Baudhayanaprayogamala 2.64
Baudhāyanaprayogamālā 2.64
- Language
- Sanskrit
2.64.1
vidhavākartṛkanāndīśrāddhaviṣaye “svabhartṛprabhṛtitribhyaḥ svapitṛbhyastathaiva ca | vidhavā kārayet śrāddhaṃ yathākālamatandritā || na svadhā nāpasavyaṃ ca na gotraṃ na ca rūpakam | tilasthāne yavāḥ kāryoṃ darbhasthāne ca dūrvakāḥ” ityādivacanānyupalabhyante
śiṣṭācārastu vidhavākartṛkavratādau tatsutādibhireva nāndīśrāddhaṃ kriyamāṇaṃ dṛśyate | tasmādyathācāramanuṣṭhānaṃ yuktamiti bhāti || śrāddhaṃ tu
trividhaṃ annaśrāddhamāmaśrāddhaṃ hiraṇyaśrāddhamiti | eṣāmanyatamena vā kuryāt | vaiśvadevānantaraṃ nāndīśrāddhaṃ kuryādityuktam | saṅgrahe
“vṛddhāvādau kṣaye cānte darśa madhya mahālaye | ācānteṣu ca kartavyaṃ vaiśvadevaṃ caturvidham” iti || iti nāndīnirṇayaḥ
atha puṇyāhanirṇayaḥ || gṛhyasūtre athāparedyurdevānāmiti | pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ kṛtvā paredyuḥ puṇyāhaṃ kuryādityarthaḥ | “atha brāhmaṇān
annena pariviṣya puṇyāhagum̐ svasti ṛddhimiti vācayitvā” iti sūtre | “annenāmena hiraṇyena vā brāhmaṇānsampūjya taireva puṇyāhaṃ vācayet”
iti viṣṇubhaṭṭaḥ | vyāso'pi “sampūjya gandhamālyādyairbrāhmaṇānsvasti vācayet | dharmakarmaṇi māṅgalye saṅgrāme'dbhutadarśane” iti
gṛhyapariśiṣṭe “atha svastivācanamṛddhipūrteṣu” iti | ṛddhirvivāhāntā apatyasaṃskārāḥ pūrte pratiṣṭhodyāpane “tattatkarmaṇaścādyantayoḥ puṇyāhaṃ
kuryāt” iti | āśvalāyanaḥ “vaidike tāntrike cādau tataḥ puṇyāha iṣyate” iti | śaunako'pi “puṇyāhavācanavidhiṃ vakṣyāmo'tha
yathāvidhi | prayoktakarmaṇāvādāvante codayasiddhaye” iti | puṇyāhakālastu | triṃśaddhaṭikātmakaṃ divāpramāṇaṃ navadhā vibhajya viṃśati
2.64.2
kalādhikaghaṭikātrayātmakanavabhāgeṣu prathamatṛtīyapañcamasaptamanavamabhāgāḥ puṇyāhāḥ | dvitīyaṣaṣṭhabhāgau ślīlau anindyāvityarthaḥ | caturthāṣṭamabhāgāvaślīlau nindyāvityarthaḥ | puṇyāhavācanaṃ tu prayogāntargatamiti kecit, prayogabahirbhūtamiti bahavaḥ | atrādyapakṣe pradhānakarmasaṅkalpaṃ
kṛtvā puṇyāhaṃ vācayet | bahirbhūtapakṣe puṇyāhānantaraṃ karmasaṅkalpaṃ kuryāt | kārikāyāṃ “tataḥ pañca dvijā annaistarpitā darbhahastakāḥ
catvāraḥ prāṅmukhāḥ sthāpyāsteṣāṃ dakṣiṇato'paraḥ || dhārayannudakumbhaṃ tu sāpidhānamudaṅmukhaḥ | dakṣiṇaṃ bāhumetasya svayaṃ tiṣṭhetspṛśanniva
puṇyāhaṃ vācayedanyānnūdakumbhasya dhārakaḥ | uktamuktaṃ pratibrūyuḥ śāntirastvādisaptakam” iti | gṛhyasūtre'pi “catvāraḥ prāṅmukhāḥ sthāpyāḥ
prāṅmukho'para udakumbhaṃ dhārayaṃstasya puṇyāhaṃ vācayiṣyannāma gṛhṇātyasau prīyatām” iti | “sampūjitā brāhmaṇā ariktapāṇayaḥ prāṅmukhāḥ
yugmāstiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇataḥ prāṅmukhodaṅmukho vā'pihitamudakumbhaṃ dhārayanvācayitā tiṣṭhatyaparaḥ kumbhaḥ sthaṇḍile tiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumanvitarastiṣṭhati” iti | viṣṇubhaṭṭo'pi “kuśāndūrvāndhāyamāṇā ariktapāṇayaḥ prāṅmukhāścatvārastiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇata udaṅmukho'pihitaṃ
udakumbhaṃ dhārayitvānyastiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumāśrityetaro varādistiṣṭhati” iti || iti puṇyāhanirṇayaḥ
atha nāndīprayogaḥ || karttā pūrvedyuḥ prātaḥ snānādi nityakarma kṛtvā vaiśvadevaṃ hutvā gaṇapatiṃ sampūjya ācamya prāṇānāyamya deśakālau
2.64.3
saṅkīrtya mama kumārasya śvaḥ kariṣyamāṇāmukakarmāṅgatayā vihitaṃ puṇyāhapūrvakaṃ nāndīsamārādhanaṃ hiraṇyena kariṣye [rātrau cedrātrau kariṣyamāṇa
iti, sadyaścedadya kariṣyamāṇa iti] iti saṅkalpya, “asya nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu | asmai nāndīsamārādhanakarmaṇe
svasti bhavanto bruvantu | asya nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ ṛddhiṃ bhavanto bruvantu | nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām” iti puṇyāhaṃ vācayitvā
prokṣaṇāntaṃ kṛtvā, viśvedevārthaṃ caturo brāhmaṇān dvau vā mātrādivargatayasya ṣaṭ dvau vā yathāśakti brāhmaṇānimantrya, pūrvābhimukhānupaveśya, haste
gandhākṣatapuṣpadūrvāṅkurān gṛhītvā brāhmaṇapādeṣu ninayati | nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na
mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyau bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | haste gandhayavākṣatadūrvāṅkurān gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyayo bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va
āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ
2.64.4
svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā
na mameyaṃca vṛddhiḥ | haste hiraṇyākṣatajalaṃ gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyayo bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhā
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ ||| iḍā̍ de̱vahūrmanu̍rya̱jñanī̱rbṛha̱spati̍ru̱kthāma̱dāni̍ śam̐siṣa̱dviśve̍de̱vāssa̍ūkta̱vāca̱ḥ pṛthi̍vimāta̱rmāmā̍him̐sī̱rmadhu̍maniṣye̱ madhu̍janiṣye̱ madhu̍vakṣyāmi̱ madhu̍vadiṣyāmi̱ madhu̍matīṃ de̱vebhyo̱ vāca̍mudyāsam̐śuśrūṣeṇyā̍ṃ manu̱ṣye̍bhya̱stammā̍ de̱vā a̍vantu śo̱bhāyai̍ pi̱taro'nu̍madantu || “nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām” iti yavākṣatadūrvāyuktāpo ninīya
kṛtasya karmaṇaḥ sāṅgatāsiddhyarthaṃ drākṣāmalakaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ || i̱ḍā̍mabhe puruda̱m̐sa̍gum̐ su̱rnigo̍'śeśrvatta̱magum̐
2.64.5
harvamānāya sādha | svā̱naṃḥ su̱nustana̍yo̱ vijā̍vā̱gne̱ sasmi̍t su̱mati̍rbhūtva̱sme | iḍa̱ehi̍ adi̍ta̱ehi̍ sara̍sva̱tyehi̍ śivagum̐śivam, iti | tāmbūlagandhākṣatādiyuktapātraṃ haste gṛhītvā tadadhastristāḍayediti śiṣṭācāraḥ || yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapo yajñakriyādiṣu | nyūnaṃ sampūrṇatāṃ
yāti sadyo vande tamacyutam || anena nāndīsamārādhanakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām || iti nāndī śrāddhaprayogaḥ
Linked texts (3)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Gṛhyapariśiṣṭa (Śaunaka) — Śaunaka, Sanskrit
- Śaunakakārikā — Śaunaka 1566, Sanskrit