Baudhayanaprayogamala 16
Baudhāyanaprayogamālā 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.64-3 — 2 parts
16.1
atha prayogo likhyate || kartā prātaḥmaṅgalasnānādi
nityakarma vaiśvadevanāndīśrāddhāntaṃ sarvaṃ yathāvidhi kṛtvā, deśakālau saṅkīrtya, mama bhāryāyā bījagarbhasamudbhavainonibarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛdbidvārā
śrīparameśvaraprītyarthaṃ sīmantonnayanākhyaṃ karma kariṣye iti saṅkalpya, puṇyāhavācane dhātā prīyatāmiti viśeṣaḥ || atha sthaṇḍilollekhanādyaupāsanāgniṃ pratiṣṭhāpya, sīmantonnayanahomaḥ karmādhāravattantramityādi maṅgalonāmāgniḥ dhātā devatā carurhaviḥ ājyasya māntravarṇikyo devatā ityādi
saṅkalpya, agnimukhāntaṃ kṛtvā, pakkājjuhoti || oṃ dhātā da̍dātu no...vāva̱noṃ3dhātā pra̱jāyāṃ...vidhe̱ma svāhā̍ || dhātra idam || atha sviṣṭakṛtamavadāyāntaḥparidhau nidhāya atha ājyāhutīrupajuhoti || oṃ dhātā da̍dātu no̱rayiṃ prācīṃ0 || dhātra idam
16.2
oṃ dhātā da̍dātu dā̱śuṣe̍,
dhātra idam
16.3
oṃ anu̍no̱dyānu̍matiḥ0 || anumatyā idam
16.4
oṃ anvi̍da̍numate̱ tvaṃ manyā̍sai0 || anumatyā idam
16.5
oṃ anu̍manyatāmanu0 || anumatyai devyā idam
16.6
oṃ yasyāmidaṃ0 || anumatyai devyā idam
16.7
oṃ rā̱kāma̱haṃ0 || rākāyā idam
16.8
oṃ
yāstai̍ rāke0 || rākāyā idam
16.9
o3masinīṃvāli0 || sinīvālyā idam
16.10
oṃ yāsu̍pāṇiḥ0 || sinīvālyā idam
16.11
oṃ
kuhūma̱haṃ0 || kuhvai devyā idam
16.12
oṃ kuhūrde̱vānāṃ0 || kuhvai devānāṃ amṛtasya patnyā idam
16.64
iti dvādaśasruvāhutīrhutvā, sviṣṭakṛdādivaradānāntaṃ kṛtvā ‘athāsyāstryaiṇyā śalalyādarbhairudumbaraprasūnairyavaprasūnairitikeśānvibhajantīsīmantamūnnayanti’ iti sūtram || asyārthaḥ
tryaiṇyā trīṇi etāni varṇāni yasyāḥ sā tryaiṇī tayā || śalalyā varāhasūcīmukharomṇā varṇatrayayuktavarāharomṇetyarthaḥ || ‘citraṃ kirmīrakalmāṣaśabalaitāścakarbure’ ityamaraḥ || tayā darbhairudumbarapuṣpastabakairyavapuṣpaiśca tasyāḥ keśānvibhajantasīmantamūrdhvamunnayati ‘rā̱kāma̱haṃ0, yāstai̍rāka0’
iti dvābhyāṃ, atha tasyāḥ kaṇṭhe yavapuṣpamālikāṃ pratimuñcati ‘oṃ yavo̍si yu̱vayā̱smaddveṣo̍ yu̱vayārā̍tīḥ’ iti || atha vīṇāgāthinau vīṇayā
gāyetāmiti brūyāt || tatastau vīṇāgāthinau vīṇayā gāthāmetāṃ gāyataḥ ‘oṃ soma̍ e̱va no̱ rājetyā̍hurbrāhmaṇīḥ pra̱jāvivṛ̍ttaca̱krāāsī̍nā̱stīre̍ṇagaṅgetavaṃ’ iti || yasyā nadyāḥ samīpe vasati tasyā nāmāsau padasthāne sambudhyantena nirdekṣyam ‘sīte tavaṃ, kāveri tavaṃ’ ityādi
iti sīmantaprayogaḥ ||cha
atha viṣṇuvaliḥ || atra sūtram ‘viṣṇave baliraṣṭame māsi pūrvapakṣasya saptamyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ rohiṇyāṃ śroṇāyāṃ vā’
