Baudhayanaprayogamala 2.6-2
Baudhāyanaprayogamālā 2.6-2
- Language
- Sanskrit
2.6-2.1
na taddhutaṃ bhavedagnau na hotā phalabhāgbhavet || ityagninirṇayaḥ
punātu devastvā savitā punātvityetairmantrairmukhanābhigulphaṃ ca trikhirutsamārṣṭi” iti | “abliṅgābhistisraḥ pibedvyāhṛtibhistisraḥ parimṛjet”
iti ca || iti pavanavidhiḥ || atha mantraprokṣaṇam || kārikāyāṃ “dadhikrāvṇa ityeka āpohiṣṭhādayastrayaḥ || yacciddhītigrayo
mantrā hiraṇyādicatuṣṭayam || pavamānānuvākaśca saṃhitāḥ pāvanā ime” iti | taccheṣasūtre “surabhimatyā'bliṅgābhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ
pāvamānībhirvyāhṛtibhiśca” iti || atha sthānanirṇayaḥ | kārikāyāṃ “dvātriṃśanmārjanāḥ proktāḥ śiraḥpūrvādayaḥ kramāt | śiro
vaktragrīvabāhuvakṣohṛnnābhipārśvayuk || kaṭiguhyorujānvādijaṅghapādāṅgulīṣu ca | sarvāṅgeṣu ca te kāryā mārjanāḥ pāpanāśanāḥ || bāhupārśvorujānvaṅghriṣvekekasyaika mārjanam | śiraḥpūrvādi vijñeyau mārjanau yugmayugmakau” iti dvātriṃśat | yathā dadhikrāvṇaḥ 1, āpohiṣṭhāḥ 3,
yacciddhite 3, hiraṇyavarṇāḥ 4, pavamānassuvarjanaḥ 17, vyāhṛtayaḥ 4, iti dvātriṃśat || atha sthānāni | śirasi dve (2), mukhe
dve (4), grīvāyāṃ dve (6), bāhvorekaikaṃ (8), vakṣasi dve (10), hṛdi dve (12), nābhau dve (14), pārśvayorekaikaṃ (16) kaṭyordve (18),
guhye dve (20), ūrvorekaikaṃ (22), jānunorekaikaṃ (24), jaṅghayorekaikaṃ (26), pādayorekaikaṃ (28), pādāṅgulīṣvekaikaṃ (30), sarvāṅge
dve (32), evaṃ dvātriṃśatsthāneṣu uktamantraiḥ krameṇa mārjayet || iti mantraprokṣaṇam
atha sarvatra karmādau vighneśvarapūjāyā āvaśyakatvāttanmaṇḍalalekhanaprakāro likhyate | yathā | śakrāsurānilahutāśanavāruṇeśabhāgāśritaṃ
2.6-2.2
tu vilikhedrasakoṇamantaḥ | pāśīśapāvakasudiśyuditaṃ trikoṇaṃ vighnārcane tu vihitaṃ navakoṇacakram || kārikāyāṃ “prādeśamātraṃ ca ṣaḍaśrayuktaṃ bimbaṃ ca bāhye guṇavartulāḍhyam | bāhye catuṣkoṇayutaṃ likhitvā madhye yajedvighnapatiṃ huteṣu" iti | asyārthaḥ | ādau pūrvādārabhya
nairṛtyavāyavyakoṇaparyantaṃ rekhāṃ likhitvā pūrveṇa yojayet evaṃ varuṇādārabhyeśānāgneyavaruṇaparyantaṃ rekhāṃ likhet | evaṃ ṣaṭkoṇaṃ sampādya
tadantarvaruṇeśāgneyavaruṇaparyantaṃ trikoṇaṃ vilikhya evaṃ navakoṇaṃ sampādya tadbahivṛttaṃ tadbahieścatuṣkoṇamiti maṇḍalaṃ vilikhya tanmadhye gaṇapatiṃ
yajet || iti vighneśvarapūjāmaṇḍalavidhiḥ
atha gocarmalakṣaṇam || gomayena gocarmamātraṃ caturaśraṃ sthaṇḍilaṃ kuryāditi sūtram | tallakṣaṇaṃ tu kārikāyāṃ "aṣṭāṅgulībhiḥ prādeśaṃ
prādeśaikena tatpadam | padairdvādaśabhiścaiva gocarma ṛṣibhiḥ smṛtaḥ || aṅguṣṭhena kaniṣṭhāntaṃ yojanīyaṃ pramāṇataḥ | prādeśatālagokarṇavitastiriti
kathyate" iti || iti gocarmalakṣaṇam
atha puṇyāhamaṇḍalam || kārikāyāṃ "tisrastisrastu rekhā vilikhatu samagāḥ pūrvabhāgādimadhye madhye yuggugmarekhā vṛṣaśaśivadanā
vahnimāheśvarāgrāḥ | dve dve lekhe'samagrehutavahaśivayordvandvarekhe'samagre māheśāgnyostrivṛttaṃ bahiratha vihite puṇyakāle'ṣṭadikṣu ||" asyārthaḥ
