Baudhayanaprayogamala 1
Baudhāyanaprayogamālā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.64 — 5 parts
1.2
namo bodhāyanāyāstu sarvajñāya mahātmane
śeṣo'khilārthavidyasya smṛtaḥ sarvārthabodhakaḥ
1.3
jyotiḥśāstraṃ dharmaśāstraṃ kārikāṃ sūtrameva ca || prayogāṃśca samālokya baudhāyanahitāya
ca
1.4
śrīmahāliṅgapādābjasevālabdhasusaṃvidā || parameśvaraputreṇa veṅkaṭeśābhidhena ca
1.5
vidyāgurugaṇeśākhyaviduṣo'nugraheṇa ca
prayogamālā kriyate kālanirṇayapūrvakam
1.6
nṛsiṃhadīkṣitaguroḥ pādābjadvayamanvaham || vande'nugrahato yasya prayogaḥ kriyate mude
1.64.1
atha atrācāryeṇa hutādaya ete saptapākayajñā ityuktam | tatra sūtram | hutaḥ prahuta āhutaḥ śūlagavo baliharaṇaṃ pratyavarohaṇamaṣṭakāhoma iti
saptapākayajñāḥ saguhyā iti | tatra huto nāma homa mātra sādhyaḥ | te tu vivāha-garbhādhāna-puṃsavana-sīmaṃta-viṣṇubalayaḥ | eṣu homa eva
nanu garbhādhāne'nnaprāśane ca haviṣyānnasya prāśanaṃ vihitaṃ kathaṃ homamātramiti cenna | hutaśeṣaṃ prāśnāti pakkādupādāya prāśnātītyavidhānāt | tathā
ca sūtram | sarvatra pakkahomaṃ kuryādityetena homa-dāna-prāśanāni vyākhyātāni bhavanti pakkājjuhoti pakkāddadāti pakkātprāśnātīti pākayajñāhutayaḥ
prahutonāma homo baliśca yatra saḥ | yathā | jātakarmanāmakaraṇaupaniṣkramaṇānnaprāśanakarṇavedhanacaulānīti | eṣu homo baliśca vihitau
āhutonāma homa-bali-prāśanāni ca yatra vihitāni saḥ | yathā | upanayanasamāvarttanāyuṣyacaravaḥ | śūlagavonāma pratisaṃvatsaramīśānamuddiśya
kriyamāṇaṃgavālambhanarūpaḥ | virūpākṣapūjā ca | baliharaṇaṃ nāma pratidinaṃ vaiśvadevānaṃtaraṃ gṛhadevatāuddiśya kriyamāṇabalirūpam | utsarjanaṃ
sarpabaliśca | pratyavarohaṇaṃ nāma tattadṛttūdbhavadhānyaiḥ sthālīpākaśśapaṇarūpam | aṣṭakāhomastu mārgaśira-puṣya-māgha-phālgunamāseṣvaparapakṣāṣṭamīṣu
kriyamāṇaśrāddharūpaḥ māsikādīni ceti | evaṃ hute'pyupākaḥrmavratāni ca | prahute vāstuśamanamityete saptapākayajñā avaśyaṃ nityavadanuṣṭheyāḥ
1.64.2
akṛte tu “naiva nityāni lopayet” “nākriyo brāhmaṇo bhavet” “anagnirakriyaḥ śūdraḥ” ityādipratyavāyaśravaṇāt | nanu yajñonāma bahvṛtvigdravyāyāsasādhyapaśupūroḍāśādiśrapaṇarūpaḥ | tādṛgvidheratrābhāvātkathameteṣāṃ yajñatvamiticeducyate | hutādirrāsaṃvatsarāttaḥ sarvo yajño yohi
yajñeda saḥ svādhyāyayajñaḥ karmayajño japayajño mānasaśceti sūtre uktatvāt | pāka-śabdenālpatvaṃ śreṣṭhatvaṃ cāvagamyate | yo'smātpākatara ityalpatvam
yo māṃ pākena̱ mana̍sā caranta̱miti praśasteneti gamyate | sakalayajñānuṣṭhānayogyaśrotriyatvasampādanācca | anenaiteṣāṃ hutādīnāṃ yajñatvamalpāyāsasādhyatvaṃ praśastatvaṃ cāvagamyate | kiṃca | nāmakaraṇopaniṣkramaṇāntraprāśanakarṇavedhanavrateṣu pakvahomasya “nāpakvāḥ pākayajñāḥ” iti sūtre vyatirekamukhenāpi pakvānāṃ pākayajñatvamuktam | viṣṇubhaṭṭo'pi | agnyādheyaṃ punaruttaraklṛptyarthaṃ sati dravye'vaśyamanuṣṭheyamasatidravye laupāsanenaiva nityadhṛtena