iti || ato'ṣṭame māsi śuklapakṣe dvitīyāsaptamyaṣṭamīdaśamīdvādaśīṣu śubhavāreṣu rohiṇīpunarvasupuṣyahastasvātīmūlottarāṣāḍhāśravaṇarevatīṣu
candratārānukūle viṣṇubaliṃ kuryāt || kālavidhāne 'rohiṇyāṃ vā vaiṣṇave pūrvapakṣe dvādaśyāṃ vā saptame vā tithau ca || madhye vāhnaḥ pūrvabhāge
na rātrau viṣṇoḥ pūjāṃ kārayeddharmapuṣṭyai || śravaṇe caiva rohiṇyāṃ puṣye caiva praśasyate || dvitīyā saptamī caiva dvādaśī ca śubhātithiḥ
śubhagrahodayāḥ śreṣṭhāsteṣāṃ ca divasā api' || āśvalāyanaḥ 'varjayetsarvakarmāṇi vipatpratyaranaidhanaiḥ || candrāṣṭame na yatena
vadhanāśavyayaistathā || anabhīṣṭo yadi bhavettiṣyeṇa śravaṇena vā || sāvitranairṛtādityairvaiśvadevena vā dvijaiḥ || etairṛkṣaiśca sīmanto baliścāpi
vidhīyate || prājāpatyamarutpauṣṇadhiṣṇyairvā'pi tvasambhave' || iti kālanirṇayaḥ
16.64-2
atha prayogaḥ || kartā prātaḥsnānādivaiśvadevāntaṃ
nityakarma kṛtvā nāndīśrāddhaṃ kṛtvā atha viṣṇubalyākhyaṃ karma kartuṃ svastipuṇyāhavācanaṃ kariṣye iti saṅkalpya savitṛviṣṇū prīyetāmiti viśeṣaḥ
evaṃ puṇyāhaṃ vācayitvā sthaṇḍilollekhanādyaupāsanāgniṃ pratiṣṭhāpyācamya prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya mama bhāryāyā bījagarbhasamudbhavainonibarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛdghidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ garbhapuṣṭirakṣārthaṃ viṣṇubalihomaṃ kariṣye || tatra śobhanonāmāgniḥ savitādevatā carurhaviḥ agniḥ
sviṣṭakṛdājyasya mātravarṇikyo devatā ityādi saṅkalpyānvādhānādyāpraṇītābhyaḥ kulopotthāyāgreṇāgniṃ taṇḍulaiḥ sthaṇḍilaṃ kṛtvā viṣṇupratimāṃ vinyasya
athavā''vilikhyāsa garbhasya rakṣārthaṃ puṣṭyarthamāyuḥśrībalavṛddhyarthaṃ ca viṣṇupūjāṃ kariṣye || gandhapuṣpodakāni gṛhītvā || oṃ bhūḥ puruṣamāvāhayāmi || oṃ bhuvaḥ puruṣamāvāhayāmi || o3suvaḥ puruṣamāvāhayāmi || oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ puruṣamāvāhayāmītyāvāhya || svāgatamityuktvā
'bhagavato mahāpuruṣasyaitadāsanamupaklṛptamatrāstāṃ bhagavanmahāpuruṣa' iti kūrcaṃ datvā tañjapaskhetyuktvā tato gāyatryā'bhimantrite sapavitre pātre apa
ānīya gandhapuṣpākṣatānnikṣipya || trīṇi̍ pa̱dā vica̍krame̱ viṣṇu̍rgo̱pā adā̍bhyaḥ || ato̱ dharmā̍ṇi dhā̱rayan̍ | iti pādyaṃ datvā omityarghyaṃ
datvā'tha savitre juṣṭaṃ nirvapāmīti caruṃ nirūpya prokṣaṇādyagnimukhāntaṃ kṛtvā daivatamarcayati || āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ
pavamānassuvarjana ityetenānuvākena mārjayitvā athārddhirastarpayati 'keśavaṃ tarpayāmi, nārāyaṇaṃ tarpayāmi' ityādibhirdvādaśanāmabhistarpayitvā
