nimaṃtritam' | upakṣeponāma śūdreṇa dharmārthaṃ brāhmaṇāyānnasamarpaṇam || baudhāyanaḥ| 'yathā yatastato'pyāpaḥ śuddhiṃ yāṃti mahīṃgatāḥ | śūdrādvipragṛheṣvannaṃ praviṣṭaṃ ca tathāśuci| etatpratigraheṇa yallabdhaṃ tatparaṃtatra śūdrasatvanivṛtteḥ| pratiprasavamāha yājñavalkyaḥ | 'śūdreṣu dāsagopālakulamitrārddhasīriṇaḥ | bhojyānnā nāpitaścaiva yaścātmānaṃ nivedayet' || dāsā garbhadāsādayaḥ | gopālo gopālanavṛttiḥ | kulamitraṃ pitṛpitāmahādimitraṃpitṛpitāmahādikam | arddhasīrī saṃbhūyakarṣakaḥ || yaśca tavāhmiti bhaktyātmanivedakaḥ | cakārātkumbhakāraḥ | gopanāpitakumbhakāretyādivacanāt || yājñavalkyaḥ | 'kadaryyabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām | vaiṇābhiśastavārddhuṣyagaṇikāgaṇadīkṣiṇāṃ | cikitsakāturakruddhapuṃścalīmattavidviṣām | krūroyapatitavrātyadāmbhikocchiṣṭabhojinām || avīrāstrīsvarṇakārastrījitagrāmayājinām | śastravikrayakarmmāratunnavāyaśvavṛttinām | nṛśaṃsarājarajakakṛtaghnabadhajīvinām |
2.p80.5
cailadhāvasurājīvasahopapativeśmanām || piśunānṛtinoścaiva tathā cākrikavandinām | eṣāmannaṃ na bho ktavyaṃ somavikrayiṇastathā' | sarve caite kadaryyādayo dvijā eva kadaryyattvādidoṣaduṣṭā abhojyānnāḥ | itareṣāṃ prāptyabhāvāditi mitākṣarā | 'gorasaṃ caiva saktūṃśca tailaṃ piṇyākameva
Linked texts (6)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Cakranārāyaṇīyanibandha — Viśvambharatrivedin 1600, Sanskrit
- Ācārasāra (Gadādhara) — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Gṛhastharatnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Śūdrācāraśiromaṇi — Kṛṣṇaśeṣa 1520, Sanskrit