samatalabhūmāvādau pūrvabhāge pūrvāpavargāstisro rekhā uttarāgrā vilikhet tato dakṣiṇabhāge pūrvāgrā uttarāpavargāstisraḥ | paścime pūrvāpavargā
uttarāgrāstisraḥ | uttare pūrvāgrā uttarāpavargāstisro rekhā likhet | vṛṣā indraḥ śaśī kuberaḥ | uttaradigityarthaḥ | anyāḥ
2.6-2.3
prasiddhāḥ | evaṃ dvādaśarekhā vilikhya, tanmadhye pūrvāgre dve, uttarāgre dve, īśānāgre dve, āgneyāgre dve, evamaṣṭau rekhāḥ | tatraiva madhye
dakṣiṇata ārabhya pūrvāgre dve, evamuttarādārabhya pūrvāgre dve, paścimādārabhya dakṣiṇāgre dve, punaḥ paścimādārabhyottarāgre dve, iti madhyakoṣṭhacatuṣkeṣvapi rekhāśca likhet, evaṃ kṛte'ṣṭāviṃśatirekhā bhavanti | bahiraṣṭadikṣu pṛthakpṛthagvṛttatrayaṃ likhet | kārikāyāṃ “aṣṭāviṃśatirekhābhiḥ
saṃyuktaṃ puṇyamaṇḍalam | dasrāditārakārūpaṃ kārayeddhastamātrakam ||” dasrādi aśvinyādi | “rekhāṇāṃ vṛttahādīnāmanvādyā ṛkṣadevatāḥ
ekaikāmaṅguliṃ nyasettattadrekhāntarālake ||” hastamātraṃ saratimātramityarthaḥ | prakoṣṭho vistṛtakaro hasto muṣṭyā tu baddhayā | saratniḥ syādaratnistu niṣkaniṣṭhena muṣṭinetyamaraḥ || iti puṇyāhamaṇḍalam
atha nāndīnirṇayaḥ || gṛhyasūtre “naikāhnā pitryaṃ daivaṃ ca kurvanti prajā asya pramāyukā bhavanti” iti | tasmātpitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ
kriyata iti śruteśca | pūrvedyuḥ sadyo vā nāndīśrāddhaṃ kuryāditi viṣṇubhaṭṭaḥ | brahmapurāṇe'pi “vanasthādyāśramaṃ gacchan pūrvedyuḥ sadya eva
vā” iti | gṛhyapariśiṣṭe “mahatsu pūrvedyustadaharalpeṣu” iti | gṛhyasūtre'pi “teṣu pūrvedyurevardhipūrteṣu” iti | atraivaṃ vyavasthā
vivāhacaulopanayanasomādiṣu pūrvedyureva nāndīśrāddhaṃ kuryāt | garbhādhānāditātkālikasaṃskāreṣu pūrvedyuḥ sadyo vā kuryāt | sadyovidhirāpadviṣayaḥ niṣedhasya balīyastvāt || atha nāndīkālaḥ || smṛtau “ekaviṃśatyaharyajñe vivāhe daśa vāsarāḥ | triṣaṭ caulopanayane
2.6-2.4
nāndīśrāddhaṃ vidhīyate ||” viṣṇupurāṇe smṛtyantare ca nāndīśrāddhamavaśyaṃ kartavyamityuktam | “nāndīmukhānpitṝnādau tarpayet prayato
gṛhī | nāniṣṭvā pitṛyajñena vaidikaṃ kiñcidācaret” iti | atra kramamāha pracetāḥ “mātṛśrāddhaṃ tu pūrvaṃ syātpitṝṇāṃ tadanantaram | tato
mātāmahānāṃ ca vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam” iti | smṛtyarthasāre “nāndīmukhā ye pitaraḥ ṣaṣṭhādupari saṃsthitāḥ | lepabhāgāścaturthādyāḥ
pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ” iti | pārijāte brahmapurāṇavacanaṃ “ye syuḥ pitāmahādūrdhvaṃ te ca nāndīmukhāḥ smṛtāḥ | prasannamukhasaṃjñāstu
maṅgaloyā yatastu te || pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | trayo'pyaśrumukhāhyete pitaraḥ samprakīrtitāḥ || tebhyaḥ pūrve'tra ye ye tu
te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ” iti | “te pitrāditribhyaḥ pūrvapitaraḥ proṣṭhapadapaurṇamāsīnimittaśrāddhadaivatā eva na putrajanmādikālike” iti
tatraiva mahālayaprakaraṇe paṭhitatvāt | ihaitāvatsiddham | yannāmakaraṇacaulopanayanavivāhādiṣu yaḥ kartā sa tatkarmāṇi nāndīmukhaviśeṣaṇavadbhyo manuṣyapitṛbhyaḥ śrāddhaṃ kuryāditi | atra mātrādimanuṣyapitṝnnāndīmukhaviśeṣaṇakān kṛtvā'rcayediti hemādrau pradarśitam | tathā ca