etaireva nāmadheyairgandhapuṣpākṣatadhūpadīpaiḥ krameṇa vakṣyamāṇamantraiḥ sahābhyarcayati || yathā || oṃ idaṃ viṣṇuḥ0 || keśavanārāyaṇamādhavagovindaviṣṇumadhusūdanatrivikramavāmanaśrīdharahṛṣīkeśapadmanābhadāmodarebhyo namaḥ gandhān samarpayāmi || oṃ i̱rāvatī̍dhenu̱matī̍hibhū̱taᳵsū̍yava̱sinī̱manu̍ṣeduśa̱syai || vya̍skabhnā̱droda̍sī̱viṣṇu̍re̱tedā̱dhāra̍pṛthi̱vīma̱bhito̍ma̱yūkhaiḥ || keśavādi ... dāmodarāntebhyo namaḥ akṣatān 0 || oṃ tadviṣṇoḥ
para̱maṃ 0 || keśavanārāyaṇa ... dāmodarebhyo namaḥ puṣpāṇi 0 || oṃ tatsa̍vi̱tuḥ0 || keśavādi ... dāmodarāntebhyo namaḥ dhūpamāghrāpayāmi
oṃ udī̍pyasva jātavedopa̱ghnaṃ nirṛ̍tiṃ mama̍ || pa̱śūṃśca̱ mahya̱māva̍ha̱ jīva̍naṃ ca̱ diśo̍ daśa || keśavādi ... dāmodarāntebhyo namaḥ dīpaṃ darśayāmi
iti pañcopacārapūjāṃ kṛtvā, gāyatryā pakkaṃ hutvā, sviṣṭakṛtamavadāyāntaḥ paridhau nidhāya || oṃ viṣṇornukaṃ 0, oṃ tada̍sya pri̱yaṃ 0, oṃ pratadviṣṇu̍ḥ0,
oṃ pa̱romātra̍yā 0, oṃ vica̍krame 0, oṃ trirdeva 0 iti ṣaḍbhirupahutya || sarvatra viṣṇava idam || atha sviṣṭakṛdādi varadānāntaṃ kṛtvā,
sughṛtamiśraguḍapāyasam̐havirnivedya || athānnena 'keśavāya svāhā, nārāyaṇāya svāhā, ityādi dāmodarāya svāhā' iti dvādaśanāmabhiḥ
svāhāntairbaliṃ datvā, 'oṃ trīṇi̍ pa̱dā vica̍krame 0 oṃ i̱daṃ viṣṇurvica̍krame 0' ityādibhiḥ stutvā || oṃ bhūḥ puruṣamudvāsayāmītyādibhirudvāsya,
annaśeṣaṃ patnīṃ prāśayèt || anena viṣṇubalikarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatāmityuktvā brāhmaṇān bhojayet | iti viṣṇubaliprayogaḥ
16.65
atha jātakarma || putrajanmānantaraṃ nālacchedātprāgjātakarmakālaḥ || tatra manuḥ 'prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate' iti
vardhanaṃ chedanam || bījavāpaḥ 'janmano nantaraṃ kāryaṃ jātakarma yathāvidhi || daivādatītakālaścedatīte sūtake bhavet' iti || ācāryo'pi
'prāṅnābhikartanātpuṃso jātakarmakriyā dvijaiḥ || snātvā sacailaṃ saṃśuddhaiḥ sitagandhādibhūṣitaiḥ' || gargaḥ 'jātamātrakumārasya jātakarma vidhīyate
stanaprāśanataḥ pūrvaṃ nābhikartanato'pi ca || eṣvatīteṣu kāleṣu śubhayoge śubhodaye || jātakarmakriyāṃ kuryātpuṇyāyuḥ parivṛddhaye' . || jaiminiḥ
'yāvanna chidyate nālaṃ tāvannāpnoti sūtakam || chinne nāle tataḥ paścātsūtakaṃ tu vidhīyate || acchinnanābhi kartavyaṃ śrāddhaṃ vai putrajanmani
āśaucāpagame kāryamathavā niyatātmabhiḥ || dravyābhāve dvijābhāve pravāse putrajanmani || hemaśrāddhaṃ prakurvīta yasya bhāryā rajasvalā'
vasiṣṭhaḥ 'śrutvā jātaṃ pitā putraṃ sacailaḥ snānamācaret || uttarābhimukho bhūtvā nadyāṃ vā devakhātake' iti || atha strīṇāṃ garbhādhānādiviṣṇubalyantaṃ strīpuṃsoḥ karma samānam || samantrakamevetyarthaḥ || jātakamīdi caulāntaṃ strīṇāmamantrakaṃ vivāhastu samantrakaḥ
16.6-2
atha
prayogaḥ || putre jāte pitā nadyādāvuttarābhimukhaḥ snātvā, vastrādikaṃ dhṛtvā, hiraṇyena nāndīśrāddhaṃ kṛtvā, puṇyāhavācane mṛtyuḥ prīyatāmiti
viśeṣaḥ || punaḥ prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya mama kumārasya bījagarbhasamudbhavainonibarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛdbhidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ
jātakarmākhyaṃ karma kariṣye iti saṅkalpya, atha kumāraṃ spṛṣṭvā paśyan japati 'oṃ aṅgāt sambhūtaḥ pṛthivyai rasāṃca' ityetamanuvākam
athainamadbhiḥ prokṣati ‘oṃ kṣetri̱yai tvā̱ nirṛtyai tvā’ iti ṣaḍbhiḥ || athainaṃ svāṅka upaveśayati ‘oṃ aṅgā̍daṅgātsambha̍vasi’ iti || atha
kumārasya mūrddhānamabhijighrati ‘oṃ aśmā̍bhava’ iti || atrāsaupadasthāne nakṣatranāmadheyaṃ sambuddhyantena nirdeśyam || yathā ‘brahma̍ṇā̱bhija̍ighrāmyāśvina’, evamāpabharaṇa, kārttikakṛttiketi vā, rauhiṇa, mārgaśīrṣa, ārdraka, punarvaso, tiṣya, āśleṣa, māgha, pūrvāphalguna, uttarāphalguna,
hasta, caitra, svāta, viśākha, anūrādha, jyeṣṭha, mūlaka, pūrvāṣāḍha, uttarāṣāḍha, śrāvaṇa, śraviṣṭha, śātabhiṣaja, pūrvāproṣṭhapāda, uttarāproṣṭhapāda,
raivata, iti puṃsām || atha strīṇām— āśvine, āpabharuṇe, kārttike kṛttike iti vā, rohiṇi, mārgaśīrṣe, ārdrake, punarvaso, tiṣye,
āśleṣe, māghe, pūrvāphalgune, uttarāphalgune, haste, citre, svāte, viśākhe, anūrādhe, jyeṣṭe, mūlake, pūrvāṣāḍhe, uttarāṣāḍhe, śrāvaṇe, śraviṣṭhe,
śātabhiṣaje, pūrvāproṣṭhapāde, uttarāproṣṭhapāde, raivate, iti sambuddhyantamuktvā || athāsya dakṣiṇe karṇe japati ‘oṃ a̱gnirāyu̍ṣmān’ iti
pañca || atha vāmakarṇe ‘oṃ āyu̍ṣṭe vi̱śvato̍ dadhat’ iti japitvā dadhimadhughṛtamiti samuddhṛtyo hiraṇyena kumāraṃ prāśayati ‘prā̱ṇo rakṣa̍ti0,
yo de̱vaḥ0, mana̍saḥ0, āna̍ etu0, juṣatā̍0, yayā̍ rūpāṇi̍0, cakṣurde̱vānā̍ṃ0, āyurindraḥ0, śrotreṇa bha̱draṃ0, yena̱ prācyā̍ṃ0’ iti daśabhiḥ
daśavāraṃ prāśya, avaśiṣṭaṃ vyāhṛtibhirgoṣvade ninayati (goḥ pāde goṣṭhe vā ninayatītyarthaḥ) || athainaṃ māturaṅke sthāpayati ‘sīda̱tvaṃ mātuḥ0
a̱ntara̱gne0, śi̱vo bhū̱tvā0, ha̱m̐saḥ śu̍ciṣat0’ iti catasṛbhiḥ || atha stanamabhimantrayate ‘oṃ yaste̱ stana̍’ iti || stanyaṃ pibantamanumantrayate
‘oṃ dyauste̍ pṛ̱ṣṭhaṃ’ iti || athodakumbhaṃ śīrṣopari śikyādau nidadhāti ‘oṃ āpa̍: su̱pteṣu’ iti || atha sthaṇḍilollekhanādisamastaupāsanāgniṃ
pratiṣṭhāpya prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya, mama kumārasyāyurabhivṛddhyarthaṃ jātakarmahomaṃ kariṣye iti saṅkalpya, tatra prabalo nāmā'gniḥ mṛtyurdevatā
carurhaviḥ ityādyagnimukhāntaṃ kṛtvā pakvājjuhoti || o1ṃha̱ri1hara̍ntaṃ ... vi̱krama̍svom̐3mācchi̍domṛtyò ... vidhe̱ma svāhā̍ || mṛtyava idam || atha
sviṣṭakṛtamavadāyāntaḥparidhau nidhāya || oṃ sa̱dyaśca̍kamānāya̍0, oṃ kāma̍nename0, oṃ para̍ṃmṛtyo0, oṃ prapū̱rṇyaṃ ... prathama̱jāmṛta̱sya svāhā̍