nityanaimittikalopābhāvādaurdhvāṅkhyābhāvaḥ | hutādīnāṃ tvekāgnisādhyaśāntikapauṣṭikādyupalakṣaṇatvātpākayajñaireva kāmādyavāptirapi bhavati agnerapi
ādhāropalakṣaṇatvāt baliharaṇasyeva brāhmaṇabhojanādīnāmapi pākayajñatvam | ata evottaratra teṣāṃ pratipādanamupapannaṃ bhavati | tasmādācāraḥ
pramāṇamiti tasmātpraśastalādācāraḥ pitrādiparaṃparāyātaṃ tatsamastaṃ gṛhyoktaṃ karma pramāṇamavaśyaṃ sarvairapyanuṣṭheyamiti tasyārthaḥ | anyatrāpi carupapūrvako
yajñaḥ pākayajña iti vyākhyānācca | anena hutādīnāṃ japahomādīnāṃ ca pākayajñatvaṃ siddham
1.64.3
atha bodhāyanānāmṛtusaṃvedanagarbhādhānādistrīpuruṣasaṃskārāṇāṃ cātītānāṃ bhinnatantra-samānatantrabhedena kālātipattiprāyaścittapūrvakaṃ saṃskārāṇāṃ
ca krameṇa śāstrārthanirṇayapūrvakaṃ prayogo likhyate | tatrādau saṃskāranirūpaṇam | gṛhyasūtre "jātasya vai manuṣyasya dvau saṃskārāvṛṇabhūtau bhavataḥ
jātasaṃskāro mṛtasaṃskāraśceti vijñāyate jātasaṃskāreṇemaṃ lokamabhinayati mṛtasaṃskāreṇāmuṃ lokam" iti | āśvalāyano'pi "ataḥ paraṃ dvijātīnāṃ
saṃskṛtirniyatocyate | saṃskārarahitā ye tu teṣāṃ janma nirarthakam" iti || niyatā nityā | nirarthakatvaṃ brāhmaṇyānabhivyakteḥ | ata evāṅgirāḥ
"citrakarma yathā'nekairaṅgairunmīlyate śanaiḥ | brāhmaṇyamapi tadvatsyātsaṃskārairvidhipūrvakaiḥ || sve sve gṛhye yathā proktāstathā saṃskṛtayo'khilāḥ
karttavyā bhūtikāmena nānyathā siddhimṛcchati || pañcaviṃśatisaṃskāraiḥ saṃskṛtā ye dvijātayaḥ | te pavitrāśca yogyāśca śrāddhādiṣu suyantritāḥ
atrādyaśabdādyajanayājanādeḥ parigrahaḥ | garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmanto balireva ca | jātakṛtyaṃ nāmakarma niṣkramo'nnāśanaṃ param || caulakarmopanayanaṃ tadvratānāṃ catuṣṭayam | snānogdāhau cāgrayaṇamaṣṭakā ca yathātatham || utsargaścāpyupākarma mahāyajñāśca nityaśaḥ" iti || gautamasūtre
api | garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmakaraṇānnaprāśane caulopanayane catvāri vedavratāni snānaṃ sahadharmacāriṇīsaṃyogaḥ pañcānāṃ
1.64.4
yajñānāmanuṣṭhānamaṣṭakā pārvaṇaśrāddhamāgrayaṇamiti | pūrvoktahutādayaḥ sapta pākasaṃsthā agnyādheyamagnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyamāgrayaṇeṣṭinirūḍhapaśubandhaḥ sautrāmaṇīti sapta haviryajñasaṃsthā agniṣṭomo'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo'tirātro'ptoryāma iti saptasomayajñasaṃsthā ityete
saṃskārāḥ | athāṣṭāvātmaguṇāḥ | dayā sarvabhūteṣu kṣāntiranasūyā śaucamanāyāso māṅgalyamakārpaṇyamaspṛheti | manuḥ | saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ
pūrvairuttarairapi saṃskṛtaḥ | nityamaṣṭaguṇairyukto brāhmaṇo brahmalaukikaḥ | brāhmaṃ padamavāpnoti yasmānnacyavate punaḥ iti || garbhādhānādayaḥ pūrvasaṃskārāḥ | uttare pākahaviryajñādaya iti | naimittikāḥ ṣoḍaśoktāḥ samudvāhāvasānakā iti ca | bodhāyanānāṃ tu garbhādhānapuṃsavanasīmantajātakarmanāmakaraṇopaniṣkramaṇānnāśanakarṇavedhanacaulopanayanahotraśukriyopaniṣadodānasamāvartanavivāhā iti ṣoḍaśa | atra viṣṇubale rakṣātmakatvāt
gautamasūtre'pyapaṭhitatvācca saṃskāramadhye gaṇanā na kṛtā | sammitavratasyāpi na gaṇanā | tathā ca viṣṇubhaṭṭīya aṣṭācatvāriṃśatsaṃvatsare caturvedavratakāle samāpanatvātsakalasaṃskārasamānatvācca sammitavratamityācakṣata iti | kārikāyām | atha sammitametattu gṛhasthairapi caryate | caturvedavrataṃ
tvaṣṭācatvāriṃśadbhiBrapyate | vatsaraiḥ sammitaṃ taddhi saṃskārairvā'khilairyutaḥ ityupakramya | adhikaṃ vratametattu prākkṛtādasya vakṣyata iti | vratāni
1.64.5
avaśyacaryāṇi catvāryuktāni yāni tu iti ca | prayogaratne'pi | hotāraṃ śukriyamaupaniṣadaṃ godānamiti varedvarṇī | vedavratāni catvāryathasammitamātmasaṃśudhyai iti | ityete ṣoḍaśa saṃskārāḥ | athavā viṣṇubalisammitābhyāṃ sahāṣṭādaśa | śūlagavo baliharaṇaṃ pratyavarohaṇāgrayaṇāṣṭakāhomotsarjanopākarmāṇi pañcaviṃśati saṃskārāḥ | pañcamahāyajñāḥ | saptahaviryajñasaṃsthāḥ saptasomayajñasaṃsthā iti catvāriṃśatsaṃskārāḥ
dayādyaṣṭātmaguṇaiḥ sahāṣṭācatvāriṃśatsaṃskārā iti vikalpitāḥ | ityete catvāriṃśatsaṃskārā aṣṭāvātmaguṇā iti | gautamasūtrokteḥ | iti
saṃskāranirūpaṇam
1.65
atha saṃskāranirṇayaḥ || saṃskāro dvividhaḥ | kṣetrasaṃskāraḥ prajāsaṃskāraśceti | tatra garbhādhānādiviṣṇubalyantāḥ kṣetrasaṃskārāḥ | anye prajāsaṃskārā ityekaḥ pakṣaḥ | sarve prajāsaṃskārā ityaparaḥ | tathā copanayanavratotsarganānte
prayogasāre uktam | etadantaralaptukrāntaḥ prajāsaṃskāra iṣyate | garbhasaṃskāramekaṃ tu janmanaḥ prāk pracakṣate iti || garbhasaṃskāraḥ kṣetrasaṃskāra
ityarthaḥ | janmanaḥ prāgiti jātakarmaṇaḥ prāgityarthaḥ | tathā ca viṣṇubalyantaṃ pakṣadvayaṃ phalitam | kṣetrasaṃskārapakṣe sakṛtprayogo'pi kṣetrasya
saṃskṛtatvādināvṛttiḥ | tathā ca devalaḥ | sakṛcca saṃskṛtā nārī sarvagarbheṣu saṃskṛtā iti | prajāsaṃskārapakṣe pratipradhānaṃ guṇāvṛttiritinyāyādāvṛttiḥ | tathā cartusaṃveśane prayogasūtram | sarvāṇyutugamanāni mantravanti bhavantīti bodhāyanaḥ yaccādau yaccarttāviti śālīkiriti
nirṇayasindhau | "āvartteta idaṃ karma pratigarbhamiti sthitiḥ | sīmantonnayanaṃ karma na strīsaṃskāra iṣyate | kecittu garbhasaṃskārāddharbhaṃ garbhaṃ
prayuñjate" iti | āśvalāyanastu | "pratigarbhaṃ baliḥ kāryaḥ sīmantaśca praśasyate" iti | anena prajāsaṃskārasya bahusammatatvātprāśastyamuktam
ato garbhādhānādiviṣṇubalyantāḥ pratigarbhamāvartanīyāḥ | iti kṣetrasaṃskāra-prajāsaṃskāranirṇayaḥ
Linked texts (5)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Saṃskārasāra — Dalapatirāja, Sanskrit