tatratyavacanaṃ “ūrdhvavaktrāstu ye tatra te nāndīmukhasaṃjñitāḥ” iti | te divyapitaraḥ | mātrādayaśca manuṣyapitaraḥ prādhānyenoddeśyāḥ
nāndīmukhāstvadabhedadṛṣṭiviṣayā uddeśyasvarūpe'ntarbhāvanīyāḥ | ato mātrādi pitrādi mātāmahādi trayo manuṣyapitara eva prayogakāle
2.6-2.5
nāndīmukhaśabdaviśeṣaṇapūrvakaṃ prayoktavyāḥ | anye divyapitarastu proṣṭhapadādiśrāddhe grāhyāḥ || iti nāndīdevatānirṇayaḥ ||cha|| atha
nāndīśrāddhe daive pitrye ca dvau dvau pratyekaṃ nimantrayedityuktamācāryaiḥ “dvau dvau nimantrya caikaikaṃ sambhojyā brāhmaṇāḥ śubhāḥ | nimantrayettānū
pūrvaṃ dvau viśvedevārthamāhitau || pitṛbhyastu yathāśakti yugmānguṇavato dvijān” iti ||cha|| atha jīvatpitṛkaviṣaye || pārijāte
sāyaṇīyavacanaṃ “nāndīśrāddhaṃ pitā kuryādādyapāṇigrahe punaḥ | ataḥ ūrdhvaṃ prakurvīta svayameva tu nāndikam” iti | dvitīyavivāhādau vara
eva kuryādityarthaḥ | āśvalāyanadharme "nāndīśrāddhaṃ varaḥ kuryātsvastivācanapūrvakam | gṛhapraveśamārabhya pitaryapi ca jīvati || sa
jīvatpitṛko nāndīśrāddhaṃ cetkurute dvijaḥ | pituścaiva pitṝṇāṃ ca pravadanti maharṣayaḥ" iti | kātyāyanastu "svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmasu || yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ | piṇḍodvāhanātteṣāṃ tasyābhāve tu tatkramāt ||" asyārthaḥ
sutasaṃskārakarmasu odvāhanāntaṃ vivāhaparyantaṃ pitā svapitṛbhyaḥ piṇḍaṃ dadyāt | piṇḍopalakṣitaṃ vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt | tasyābhāve tu piturabhāve
tu "asaṃskṛtāstu saṃskāryā bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ" ityuktatvājjyeṣṭhabhrātrādayaḥ svapitṛbhyo dadyurityarthaḥ | evameva vratasamāvartanādau pitā
tadabhāve bhrātā tasyāpyabhāve svayameva svapitṛbhyo dadyāditi | tadabhāve tu tatkramādityaṃśasyārtho hemādrau darśitaḥ | piturabhāve'nyo yaḥ
2.6-2.6
saṃskartā sa tatkramātpitaramārabhya yaḥ saṃskāryasya pitṛkramastena krameṇa dadyāt | na tu svakīyapitṛbhyaḥ | tathā ca nigame "tasmāt
pitṛvyācāryamātulādayassaṃskāryasyopaneyādereva pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ dadyurna svapitṛbhyaḥ" iti | atra viśeṣo gṛhyapariśiṣṭe "jīvatpitā sutasaṃskāreṣu
mātṛmātāmahayoḥ kuryānmātari jīvatyāṃ mātāmahasyaiva kuryāt" iti | tathā ca kātyāyanaḥ "svapituḥ pitṛkṛtyeṣu hyadhikāro na vidyate
na jīvantamatikramya kiñciddadyāditi śrutiḥ ||" atra kecidapavādā maitrāyaṇīyapariśiṣṭe "udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe | tīrthe
brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ" iti | putrasya ṣaḍete śrāddhakālā ityarthaḥ | pitryeṣṭyāṃ cāturmāsyeṣu | saumike makhe somayāgādau | puroḍāśavatpiṇḍadāne ca etatsāmnikābhiprāyam | ata eva sumantuḥ "na jīvataḥ pituḥ kuryāt śrāddhamagnisute dvijaḥ
yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || pitāmahe'pyevameva kuryājjīvati sāgnikaḥ | sāgniko'pi na kurvīta jīvati prapitāmahaḥ ”
iti | prapitāmahagrahaṇaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahapradarśanārtham | ata eva viṣṇuḥ “pitari pitāmahe prapitāmahe ca jīvati naiva dadyāt”
iti | pitari pitāmahe ca jīvati kathamiti cettasa evāha viṣṇuḥ “pitari jīvati yat śrāddhaṃ pitā yeṣāṃ kuryātteṣāmeva kuryāt pitari
pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ” iti | yajñatantrasudhānidhāvapi “jīvatpitṛkasya nāndīśrāddhe hyanadhikāra eva pratīyate” ityupakramya “udvāhe
putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe | tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ” iti | putrasyeti śeṣaḥ ete śrāddhakālā ityarthaḥ
2.6-2.7
“na jīvatpitṛkaḥ kuryācchrāddhamagnimṛte dvijaḥ | yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || sāgniko'pi na kurvīta yo jīvatprapitāmahaḥ”
iti | pitṛpitāmahābhyāṃ saha prapitāmahe jīvatītyarthaḥ | triṣvapi jīvatsu nāndīsthāne ta eva pūjyāḥ | teṣāmekasminnapyavidyamāne
yebhya eva pitā dadyādityādivacanasya sāvakāśatvāt | yadyapi pitṛṣvapi jīvatsu idaṃ vacanaṃ pravartate tathā'pi “sāgniko'pi na kurvīta yo
jīvatprapitāmahaḥ” iti vacanena bādhyate | evaṃ mātari jīvatyāṃ yebhya eva pitā dadyādityayameva nyāyaḥ | mātāmahe jīvati putrikāputrasya tu yebhya eva pitā dadyādityādinyāyenānuṣṭhānamiti | anena jīvatpitṛkasya svadvitīyavivāhaputraputrīkavivāhaputrajananacāturmāsyāgniṣṭomādiyajñatīrthayātrāśrotriyāgamanakālavyatirikteṣu karmasu nāndīśrāddhe adhikāro nāsti | vivāhaputrajanmanorapi jīvatpitṛmātṛmātāmahasya
nāndīśrāddhaprayoge janakasya mātṛpitṛmātāmahavargānuddiśya śrāddhaṃ dadyāt | pitari jīvati mātari mātāmahe'pyavidyamāne ādau svamātṛvargamuktvā
janakasya pitṛvargaṃ svamātāmahavargaṃ coktvā śrāddhaṃ dadyāt | pitari mṛte mātari mātāmahe ca jīvati tadā pitṛvarga evoddeśyaḥ | evaṃ jīvatpitṛkaḥ
mātṛvargamātāmahavargayoranyatarasminvidyamāne vidyamānavargaṃ parityajya dadyāditi | viśvapatiprayoge tu “jīvatpitṛkaḥ pitṛmātrādibhyo vṛddhiśrāddhaṃ
kuryāt | pitari jīvati yeṣāṃ pitā kuryātpitari pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ pitari pitāmahe prapitāmahe ca naiva dadyāt | jīvatpitṛkavat
2.6-2.8
jīvanmātṛkasya na mātṛpārvaṇaṃ jīvanmātāmahasya na mātāmahapārvaṇaṃ dvāralopāt” iti | anena jīvatpitṛkasyāpi sarvatra nāndīśrāddhādhikāraḥ
pratīyate tathāsati “vivāhe putrajanana” iti pūrvoktavacanavirodhaḥ syāt | ato jīvatpitṛko'pi putrajanane vivāhe cāturmāsye somayāgādiṣu tīrthe śrotriyāgamane caivamuktaprakāreṇāvaśyaṃ śrāddhaṃ kartavyaṃ, garbhādhānādiṣu tu jīvatpitṛkasya naivādhikāraḥ | tadā te pratyakṣeṇa pūjyā iti
pārijāte prapañcitam | kiñca | maitrāyaṇīyapariśiṣṭe “vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati | yebhya eva pitā dadyāttebhyo
dadyātsvayaṃ sutaḥ” iti | atra vṛddhiśabdagrahaṇaṃ “vivāhe putrajanane” iti pūrvoktasthaleṣu kriyamāṇavṛddhiśrāddhaparam || iti jīvatpitṛkanāndīnirṇayaḥ
Linked texts (2)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit