<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Legal Digests](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha) › [Viramitrodaya](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya) › 16

# Viramitrodaya 16

Vīramitrodaya 16

- **Language:** Sanskrit

### [16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.16)

}  
yadyapi yatkiṃcittriṃśattithisamudāyātmako māsaścāndra eva bhavati tithighaṭitatvāt, tathāpi tatra caitrādivyavahārābhāvānnāsau tṛtīyavidhātvena kvacidabhihito dharmaśāstre /  
evaṃ saurādāvapi māsaśabdo gauṇaḥ /  
anyathānekaśaktikalpanāpatteḥ /  
na ca vinigamanāvirahaḥ /  
masyante piramīyante svakalā vṛddhihānitaḥ /  
māsa ete smṛtā māsāstriṃśattithisamanvitāḥ //  
iti siddhāntaśiromaṇinā vṛddhihānibhyāṃ candrakalāparigaṇanasyaiva māsapadapravkattinimittatvapradarśanāt iti /  
kecittu sarvamāseṣu sauracāndrayoreva saura eva vā mukhyo māsaśabda ityāhuḥ /  
tadasat /  
uktasiddhāntaśiromaṇivacanaghirodhāt /  
caturṣvapi māsapadaprayogastu chatrinyāyena dvādaśavidhaputreṣu putrapadaprayogavadaviruddhaḥ /  
gauṇamāsānāmapi vacanāttatra tatra grahaṇamaviruddham /  
nāsti vacanasyātibhāra iti nyāyāt /  
asati viśeṣapramāṇe cāndrasyaiva grahaṇam /  
evaṃ caitrādiśabdā api cāndrasyaiva vācakāḥ /  
anekārthatvasyānyāyyatvāt /  
māsaviśeṣavacanatvācca /  
"nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ" "sāsmin paurṇamāsī"iti saṃjñāyāmiti pāṇinipradarśitayogabalācca /  
na cāyaṃ yogaḥ sauramāse 'pi sambhavati mīnādisthe savitari kadāciccitrādiyuktapaurṇamāsīyogasambhave 'pi kanyādhanurmakarasthe savitari aśvinīpuṣyamaghāyuktapaurṇamāsīnāṃ kadācidapyasambhavāt /  
na ca yadā nakṣatrayogo na syāt tadā kathaṃ caitratvamitivācyam /  
kadācidyogasyaiva tathātvāt /  
tathā ca cyavanaḥ--  
antyopāntyau trirbhau jñeyau phālgunaśca tribho mataḥ /  
śeṣā māsā dvibhā jñeyāḥ kṛttikādivyavasthayā //  
iti /  
antyopāntyau = āśvinabhādrau /  
etacca tribhatvādikaṃ dvitrinakṣatrayogena yathā kṛttikārohiṇyanyatarayogaḥ kārtikyāṃ mṛgārdrānyatarayogo mārgaśīrṣyāmityādi /  
na ca kārtikīṃ prakṛtya--"yadā yāmyaṃ tu bhavati kvacittasyām"iti pādme bharaṇīyogasyāpyukteḥ kathaṃ dvibhatvamiti vācyam /  
paurṇamāsyantimakṣaṇe kṛttikārohiṇyanyatarayogasya vivakṣitatvāt /  
caitrādīnāṃ cāndratvaṃ spaṣṭamuktam--  
jyotiḥśāstre:  
meṣādisthe savitari yo yo māsaḥ prapūryate cāndraḥ /  
caitrādiḥ sa tu vijñeyaḥ pūrttidvitve 'dhimāso 'ntyaḥ //  
brahmagupto 'pi--  
meṣagaravisaṅkrāntiḥ śaśimāse bhavati yatra taccaitram /  
{

- [Previous: 15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.15)
- [Next: 17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.17)

## Linked texts (2)

- [Varṣakriyākaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.varsakrtya.varsakriyakaumudi.3.p78) — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- [Gadādharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.gadadharapaddhati.2.p11) — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.viramitrodaya.16) · Pramāṇa