sarvatra mṛtyava idam || iti catasṛbhirupahutya, sviṣṭakṛdādi varadānāntaṃ kṛtvā || anoyugaṃ rathayugaṃ vā || anoyugaṃ nāma anaso rathasya
vā cakracchidragatadārudvayoruparisthāpitadāruviśeṣaḥ || taṃ snāpya vastreṇācchādya tadagneḥ pūrvabhāge saṃsthāpya tasyāgre'śvatthaparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti
‘oṃ narma̱ āvyā̱dhinī̍bhyo vi̱vidhya̍ntībhyaśca vò narma’ iti || atha daśame'hani taṃ yugamūtthāpayati ‘oṃ brahma̍jajñā̱naṃ’ iti || athodakumbhamutthāpayati ‘oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ’ iti || anena jātakarmakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām || iti jātakarmaprayogaḥ
16.64-3
atha nāmakaraṇam || ekādaśe dvādaśe ṣoḍaśe'ṣṭādaśe viṃśe dvāviṃśe vā dine māsi śatāhe vā vyatīpāta-vaidhṛti-chidratithi-parva-pāpavāra-cararāśīṃśca varjayitvā, aśvinī-rohiṇī-mṛgaśiraḥ-punarvasu-puṣya-maghouttarātraya-hasta-svātyanūrādha-mūla-śravaṇa-dhaniṣṭhā-śatatāra-revatīṣūpaniṣkramaṇādarvāganyasminvā śubhe dine nāmakaraṇaṃ kuryāt || tatra sūtram ‘daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā nāmakaraṇam’ iti (daśamyāmatītāyāmityarthaḥ)
athavopaniṣkramaṇātpūrvaṃ śubhatithivāranakṣatrādyanvitadine ācaturthamāsānnāmakaraṇasya mukhyaḥ kālaḥ, tadūrdhvaṃ gauṇaḥ || tatra bodhāyanasmṛtiḥ
‘nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vā'sya kārayet || puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite’ iti || vasiṣṭhaḥ ‘daśame dvādaśe vā'hni
nāmakarma vidhīyate || tataḥ paraṃ vidhānoktavāranakṣatrarāśiṣu '
dupasargaḥ syāt’ iti || vargāṇāṃ prathamadvitīyāḥ śaṣasā aghoṣāḥ, anye ghoṣāḥ || ghoṣākṣaramādau yasya tattathoktam || antaraṃ madhye
antastho yasya tattathoktam || yaralavā antasthāḥ, abhiniṣṭāno visargaḥ, so'nte yasya tattathoktam || etallakṣaṇayuktaṃ devatānāma ṛṣiṉāma
vā svapūrvapuruṣanāma vā dadyāt || yathā hariśarmā, nārāyaṇaśarmā, ityādi draṣṭavyam || iti nāmakaraṇakālanirṇayaḥ
16.64-3.p1
atha
nāmakaraṇaprayogaḥ || kartā prātarmaṅgalasnānādi nityakarma kṛtvā vaiśvadevaṃ hutvā nāndīśrāddhaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayet || savitā prīyatāṃ
16.64-3.p2
iti viśeṣaḥ || punaḥ prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya mama kumārasya bījagarbhasamudbhavainonibarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛddhikṣārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ
Linked texts (3)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Saṅgrahaśiromaṇi — Sarayūprasāda, Sanskrit
- Vidhānapārijāta — Ananta Bhaṭṭa 1600, Sanskrit